РАСКАЗИ ОД СТАЛЕ ПОПОВ

ПЕТРЕ АНДОВ
— У, бре! a! a! a! a! a a a! Ехе, хе-хе-е-е-е-и! — Барѕа кузи-и-и-иии! В’кот ќе те истури шо си се загнала како некоа бесна кучка напред по дабјето. Ќе се најадиш желади, ќе ти се расцепе требушката, в’кот ќе те изеде, — се провикна козарот Петре Андов едно есенско утро, појавувајќи се на Високата Стена над Осојот во козарниците крај Црна, каде козарчето Петко Алов ги урна козите да поручаат повеќе желади отколку шума и брст, од старите благунови дабје.

Козите пливнаа од кај Драчевица нагоре по Осојот и се наттрчуваа која побргу ќе стигне под дабјето да ги обере накапаните желади од ноќеска.

Есенското сонце само што блеснало отаде Книнската Скрка, па присојот ја шмука, како со сунѓер, утрешната роса од лисјето и тревата, но Осојницата не може да ја опфати оти Високата Стена држи сенка од Крстовден до Благовец и така, сега росата и зиме снегот немаат никаква мака од него.

Петре застана на стената, се потпре на германската манѕерка готова секогаш да се насочи онаму каде ќе шушне нешто во гората. Петре е стрелец, куршум низ прстен провира, што се вели, та не еден волк, лисица или орел го платија со кожите својот обид да грабнат некоја коза или jape од неговиот булук. И утринава Петре се провикна од стената и ги фрли очите во целиот осој, кој, од стената, му се гледа како тепсија. Но ноќеска не посмеал да влезе во оваа негова територија никаков друг шум во Осојот. Неколку осојки од галишките ридишта, Петре не слушна никаков друг шум во Осојот. Неколку осојки счврчореа под него и летнаа од еден даб да застанат на друг, но тие беа секидневни негови другарки со кои тој си правеше разговор.

— Mope, пипот ќе те вати ако ви а наврта манзерката, токо нема зошто; ни месото ви се јаде, ни кожата ви се дере — им се врекаше Петре, кога нивното шушкање во гранките, дури да летнат, го тревожеше.

Неговата сенка од утрешното сонце ја преминуваше Црна, та, таму негде во галишките лаки се оцртуваше едно човечиште од педесет шеесет метра спружено на земја.

Петре седна на стената и ја извади кутијата, си направи и запали цигара. На чадот од цигарата се насобраа пчели и почнаа да му брчат околу главата и да му досадуваат.

— Ајде, златни, ајде, стоко, одите ми долу во Осојот, ете тамо ошче с’нцето не а има мааната опечено. Соберете некоа капка медец и чичко да се облаже, — им зборуваше Петре слатко на пчелите, убеден дека се од неговиот улјаник. Пчелите како да го разбраа, забрчија и се спуштија надолу во Осојот да ја извршат порачката на својот пазител. Некои од нив ја прелетаа Црна и се најдоа отаде река, каде по драките паѓаше повеќе маана, та сметаа дека повеќе мед ќе соберат, и за Петрета, и за нив, оти, ете, зимата е на прагот: треба да ја пресретнат приготвени.

Спроти него, преку река, во лаката каде што паѓаше неговата сенка, излезе од колибата селанец, не постар од Петрета, долго време непроменет, со свињски опинчиња само на прстите, и се протегна пред колибата.

— Охохо — викна тој повисоко да го слушне Петре. — Mope, ами су се успал воа утро, бреј; — и ја кладе раката на челото над очите да не му блешти сонцето и да може да види кој вика на стената. Ја крена главата нагоре и го виде Петрета каде седи и тутун си пуши.

— Стана ли, Петрееиј — се провикна со риптав глас и тргна преку лака кон реката.

— Mope, јас стана, Стојко, токо ти кај си, стопанка му, толку шо си се успал. Да не ти дојде невестата та не те пушчи порано — се нашегува Петре со Стојка, бидејќи Стојко немаше невеста.

— Mope, каква невеста, побратиме, кај да а најда, кога не водиш некоја откај ваше село, — одговори Стојко.

— Mope да доведа, токо ногу драки има по тоа вашето место, та се плашат нашите моми да не си и избоцкаат нозите оти му се дебели, брејвикна Петре и стана од стената на нозе, очигледно расположен да скрши некој и друг лаф со козарот Стојка.

— Ами оти не си ти денеска со козите, бре, кој ти е козар или и даде на руга негде? — го праша Петре Стојка и тргна кон козарниците да ги позапре козите, што како луди трчаа од даб до даб.

— Ај слези долу да дајш баре некое луле тутун, та чупа не давате вие, витоливци, што не давате — се провикна Стојко и ја наближи реката.

— Слези да се полафиме одовде на с’нце, не глеаш кај тебе веќе и ќе ослани за некој ден и друг.

—Ај ќе слеза, ајде токо сака да се субувам, не глеаш и таа пустиња оживе та не се прескака веќе — одговори Петре и тргна надолу по козјото патче, потпирајќи се на манѕерката.

Од капината под кладенецот во Козарниците скокна зајак и прејде спроти Петрета под Сокаровите колиби. Стојко прв го виде отспротива и му викна на Петрета:

— Држи, побратиме, дека и така не су јал месо од вчера, да направиме некоја каша денеска .. .

Петре ја насочи пушката и не го дочека зајакот да застане; тргаа и се загна надолу преку драки. Виде дека дивото живинче беше на место удрено.

— Ете го, ете го, — викна Стојко, — брго долу во долчето да не се свапири да ни пропадне ручокот, бреј!

— He бој се, не се свапирува тој шо ќе го ждракне мојто око! —

Откако го најде зајакот, Петре слезе до лу на реката, а Стојко веќе беше се измил очи и го точеше ножот од еден белутрак.

— Ајде, побратиме, собувај се, прејди, та за дерење не бери гајле, јас ќе ти поможа. Ама и на јадењето да знајш.

— Така нека биде, токо кој ќе се собува. Па не оти има шо и да собувам. Чарапите и така ми се изгужвени, колку за адет и носа, а виа стопанкини биволцки пинци се исушиле, ми и изглодаа нозите. Ами чекај, ќе си загаза као човек, со се пинци, таман и пинците ќе ми омекнат. Па и денот е убав белки ќе се исушат чарапите до вечера.

И Петре и влезе на Црна на Римчевиот рид така како што беше обуен, со пушката на рамо, зајакот во десната рака. На крајот на реката го „искапа” зајакот да му се измие крвта и да се „излади да не му е горештина”. Ја прегази Црна, ги удри нозете од ледината и му го бапна зајакот на Стојјка.

— На, јади му и ушите. Дери го, вари го, печи го, шо знајш прави му, мено ручок викај ме — и седна на брегот да ги цеди чорапите од водата побргу да се исушат.

Седна до него и Стојко со отворен и наточен нож.

— He бери гајле за дерење, варење, печење, — му вели на Петрета. — Ти само тепај и носи вамо кај мене, јас ќе бида готвач. А и за јадење ќе ти поможа па ако сакаш и другари ќе си најдиме. — При последниве зборови Стојко го поснижи гласот што на Петрета не му откина од острото овчарско уво.

— Нејсе де, ти зготви та за јадење кој ќе дојде — добредојде — одговори Петре и ја извади кутијата и една здиплена „Целокупна Б’лгарија” донесена од дома за виткање цигари. My ја подаде на Стојка и овој го наполни бозеовото луле и му ја врати на Петрета, кој си завитка и запали цигара.

Стојко тргна неколку пати и дури на третиот, четвртиот пат пушти дим низ нос и низ уста:

— Охохо! од кога се немам опчурено. Токму ми те донесе господ за денеска. He су бил дома одамна та немам тутунец. Па и виа, нашите братиња, брадва да и пресече, не не оставаат да си издробиме од овој дивиот, ами само цигарети бе, цигарети и со нив ни ја дерат кожата, пезевенците ниедни. Токо ќе му го видиме грбот и на ниј — се поутеши Стојко и му стана на зајакот да го дере.

Се засука човек, дери, дери, нигде куршум да направил рана. My го издутна и вратот и дури кога почна да ја дере главата виде дека е удрен право меѓу уши.

— Тиии, бре побратиме! Како да си знаел да не го расипиш месото, та си го истурил само мозокот — го испофали Петрета, а овој се протегна на ледината и одговори:

— Ами зошто ми е месо измешано со заечки лепешки и ж’шка да горчи? Ако јада, месце да јада; не како некои ловачи, устури му и цревата внатре па после оди чисти го или јади со се смрѓава!

Стојко го одра зајакот, му ја извади утробата и цревата, ги фрли по река и убаво, убаво го изми месото. Бидејќи главата беше повредена од куршумот ја пресече и ја фрли и неа во реката.

— Охохо, како сугарче изгледа, — се провикна Стојко — ем види што е дебел, бесот да го вати, коа да си го крмел со козите.

— Ами зар така мислиш?! Јас мојте зајци си и крма, си и зобам за да јада убаво месце — гордо одговара Петре и чкрапна со огнилото да фати оган на секалта, оти беше му се изгасила цигарата.

— Е па добро, ете го готов курбанот, шо велиш ти сега; ќе го печиме, да сеча ражен или ќе го вариме, да барам котле. Токо, печен заек непара се јаде, ами ај да го свариме, та имам ошче троа сланинка, ќе запржиме и ќе го направиме каша. А и шо ти реку, може ќе имаме и некој гостин на ручок, шо велиш ќе му дајме ли некое кокалче да гризнат или да не и кана со туѓа пченица за душа. — Пак Стојко го мени и гласот и лицето кога ги спомна и гостите.

—А бре, ами оти да не му дајме, Стојко, токо шо госје се, слепче, овде на кулибата, селани се или некои од ганчовци. — My се заѕвери Петре сега на Стојка право в лице за да разбере зошто Стојко го менува гласот кога ги споменува гостите.

Стојко се направи сиот во шепот. Се доближи уште поблиску до Петрета, иако беше блиску, та можеше дури и од самото отворање на устата да се разбере што зборува и почна да му шепнува:

— Mope какви селани, брату, какви ганчовци, токо нашите — дивите нападнаа виа дни ваки, та ним да му дајме да каснат пресно месце. Ете неколку дена јас каде и врта вадеа само со суј коромани и потроа млекце. . . Токо лели удриме на муабетот, ете, ти се испушти јас тебе, сега твоја душа — твоја бога, ако го изнесиш намегдан, а запустиме главата, та сермиата, стопанка и, нека крши вратот. Ама мене ми се чини и ти да не и мирисаш ганчовци и ако не ти а зимаат пушката. — Заврши Стојко и тежок товар му се симна од срце. Сега веќе ја подели грижата за „дивите” уште со еден како него. Навистина и Петре како Стојко непара ги мирисаше ганчовци.

— А бре, да му се запусти името и да му се заличи семето, да даде господ златен. Неоти од сега ми и пизми душата? Кога ќе се сета какви маки му дадоа на татка, бог да го прости, колку ќотек му ударија на обата со стрика Стоана во онаа војна, кога ни ја ограбија сета сермијка шо беа а спечалиле старите, крвта зовира во мене. И тоа се така:

Дај бај Андо, двајсе лири да не го убиеме брата ти шо беше андартин; дај, бај Андо, десет лири да не го интернираме брата ти, дај, бај Андо, пет лири да не го интернираме целото семејство како гркомани. Се знае ли какви заплашувања не му наврзуваа на татка, бог да го прости, дури да му а земат калта под ноктите и на крајот на краиштата, ем и скинаа со ќотек, ем го интернираа стрика во Бугарија. Татко умре, бог да го прости, може и од ќотекот да му се стори себап, стрико три години интерниран, та душата ми опикаса како и израни јас мајка и сестра ми, маки мачејќи. Mope, кога ќе се сета на тоа време како и тепаа татка и стрика дома долни крај; како се молеа и се виткаа, сиромаси од болови; како после кршеа прсти со мајка; како и молеа сете роднини и пријатели за некоа пара да се откупат ѓоамити да не јадат ќотек и да не и интернираат, крвта во мозокот ми навира, мајчето нивно расипано… Ми се чини како сега да го гледам татка, сирома, спружен сред куќи под долното било како вол, a тој старшијата полицејски, мајчето негово, удри со стапот небаре царевка чука. Пишчи татко, пишчи мајка сирота, моли, коли, пишчи ние децата околу нив, дури не ми удри и мене еден стап преку плешки. Е, луѓе, ми се чине оти ошче не ми е зарастено сињилото и после двајсет и пет години, името да му се запусте, да даде господ златен. Па, ете, сега виа, нивните копилиња, по толку време пак дојдоа да не јадат, краста да и изеде и мулиа.

Јас реку, ќе и заборава тие страдании, a белким и они не заборавија толку години, ама, ете, ошче со идењето пак а побараа нашата куќа. My кажале татковци му, да му се урнат гробовите, и пак каснаа од нас, краста да и јаде… Ете, ошче со првото стапнување на вој пес, кметот, удри по мојот грб. — Ќе дадиш — вели сега па он како тогаш старшијата на татка и на стрика. — „Ќе дадиш едно агне да испечиме, зашто сме те ослободиле”. — Co јагнето требало и мас да се тучи кога ќе се печи, потоа требало погача, баница, ракиа, вино и обидинајди, од кого?. Од бај Петре Андов, од дјадо Стојан Андов, како само тие да живеат во селото, како само тие да се осудени да даваат и шо имаат и шо немаат. За сете виа работи и за сете други нивни батакчилаци, толку ми и намразила душата, та неќу на патот да и сретна.

По овие зборови од Петрета, Стојко се поуспокои и му поткажа уште нешто за „нашите диви”.

— А бреј кај одат, сиромаси, во ваа пустелиа овде, колку се, какви се, шо јадат, одамна ли се вртат водева, оти не си ми жугнал порано, белки и јас су човек, да поможа ако можа со нешчо? — го засипа Петре Стојка со ред прашања:

— Mope ми, шо ќе ти жугна, стопанка му, те глеам секој ден со пушка, пукаш, трчаш тепаш, кој знае да не си влегол во бечвите на ганчовци. Токо сега лели а донесоме до тука, на душа ти. Јас мисла оти ганчовци ќе си одат, ние со тебе ќе си останиме комшии и браќа, та не ќе сториш кабул да му а запустиш, на еден брат и комшиа, и куќата и главата.

На Петрета му се сторија непотребни овие Стојкови зборови.

— Ајде, бегај оттука, абдал еден. Ако се сете векот како некои кодоши, таман работа. Токо ајде земи, земи го заекот зготви та да ручаме заедно, ако ме декшаваат тиа, твојте госје, и мене. Та од пушката нека не се плашат. He пука таа на секого.

Петре беше потчул од некои си книнчани дека пред некое време станала некаква ѓурултија на лесата книнска; натрапале некои „наши” на Ганчова пусија, се чукнале и паднал некој и друг Ганчовец, некои ранети одвлекле долу Полошко, ама салам не знаел тој, или поправо не сакал да му објасни. Но Петре си ја кладе таа новина в пазува и еве сега нешто поблиску излезе.

— Е добро, добро, Перо, лели толку ми даваш збор ете и јас не се плаша веќе од тебе, а ќе те заведа кај тиа наши госје, но да не се исплашиш ти од нив — му рече Стојко.

— Ајде бре, влечко, ќе се плаша јас од наши луѓе. Та нели велиш оти тие се деца, од Тиквешко ли, од каде?. — И стана Петре потпирајќи се на пушката.

— И за секоа твоа и нивна сигурност еве, глеј. — И почна да ја празни пушката:

— Ha; не, не, дај ми го ти мене заекот, земи а ти пушката. Оти да и плашиме луѓето? — и му ја даде празната пушка на Стојка, а го зеде зајакот и двајцата тргнаа преќу лака кон Стојковата колиба.

На двајцата козари им туптеа срцата. Стојко се возбудуваше од две страни: едно што придоби еден човек за „нашите”, а друго, спротивно на ова радосното, плашливо, дали Петре не ќе се испушти некаде, макар и не сакајќи, та место помош да направи пакост. Ама таа се стори. Враќање назад нема, и да сака. Ќе се оди напред та до кај ќе излезе, нека излезе — си мислеше во себе.

Петре се возбудуваше дека и тој ќе ги види „нашите диви”; дека ќе разговара и ќе чуе кај одат, што прават, зошто излегле да тргаат маки по овие пусти ридишта и долишта, а најмногу го радуваше тоа дека и тој ќе може со нешто да помогне што побргу ганчовци да си одат.

Молчејќи, ѕевгарички, се приближија до колибата од Стојка што овој ја беше оставил отворена.

Петре очекуваше да најде во неа навален огин и покрај него наседнати комити, на чело со војводата, со бели бечви, со црни гајтани, со бради до појас, јанински опинци со пуфка на врвовите, куси малихери и крст патрондаши какви што ги виде на Уриетот комитите од Зојката кога се прибраа од планина, или пак со широки фустани бели — црни измастени од лојот на јаловиците и бравите што ги печеа, со сребрени ќостези, решмиња по градите подресени со бели череци и половини лири, каков што си дојде, пак на Уриетот, стрико му Стојан андартинот.

И кога ја наведе главата и влезе во колибата, неговите очи веднаш го побараа огништето за да ја види сликата што си ја замислуваше. Веднаш се отстрани од зад Стојка некако го окисели лицето кога не виде ништо од она што си претставуваше.

— Mope, бреј! Ами вака ли ти мене ме маслоса? — My се врекна на Стојка и застана насред темната колиба. — Камо и нашите диви? Или сакаш боја да ми тргаш на пријателство. Орман ќе ватиш, не ќе се вратиш, ако ми предиш на зимо по оген. Ќе те остава да ти измрзни семето бреј! — Божем се нашегува со Стојка, а во душата навистина сети навреда, едно што го излага Стојка така вешто, а друго и повеќе, што можеби Стојко од недоверба се уплаши па се попишмани што му поткажа.

— Дај, дај, чкрапни, вати секал да зема јас троа слама од мутлите да го запалиме огнот оти беше ми угаснал ноќеска, та не токо пцалај ми тука како поп Трпе на гробишчата. Та дали те маслосувам или бојадисувам, има време, ќе видиш.

И Стојко отиде да извади рака слама од покривачот на колибата, а Петре зачкрапа со огнилото на кременот за да се зафати нехоја искра на секалта. Удри некој десетина дваесет пати, фати секалта и Стојко ја зеде од Петрета, ја завитка сред слама и почна да ја мавта со десната рака да се распали.

Петре му се фали дека одлично огнило и кремен има и му ја повтори познатата тиквешка приказна со доброто огнило и секал („а чакти, а тути”): од Возарци до Кавадарци мавал бегот со огнилото на кременот и „како барут пустињата фатила”, ама кога ги погледал прстите под Кавадарци: капеле црвена течност. Ги сокапал, чкрапајќи десетина километра, дури фатил наеднаш како барут,, — а чакти — а тути”.

Дури Петре ја раскажа оваа приказна, сламата се зачури, а после пушти и пламен, а Стојко веќе ја кладе во огништето и кршеше смрекови вејки. Огинот в час се вивна и ја осветли темната колиба. Петре ги фрли сега очите долни крај на колибата и побара она што не го најде на тланикот, но и таму не виде никого освен магарето на Стојка, врзано за јасли кое залипа, молејќи го Стојка да го пушти да се напие водичка и скубне некоја и друга уста од есенската стара трева и трње по лаката.

— Седни, побратиме, седни добро дошол. Сега си гостин кај мене. Кога ќе дојда утре јас кај тебе па ти ќе ме служиш — му вели Стојко на Петрета и му го подаде тисовото столче со три нозе.

Петре седна со зајакот в раце и се некако му недостасува нешто.

— He стегај се, баму белјата, ќе и видиш — му вели Стојко, којшто виде дека Петре нешто се возбудува.

На Петрета му се поврати спокојството. Седна покрај огин, му го даде зајакот на Стојка и ги заплана рацете на пламенот, иако не му студеа.

— Mope, не се стегам јас за стегање, токо шо ќе биде поназад, нека биде понапред, — одговори Петре и ја извади пак кутијата и завитка цигара, та му ја даде на Стојка и тој да го наполни лулето.

Стојко го зеде зајакот од Петрета и го обеси на колот над огин, го симна котлето од другиот кол и почна да го сече и готви за варење.

— Да и бројме парчињата да не остане некој зелен во очите — му вели на Петрета, и почна да брои. — Едно, две три, четири, пет…

Петре гледа колкави големи ги сече Стојко и заклучи дека „не се голема чета”. — И кога Стојко насече седум осум, Петре веќе го знаеше бројот на „дивите”, „Ја пет, ја шест, повеќе не можат да бидат”. — си рече во себе.

Стојко го обеси котлето на куката, што служеше место верушки, и донесе дрва од долни крај да го навали огинот за да се вари зајакот.

— Така! a! а! нека крка сега котлето, a ние да излеземе малку на ава, оти коа темно ни е во колибата.

Стана и Петре од столчето со цигара в уста и обајцата излегоа и застанаа пред колибата.

Е, сакаш да и видиш нашите диви? — го праша Стојко Петрета — само да не се исплашиш оти многу мина се плашат од дивина.

— Ајде бре, амак, не терај шега со мене. Какви диви ти знајш, токо ете ме бајдиса преѓеска и јас, будала, ти поверуа, та дури и пушката ти а даду. Токо ако; лели сме комшии и јас ќе ти тргнам некој брич за тоа, не ти останувам борчлија, — му одговори Петре и го накисели лицето.

— Е, море, маж биди, не лажи се, велат старите, а за бричот што ќе ми го тргаш, гледај наточи го поарно да не треба ти да бричиш со него. Токо, ајде, ајде, остави и шаките, ами ајде да кренеме по некоја вејка од сламарникот оти ној твојот заек кој знае колку е стар. та ќе требат дрва да се сваре. — И тргнаа двајцата преку лака кон горниот крај, каде беше гумното крај река, а до него копа слама заградена со вејки. Уште нестигнати до сламарникот, зад копата излезе млад човек, скоро дете, во сокинати мариовски алиштенца, со црно каскетче на глава и почна да се треси од сламата. Очигледно ноќеска спало во копата. Го прескочи градежот и слегна на реката да се измие образ.

Петре го виде, не му обрна внимание, мислејќи на некое од козарчињата на комшичките колибари.

Кога понаближија, од копата излезе друг човек, поголем, пак мариовец до половина, со бели гаќи, чорапи, кошула, a гope облечен во некакво градско палто и пак качкета на главата. И тој го прескочи градежот и слезе на реката да се мие.

— Што бараат вие луѓе во сламата? — се помисли Петре и пак си продолжи со Стојка да си прави муабет.

Кога дојдоа Стојко и Петре во западниот дел на копата и се прогледа водата на реката, младите луѓе се враќаа измиени, носејќи во десните раце војнички матари со вода. Кога ги виде Петре овие двајцата со матари в раце, му падна нешто сомнително. „Кај одат вие луѓе овде и за кого носат вода во сламата?” — се запраша и како сенка му светна мислата дека овие се дивите од Стојка, ама како што светна, така и се угаси, бидејќи овие две деца никако не личеа на комити. „Та какви комити ќе бидат деца? Камо му ги пушките, патрондашите, дулбиите? He џанум! Сигурно Стојко се шакува со мене, токо ако, ќе си го задрндора и јас него со нешто” — се возбудува Петре и веќе сакаше да вади вејки од градежот.

Стојко пак му намигна на Петрета кон децата и ја фати „портата” од градежот на сламата и го викна да влезе во сламарникот.

Ела, ела, побратиме, и не плаши се. Те гледам оти многу страв те фатил, токо збери си а душата. Ќе се научиш и ти со ним како јас што се научи. — И го фати под мишка, та ја заобиколија копата и најдоа на нејзината источна страна.

Крај самата копа Петре виде три легала празни, а двајца луѓе уште не станати. Закопани во самата копа слама само главите им се гледаа. А третиот од станатите повозрастен, со тиквешки алишта, се миеше од едната матара услужен од едното дете, што донесе вода од Црна.

Доброутро, бре јунаци! — ги поздрави Стојко — ка си поминате ноќеска, ви пристуде ли во сламата? — ги праша и со шака се извини оти не може поудобен стан да им даде. — Прошчавајте моот колибарцки домаќинлак толкав е. Колку да сакам, ете не можа поубаво да ве пречекам.

— Доброутро, доброутро, Стојко, простено благословено, баго мата, ногу убаво си поминаме. Виа сламата топли како најубав јорган, одговори едниот од тие што лежеа. — Еве ве, нам ка ни се заарни, не ни се стануе. —

Рече и Петре доброутро се уште зачуден, што ќе бидат овие луѓе. Но пак по мариовски обичај им се приближи, прво на тие што се миеја, па после на тие во копата и со сите направи здравоживо — фаќајќи со секого рака.

— Еве, го, бре јуначиња, тој козарот што ви веле пред некој ден. Вој е Петре Андов од Витолишча шо не плаши со пушката. — А на Петрета му се обрна:

— Еве и, бре комшија, виа се тие дивите, комитите наши, што ти веле оти ќе ни бидат госје на заекот.

На Петрета пак не би му се фатила вера, ама, кога се ракува со тие од сламата, тие веќе на половина се исправија и Петре виде под нивните глави кундаци од пушки, па фрли поглед и кон леглата на станатите, та и таму назре пак цевки од пушки и еднадве бомби како јајца во сламата. И немаше веќе сомнение „Тие се”, заклучи Петре и проговори:

— А бре, нека се живи, сиромаси, току кај одат вака сами печестина, бре! Леле! мајко ти мила, што ме стра да не нагазат на виа пци, ганчовци, не глеате ли токо акаа коа бесни по орманот, бесот да и вате. — Очигледно Петре се загрижи.

— Ами зошчо сме ние со тебе, лели затоа да не нагазат — вели Стојко.

Петре виде на сите лица голема истоштеност. Двајцата повозрасни луѓе не беа бричени одамна, та брадите и косата ги правеа многу постари одошто беа навистина; младите уште немаа намустица и брада, но косата беше ги најавнала така, да им се лепеше по вратот и околу уши од водата со која се измија. Петтиот член на ова необично друштво изгледаше дете како оние двете, ама Петре наеднаш позна дека тоа дете не е како оние другите две. Лицето изгорено, издраскано; устите подгорени, и испукани, а очите некако поживи. По бледилото на лицето, танкото вратче; како и по црните веѓи, како пијавици, Петре наѕре дека тоа не ќе биде машко.

„Мајката, и чупиња да водат виа нашите кумитчиња?!” — се праша со недоумение тој.

„Не е лага, воа не е машко” заклучи Петре. „Токо кај го водат вие браќа со нив?”

Се собраа сите околу женското, но Стојко ги предупреди дека е ризично сите на едно место дење да се наоѓаат, та двајца испрати во колибата да го варат зајакот, едниот над колиба на ритчето во драките на стража, а само женското и едниот од постарите останаа во сламарникот со Стојка и Петрета.

Пред тргнување на своите места децата си ги извадија од сламата пушките, торбичките со фишеци и по некоја бомба и така оружани ја извршија заповедта од Стојка.

— Е како сте бре, другар, како поминуете со ганчовци? — го праша Васил ( така се викаше тој што остана) Петрета.

Петре првпат слушна непознат човек да го вика другар и пријатно му стана од тој израз. „Еве ве! Co едно видување и другар ме направи вој брат. Да не мисле да ме собере со него” — се позамисли Петре и некако мило му стана да тргне со нив, му се стори голема чест, гордост, крвта му зовре и осети некаква неизмерна сила во себеси, на која не може никој да и се спротиви. Та пушката ете му ја во колибата, пазамарката и сите џебови му се полни со фишеци, само уште бомби нема, за да биде сосема оружен како другарите. После, тој тепа, ете, зајак на бегање, а како ли оние пезевенци — полицајците да не ги погоди, ако ги донесе ѓаволот да го бркаат. Па кај можат и да го најдат во Опстраница Петрета Андов? Тој ги знае сите пештери, сите дупки и тајни места, та ни ѓаволот не би го нашол. Арно ама, кај него се појави и друго прашање. Ако не го најдат и ако не се сретне со бугарковци, зашто пак да оди комита кога не ќе може да го оплеска барем старшијата од участакот? He, тој ако киниса со другарчињата, ќе му појде во општината и во участакот, ќе му тргне на сите по еден фишек од манѕерката и тогаш ќе намине овдека да се скрие од силната потера што ќе дојде да го бара… „Ами децата — се сепна одеднаш Петре. — Ами куќата ако ја запалат? Ами козите и колибата?”. Сево ова Петре треба да го прежала, да го фрли во огинот та да киниса. И душата му се натажи и така сневесели небаре најмилото го изгуби.

— Mope ми, арно сме, другари (и тој се послужи со истиот збор), арни да речеме. Црно ти арно, токо шо да правиме. Ете ние со Стојка овдеа и бркаме козите по воа орманот. А колку за ганчовци — ич не прашај, не чиниме пари.

— He чините вие, другар, нечиниме ние по Тиквеш, ами кој чини, лели велат тие пцета оти не ослободиле, оти да не чиниме?

— Е море, не ослободија, токо, еве, прашај го Стојка шо му оставија ваа година, та за таква слободија, по очи по глава, имаме ние и од џандарите, бамуа.

— Ами шо велиш ти, ќе требе ли да бараме некоа асли слободиа, бре другар Петре?

—А бре ми, да а бараме ако а знајте каде е, кој бега од слободиа, токо ние ли овчарите и козарите ќе а најдеме — загрижено праша Петре и зачека да слушне што ќе рече Васил.

— Е, отуамиси, ние тиквешани решиме да а бараме и еве дојдоме овдеа кај вас. Така не излагаа оти тука, кај вас со Стојка била.

— Хахаха! — се насмеаја сите тројца, та дури и другарката во сламата ја растегна испуканата и осушена уста.

— Mope ако е тука, наша е, другарче, лесно ќе си ја земиме, токо не ќе биде тука, — одговори Петре.

— Тука е, Перо, тука. Кај вас со Стојка, кај нас со другарите, кај оние тамо в село, кај ониа во градот. Но сака да посегниме да ја извадиме од огинот. Me разбираш ли? — праша Васил.

— Ами как да посегниме, бре другар, как да а вадиме од огнот. Ами ако е жешко, шо велиш не ќе си и изгориме раците?

— Е, ќе и поизгориме и раците, и нозите, и очите. He бидуе така со лесно таа работа. Слобода на пјато не се дава, ами се спечалуе со крв и со маки. Еве, ве, другарката веќе посегна, влезе со нозе да а ваде и си ја поиспржи едната нога, токо пак поарно со една слободен отколку со двете роб.

Петре разбра дека другарката — ја викаа Горица — е ранета. Го опфати жал и омраза, ги свеси веѓите, ја удри главата ничкум: „А, мајчето нивно погано, токо чекај. Дали ќе ми падне некој пред цевката на моата германка!” — и ги стисна забите како што правеше кога волкот фаќаше некоја од најдобрите негови кози — млекарици.

— Ами каде те каснаа, мори сестро? — ја праша Петре.

Горица го осети состраданието и очите и се навирија солзи, ама да не се расплаче гласно, си ја касна долната уста, и бидејќи испукана и изгорена, се растече крв.

— На лесата книнска, чичко, долу на лесата. Тамо паднаме на пусија та ме жегна малку, токо нема зијан. И со една нога ќе најда момче — се насмеа таа и почна да ја одврзува ногата да ги мени лековите што ги направија вчера во Стојковата колиба — една мушамка со лој и восок.

Васил ја преврза Горица на очиглед на Стојка и Петрета и го продолжи разговорот:

— Така, другар Петре, така. Слободата е во огинот и секој треба да помогне да си ја извадиме. Ти шо велиш, ќе поможиш или те стра да не се изгориш? — го праша Петрета и зачека одговор.

— Mope ми, шо ќе вала јас, кога сте рекле вие. Токо со шчо ќе помогна јас, шо велите. Да дојда со вас?

— Кога ќе дојде време и со нас ќе дојдиш, а засега да помагаш, еве вака како Стојка, да прибериш некој наш другар, да го закриеш од ганчовци, да му подадиш некој залак леб ако ти посака. Тоа сега од вас се бара, та за идење, сега ушче не те викаме. Ние знајме оти имаш деца и куќа, оти, ете, си и попрекршен од годините. Има Македонија синови и ќерки што ќе дојдат и со нас, но сега за сега со тоа ќе помагате. Се разбираме, лели? И ако сакате, другар, со сила никого не тераме ние, како ганчовци што збираат војска.

— Mope, ќешки тоа нека биде, за толку ќе услужиме, баму белјата, лели пусти браќа сме, што е тоа лаф. Токо, пак вие ќе ни кажуате шо требе да работиме, оти па да не a грешиме некоа, та да направиме место арно — лошо, — одговори Петре.

— He бери гајле. Ако нејќиш, никогаш нема да направиш лошо. Ете што е сега работата, — тука Васил се направи сосема сериозен. — Ние ка вртиме овдеки кај виа наш другар Стојка некоа недела, и повеќе. Виа, кучишта, поднамирисале, та кој знае дали не ќе нападнат вадеа да не најдат. A еве а ве, другарката ошче не може да оде, та ќе ни требе друг конак, да го смениме виа. Дали ќе кандисаш ти да се преметниме отаде река и што велиш на виа лаф?

Петре не се помисли ни секунда.

— Таа ли е работата, бре другар? Тој ли е огнот шо ни го наприкажа? Ич гајле да немате. Ошче сеа ако сакате да прејдиме. Кај мене одонде жива душа нема. Едното козарче мое, ене го со козите, и јас. Ќе ве пренесиме ние со Стојка и ќе ве сместа во една пешчера, поарна е триста пати од Стојковата колиба. Ем ретко кој а знае, толку е скришна — одговори Петре и почувствува леснина на душата — дека не бараат со нив да тргне, да остави жена, деца, куќа и козите.

Зајакот се свари во колибата, го зготви Стојко каша, ручаа тројцата партизани со Петрета и Стојка, а на Васил и Горица им донесоа во сламарникот.

Васил го одби Петревиот предлог денески да прејдат кај него, ами ја наредија работата таа вечер, откако ќе легнат козите, Петре да слезе долу на „Езерото” — така се викаше бродот каде што реката широко се разлева — и да ги пречека.

Васил и другарите се спремија по мракот и таман убаво се замрачи ја крена Стојко Горица крклеш и, двајцата напред двајцата назад дојдоа на реката. Петре се накашла во страната да разберат дека слегува и ги пречека на брегот. Стојко ја пренесе Горица на Петрева страна и му ја даде на Петрета како мало дете в раце. Таа сакаше да застане но ногата ја заболе и му се обеси на Петрета на вратот.

— Проштавај, чичко, ако те измачам ноќеска. Белки ќе дојди време да ти се одборчам некојпат — простенка во рацете на Петрета, прегрнувајќи го како дете татко си.

— Простено, чедо, простено, токо дали си наместена, да не ти се манка ногата, да те боли и ја зеде највнимателно во својата преград.

— Арно ми е мене, арно, токо ти гледај да не се испотиш. Ајде погоре по Васил, Гичо, Коле, Неде, па тие ќе ме поносат. Далеку ли ќе одиме? — праша Горица и ги стегна забите, бидејќи и покрај највнимателното држење на Петрета ногата страшно ја болеше. Беше скршена коската над коленото.

Стојко се приближи со другарите, та, и тој и Васил и другите ја поносија Горица на нагорништето, додека излегоа на Високата Стена, од каде утринава се провикна Петре.

Патот не беше долг, но лош. Поправо не може ни да се зборува за некој пат. Преку орман, преку драки, не еднаш ги закачија алиштата, та дури рацете, лицата ги изгребаа ама нешто месечината, на половина изедена, осветлуваше, а повеќе Петре го знаеше секое дрвце и камче по Осојот околу стари вечери излегоа на неговата колиба.

За секоја сигурност, Петре не ги одведе во колибата да ги виде козарчето Петко, ами веднаш навртоа сега на другата страна на Високата Стена каде се наоѓа „Темната Пишчера”. Влезе внатре Петре и запали во еден заден ќош огин, така да не се гледаше надвор светлината. По него ја внесе Васил и Горица и кога ја виде широката пештера, се утеши и издивна длабоко.

— Охохо! Ќе проживееме овдеки некој ден и друг дури да не намирисаат ганчовци.

— He берите гајле, не мириса никој овдеа. Бидите слободни, како дома шо се вели — ги утеши Петре и ги зеде Стојка и Гича, та донесоа шума за постела.

Така се преселија нашите другари партизанчиња од Галишко Тиквешко на Витолишко Прилепско и од Стојкови станаа Петреви гости.

Петре ги пушташе секое утро козите по Осојот и одржуваше врска со Стојка да не има некоја наредба за другарчињата, а секоја вечер откога ги свртуваше козите на ѓубрето, слегуваше до Темната Пештера да види како го поминале денот.

Уште на вториот ден ја „прегледа” тој ногата на Горица и виде дека е скршена. Петре имаше долг опит во лекување на искршени нозе кај козите, та веднаш се зафати да ја лекува и Горица како неговата Барѕа. Отокот со мелемот спадна, раната почна да бере полека полека и Петре направи две штички, и ја стегна ногата оставајќи место, раната да може да се исчисти и преврзе. Потоа си ја набра маската дрва и си отиде дома да донесе што мислеше оти му треба.

Жената му меси, утрото уште рано, една фурна леб, Петре ги наполни дисагите десетина дванаесет сомуни, зеде сирење, сланина, сол, пипер та дури едно кандилце, шише газија, и шише лута коминарка.

Сето тоа му треба на колибата, а ракијата да им се најде да не се закачат за драките и се издраскаат, со неа ќе се лекуваат. И навистина за лек ја зеде, но не од драсканици по драките ами за раната на Горица.

И ете го Петре на третата вечер дојде во пештерата, го донесе кандилото со газијето и шишето со ракијата и го почна систематското лекување.

Утровечер раната ја премиваше Васил со ракија и ја преврзуваше со нови мушамчиња, штичките ја стегаа, не даваа коската да се движи, а Петре ја беше понаместил, и таа почна да лабави. Горица сеќаваше од ден на ден се послаби болки дури по десетина петнаесет дена не почна да ја вража ногата, првен во глезните и прстите, после и олабави и коленото и за другите петнаесет дена се исправи и застана на неа прво со прикрепување од Васила и Гича, после и донесе Петре една патерица и она почна да куцка низ пештерата. Триесет и неколку дена четворицата другари беа врзани за другарката си Горица и триесет и неколку ноќи Петре Андов идеше кај нив со леб и вода да проверува како е ногата на ранетата.

За тоа време пет шест пати си појде дома, стрико му наминуваше на два дни, на три дни на колибата, и како стар кумита андартин во турско, не му се слизна од окото Петревата грижа за некого. He еднаш тој го побара лебот што го донесе, сланината, сирењето, а веќе немањето на кандилото и шишињата со газие и ракијата наполно му ја утврдија верата дека Петре храни некои диви. Но, бидејќи и тој некогаш така се криеше и бараше од своите укриватели да го кријат, сега не побара од Петрета да му каже ни кои се, ни каде се. Самиот го зголеми снабдувањето и во еден разговор му рече само: „Варди се добро да не се стори некоја пакос на луѓето, оти со главата се одговара за такви грешки!” Тој знаеше од опит дека предавниците и шпионите секогаш бидуваат заслужено казнети.

За овие пет шест недели Петре доби преку Стојка разни инструкции и ги пренесе на Васила. По тие инструкции групата ќе остане да презимува овдека.

Од судрувањето на Лесата, кавадарската полиција ја претресе целата гора по левиот брег на Црна. Стојко јаде „сто оки” ќотек на колибата да каже каде отидоа партизаните, ама уште со првите прашања тој разбра дека ганчовци, така без да знаат нешто, маваат та им го наведе грбот ” ни подозрение не даде дека знае нешто, и така цела зима остана тајна на пребивалиштето на овие пет души во Темната Пештера. Петре се вардеше како од огин, си одеше почесто дома, носеше по малку леб.

Во рана пролет, уште кај Свети Атанас време, ганчовци се растрчаа и по десниот брег на Црна. Како секогаш и секаде се нашол по некој шпион и предавник и ја предал другата четворка во книнските пештери и таму ганчовци нападнаа и ја ликвидираа. Се усомнија дека и на Витолишко може да има во некоја пештера комунисти.

И токму Петре беше дома, во разговор со еден свој селанец, пикнат во гаќите на ганчовци, разбра дека и кај него по Опстраница се спремаат ганчовци на направат претрес, но чекаат војска за таа цел од Прилеп.

Уште малку ќе се издадеше Петре се својата возбуда, но благодарејќи на тоа што собеседникот не беше толку итар, не ја осети таа промена во Петревата душа и на Петревото лице. Тој му се пофали на Петрета дека и тој ќе биде со потерата и да гледа ако забележи негде нешто да му каже прво нему, та обајцата ќе добијат бакшиш од полицаите.

На Петрета му се стемни пред очите и да можеше тука, насред улица, да му го извади гркланот на овој пезевенк. Во умот му се појави Горица, ранета во сламата, со отечена нога, скршена над колено, а овој пес сака да ја дотепа.

„Добро, добро” — си рече со умот Петре и сон не го фати цела ноќ. Стана уште првите петли кога пропеаја, си ја зеде маската со лебец и солца, и уште кај огревање сонце појде на колибата. Ги пушти козите во Осојот и го остави козарчево Петка само денеска, a сам отиде во Темната Пештера.

Се изненадија нашите партизани кога го видоа во невреме кај нив и накратко се разбраа што е работата.

Петре го кажа она што го слушна од Ристета (така се викаше тој месниот потерџија) и им предложи што побргу да се иселат од пештерата да не станат жртва како нивните другари во Книнската Пештера. Од таму се врати назад и од Високата Стена почна да му вика на козарчето кое веќе беше навртело на реката, ама повеќе гледаше во колибата од Стојка, белки ќе излезе некако да го довика.

И навистина. Стојко си ја имаше мувата на капата. И кога Петре запна да вика, дури и една пушка фрли, што беше знак за узбуна, уговорен меѓу него и Стојка, Стојко истрча од колибата и му се јави на Петрета.

— Mope, го отепа ли, Петреее? — праша Стојко и тргна кон реката, како есеноска кога го прибираше Стојко Петрета во мрежата.

— Mope, го отепа, токо кај вати, да го дериш, бреј! — му одговори Петре и се спушти направо преку орман за да наврти што побргу.

На „Езерото” Петре го викна Стојка да ја прегази реката. Стојко го пријаде јасникот. Без да се мисли дали ќе се удави, се слече гол, си зеде еден долг стап и и влезе на Црна во февруари.

— Mope ми, дали ќе а претерам ваа пустина — му викна од крајот на Петрета.

— И ослепаго, не ќе а претераш. Гази, гази суѕгора во вирот. Туа не а копа водата, и ако те вате до гради, немаш гајле — го теши Петре.

И навистина Стојко влезе и до мишки, не само до гради, ама ја претера, како росен зајак, што се вели зборот.

Без да се облечува се наметна со кошулата што ја носеше навиткана околу вратот, и со два збора Петре му ја изнесе опасноста што надвиснала над другарчињата, што му ги даде есеноска на чување. Планот се скрои. Вечер Петре ќе ги земе и ќе ги предаде сега пак кај Стојка да се засолнат дури да помине бурата.

Уште во лесниот мрак на „Езерото” Стојко чекаше распашан, готов да се слече да ги преведе партизаните преку матната и студена Црна.

Се слекоа сите и Горица со нив, ама сега здрава. Ногата одамна и беше зарасната, та немаше нужда сега да ја носат браќа и в раце. Се нафатија рака за рака. Стојко напред Горица до него; зад неа Петре, Гичо, Коле, Неде, најодзади Васил. Во најдлабокото каде на Стојка му стигаше до мишки, на другите им се омацаа и брадите, а Горица ја фатија Стојко и Петре под мишка и ја кренаа да не и ја фати вода главата.

Ги пренесоа, и Петре му ги теслими на Стојка пролетва, како тој што му ги теслими есента. Петре се врати назад, уште со една грижа; како да се избришат трагите во пештерата. Ристе ја знае Темната Пештера и ќе ги доведе ганчовци да проверат таму. He ќе може со ништо да се искубе кога ќе се утврди дека лежале луѓе во неа.

Тој со трчанка си појде на колибата, го скорна козарчето Петка, ги пушти козите „севте на попасок”, макар да не беше време за такви попасоци, си ги зедоа сакмите, торбите, букарето со вода и ги наманаа право кај Темната Пештера.

На Петка му рече дека утре ќе ги наманат козите кај Ореов Дол — на спротивната страна од Осојот, та сега ќе ги лежат во пештерата.

Петко не запраша ништо. Та тој е момок кај Петрета и што ќе му нареди газдата, тоа ќе работи. И таман дојдоа до пештерата, ги втераа козите внатре.

My нареди на Петка, да застане на влезот и да не ги пушта да излезат, а самиот тој му влезе и цел саат ги бркаше од ќош в ќош дури не беше сигурен дека секаква трага од човек во пештерата ја избришале козите. Откако се собраа козите во еден ќош затресени од бркањето, Петре го запали огнот и ги изгоре сите шумки и слама што беа постели на другарчињата и легна крај огин да преспие.

Но, не заспа…

Пред зори излезе и се провикна пред пештерата.

— У бреее, ахахаха! и пак си влезе да го навали огинот.

Кога веќе се прозори и Петре излезе повторно, над пештерата се запартали човек во војнички алишта.

„Аха! ќе ми најдете опинциве” си рече со умот Петре и пак се провикна.

Од растот пред пештерата излезе селанец, вооружен со пушка, а по него две три воени лица. Петре го позна Ристета и му проговори.

— Mope ми, каде волку рано овдеа Ристе!

— Mope ми, ете, дојдоме да нам’зиш млеко, баго! — му одговори Ристе и се чуди оти овој Петре ги дотерал козите уште во Сечка во пештерата.

— Mope ќе нам’зиме и млеко, ако сака господ, токо ошче е рано — одговори Петре и си го чека таинот. И веќе се стекоа од сите страни војници.

Од десно дојде и господин потпоручникот, водачот на потерата. Без никакво добро утро, без никаков поздрав му се приближи на Петрета и му залепи една тврда шлаканица преку очи.

— Казвај к’де ги скри комунистите бе, калпазанино, мамката твоја?

Петре се направи божем не разбра и праша.

— Шо бараш, господине? Какви мониста овдеа во пишчерата? — и ја дочека шлаканицата и од отаршијата на полицијата којшто беше со поручникот.

— Казвај бе, вагабонт, казвај к’де ги скри партизаните — комитите. Мислиш ти не знаем че тук в’ пештерата бјаха десет души комити?

Петре ја чу цифрата и разбра дека не знаат точно, та ги стисна забите и ја затвори душата.

— He знам, господине, ни муниста ни партизани. Сега слушам од вас.

— Ceгa ли? Еј сега ште слушнеш оште нештичко. Ја в’рви в’тре в’ пештерата да ти кажем какви министи и какви партизани трсим — и го собраа пред нив, та влегоа сите во пештерата со шмајзерите и пушките на готовс.

Кога го видоа козарчето Петка, му удрија и нему две три шлаканици, но тоа не можеше ни да проговори и само викаше. „Не знам господине. Јас ништо не знам”, како и што не знаеше.

— Кога докара козите тук бе, мискин? — праша потпоручникот.

—Сношти — повјаса Петре да одговори, да не рече Петко ноќеска.

А т’ј? Сношти? А зашто ги докара т’кмо сношти. Зашто не порано или пок’сно? — и го извади потпоручникот електричното фенерче та ја осветли пештерата. Ги виде козите пак собрани во еден ќош и му нареди да ги истераат и да ги вратат пред пештерата.

— Аха? — промрмори тој. — Хубава квартира си намерил на тез нехранимајковци, мамката ваша! Но ште видим сега к’де си ги скрил — и му се овргали на Петрета:

— Ја казвај бе, хајдутину, к’де отидоха? Иначе, еј сегичка ште те одера и кожата ти ште нап’лним са слама. — И пак му удри, сега, еден дипшик со кундакот од германскиот шмајзер.

— Ристе, бре, Ристе, кај вати бре, брату, што бараат ‘виа браќа, бре зошчо на правдина ме тепаат, — провикна Петре и го побара Ристета, кој остана да ги врти козите и да го праша Петка дали немаше некои луѓе во пештерата.

— Ште ти кажа аз Ристе и Ристовица, но казвај какво те питам, — сега старшијата пак го лупна одзади во плеќите. И се заредија сите што беа внатре со по еден дипшик.

— Олеле, мале — простенка Петре и падна пред вратата на пештерата.

— He знам бре, господине не знам; никакви кумити. Ете заколете ме, отепајте ме, ништо не знам од таа работа — се брани Петре и ја држи главата со рацете да не го удри некој со кундакот по глава да му ја расцепи.

Уште неколку пати рече дека не знае ништо и кога зачестија кундаците, ги стисна забите, опсува гадно и рече само толку:

— Удрите бре, пци, удрите. Јас ви реку не знам и не знам; та ако ви се јаде човешко месо, а, јадите ме!и веќе не отвори уста ни да проговори ни пак офна. Потпоручникот страшно го лутеше и веќе беше начисто дека Петре знае, но како сите комунисти, ете го дури и не офка, иако му удри сто оки ќотек, што се вели.

Среќа, на колибата не најдоа многу леб, бидејќи Петре им го даде на другарите да им се најде, додека Стојко ги снабди од кај него.

Го протепаа уште еднаш на колибата и него и козарчето, ама се виде оти ништо не вадат, та го пуштија козарчето со козите тука околу колибата да ги вртка, а тие засвирија со буријата збор и целата потера се собра на Високата Стена, каде Стојко од вратата на неговата колиба ги гледаше и им викаше на другарчињата што се грееја крај огнот, да не се појави некој, оти отидоа главите. Да ја минат реката ганчовци ниту можеа, ниту имаа наредба да минуваат. Затоа нашите другарчиња беа надвор од опасноста.

Патем од Петревата колиба нагоре ги претресоа ганчовци другите колиби, протепаа други овчарчиња и козарчиња, од сите барајќи да ги кажат комитите, но не собраа никој друг освен Петрета. Во селото влегоа по мракот та никој не го виде Петрета оти го дотераа. Co еден — два кундака го втераа во подрумот, каде од силните болки и умора падна уште пред вратата.

Околу десет часот вечерта тропна и се отвори вратата на подрумот и светна електрично ламбиче на старшијата право во очите на Петрета.

— Ја стани бе, мискин — му се врекна старшијата и го клоцна во слабините со десната нога.

Петре простенка и се обиде да рипне но виде дека сега тоа не може да го стори.

Целата снага му беше здрвена. Нозете му се затресоа, плеќите силно го штрекаа, a на градите сеќаваше „воденички камен”, та не можеше да се задржи, ами како стана, така и падна пак на голата земја. Ќотекот што му го удрија ганчовци во пештерата и патем, додека го тераа в село, беше си го направил своето.

Старшијата пак му лупна и друга и трета клоца и Петре ги собра сите сили та, така тресејќи се, се приближи до ѕидот и се допре со раце.

— Ја врви напред, мамката твоја мрсна — пак се извика старшијата и му го предаде на двајцата полицајци што беа со него.

— Карајте тоз калпазанин в мојата канцеларија — нареди началството и тргна напред.

Во канцеларијата на полицискиот старшија беа собрани вишите началства како тој од Прилеп на полицијата, така и двајца офицери од окупаторската војска.

— Разрешете да доложа — лупна со чизмите старшијата и козирува со службеничка понизност.

— Докладвајте, г. стаоши. слободно, — одговори полицискиот начелник.

Старшијата ја отвори вратата, што при влегувањето ја затвори, и им заповеда на своите слуги да го воведат Петрета. Тие просто го турнаа во канцеларијата и тој едвај се задржа за черчевето и се исправи, потпрен со грбот до ѕидот.

— Този е јатака, господа, на комунистите, които трсехме вчера и днеска. Тоз ги е крил, хранил ги е в’ една пештера, којато се казва Темната Пештера, но за да заличи дирите на тези мрсници, т’кмо сношти вкарал козите в’в пештерата и сега не признава злодејанието си — кратко заврши старшијата и го предаде веќе Петрета на надлежност на поголемите од него.

— Че как не поизнава бе, господин старши? Нели е тој Блгарин, хич може бе така да се л’же б’лгарската власт? — му се обрати полицискиот начелник небарем на старшијата, а гледа во Петрета.

— Ја кажи бе, бајо, как стана таја работа? — го запраша тој Петрета.

— Ние знаем всичко, но ште трјабва ти да кажеш па да те пуснем да си ходиш в’кшти. Ами, че ти не си виновен? Дошли тез пезевенци с’с пушки, поискале хлјаб и ти си бил принуден да им дадеш и да ги укриеш. Заканили ти са ако ги кажеш ште те убијат, затуј не си смејал да ги одбиеш. Така ли беше, а? — сака да го фати за јазик началникот Петрета со марифет, со арно, со благо, но Петре веќе го изеде ќотекот и си донесе решение ништо да не кажува. Си ги припомни зборовите што му ги велеа Васил, a особено Горица, дека слободата е во огинот, и, дека секој од нас Македонците, ќе треба да посегне во тој огин за да си ја извади. И ете сега Петре кај посега целиот, не само со ногата, како што беше посегнала Горица. Таа мисла го исполни со храброст и гордост.

— He знам, господине, не знам. За никакви кумити јас не знам. Ни су видел ни су чул, ни су ранил, ни су криел — одговори кратко и јасно.

— Пак тој, не с’м видел, не с’м чул и не знам. Остави го ти туј на страна, но кажи както ти казвам аз па да си врвиш. В’в противен случај, ште трјабва да те карам в Прилеп, да те с’дим и ште те ос’дим на дваесет години. Знаеш ли ти това? А така, ште кажеш че са те заплашили и тујто. Иди си в к’шти.

„Ногу убаво подмамуа” — си рече Петре и си замолча.

— Казвај де, казвај, така ли беше?

— Ошчеднаш ви вела оти нишчо не знам и шо знајте правите.

Началникот стана од столот и му се приближи на Петрета. Ги овргали очите право во неговите, му се загледа зверски, и по кратка пауза, викна со див глас:

— Казвај бре, мрсник, или еј сега ште те задуша? — и го грабна со двете раце за гуша и почна да го стиска колку што можеше.

Петре ја допре главата до зидот и целиот се навали. He ги дигна рацете да си го ослободи грлото, но само почна да крка како маче од рибина коска кога се задавило и ги ококори сега пак тој очите уште поголеми, уште покрвави, уште поѕверски од оние на началникот што беа пред минута. Во лицето му навре крвта и зацрве како домат. Устите почнаа да му се тресат, а колената му се подвиткаа и тој падна на душемето.

Началникот му го пушти вратот и застана над него да го гледа бесомучно.

„Тја се вилја”, си рече како за себе. „Този мрсник всичко знае, но нјама да каже” и пак му се загледа во очите, наведнувајќи се пред него.

— Кажи бе, кажи. Ти ште кажеш и мајчиното си млеко, но ште б’де к’сно. Ја стани, та признај всичко пред господата. Ето на! Нали ште го освободим след като признае, господа? — се обрна полицискиот начелник кон воените главабашии, кои ја имаа поголемата власт над Петрета, и почна да го дига за јаката од кошулата.

Офицерите станаа и се приближија а началникот просто го крена Петрета за јака и пак го исправи до зидот.

Сега му се приближи едниот од офицерите, потпоручник и ги повтори истите оние зборови што му ги зборуваше началникот во почетокот.

— Бееее! Па тоз и самија е хајдутин, бе господа. Ја виште му очите как закрвавели, ја гледајте лицето му, бузите му как полиграват. Пазете се, госпола, тоз иггс ии скса грклјана с’с з’би, беј.

— Зашто не казваш, бе мискин, какво те пита господин началника, а? — рикна офицерот и му удри една тупаница по заби, така што осети како му е полна устата некаква солена течност.

Петре се прибра малку, ја голтна течноста и зачека други шлаканици и тупаници по лице, потпирајќи се постојано на зидот и никаков глас не пуштајќи од себе.

— А бе ти знаеш ли да говориш, бе мискин? — My се наднесе над лицето сега другиот офицер, поручникот и злогласниот главорезец Куцаров. Тој му удри еден бокс по левиот образ за да го дочека со другиот по десниот. И од бес пак го грабна за гуша.

— Казвај бе, или еј сега ште ти извадја грклјана с’с дробовете!

Петре пак падна на душемето и си ги обриша слинките помешани со крв, ама ни офна ни пушти некаков збор.

— Виждате ли, господа, —му се обрнаа на началникот, другиот офицер и старшијата — с’штото јавление при всички комунисти: да не казват та даже и да не п’шкат. Това ви е положението. Тоз мрсник всичко знае, но не казва. — И пак се обрна кон Петрета:

— Ште кажеш като поп, к’сно ште б’де, тогаз вече не ште има нито едно ребро здраво на тебе. Ја одведете тоз скот в училиштето и предадете го на моја фелдфебел. Тој вече си знае работата понатат’к — му се обрна Куцаров на полицискиот старшија.

Кога старшијата го бутна Петрета кон вратата, од сите три гласа на началствата се слушнаа заканувања кон Петрета како „фелдфебелт што му извади и езика и ште го накара да проговори и признае всичко”.

На вратата го дочекаа двајцата полицаи што го изведоа од подрумот и го врзаа со еден синџир, та го поведоа кон училиштето, држејќи секој полицаец по еден крај од синџирот.

Патем едниот полицај почна да го советува Петрета и да го плаши со фелдфебелот и со неговите ѕверства и му удри дватри дипшика, а другиот му сочувствуваше, та дури и го искара својот колега.

— Зашто тормозиш момчето, бе, когато тја не е наша работа? Ја врви да го откараме поскоро та да спим, понеже полуношт вече мина одавна.

И така по четирипет минути Петрета го затворија во служителското одајче во училиштето и го врзаа како ѕвер за черчевето од вратата. Пред зора се отвори вратата на одајчето и влегоа тројца војници со ламби в раце. Едниот од нив беше фелдфебелот. Во рацете држеше жила — грбач, а едниот од војниците една букова сопа. Co стапување во одајчето, фелдфебелот застана пред Петрета и ни збор да проговори, почна со камшикот по очи, по глава, по раце, каде што можеше да мавне. Петре се заврте ничкум, ги кладе рацете на лицето и ја стегна душата.

„Ќе се умира, било таксир” — си помисли тој и почна да ги дочекува камшиците по тил, по врат, по лакти и раменици. Фелдфебелот само ги чкрташе забите и маваше колку што може. И тој како Петрета ништо не зборуваше. My се виде камшикот лесен, го фрли во ќошот и ја грабна сопата од војникот, та почна со двете раце да мава по Петревиот трул од тил до стапала. Од болките Петре се надигна и се позаврте како на плеќи, но кога сопата почна да се реди по ребрата, по градите, по колениците, тој пак се заврте ничкум.

Фелдфебелот беснеше од јарост. Толку ќотек му удри а ниедно „аман, господине” не слушна.

— Ах мајката твоја мрсна. Зашто не казваш, бе мискин на мискините? — Збесна фелдфебелот, ја фрли сопата та му ја грабна пушката на војникот.

— Дај ми пушката да го застрелјам бе, мамката му комунистичка.

И на место да стрела во Петрета, така силно го удри со врвот на кундакот право во плеќите, Петре испушти едно тажно „Оооох! Мајко мори — иии! си умру” — пак се обиде да се заврти на грб.

По вториот удар со кундакот Петре пак се заврте ничкум, ама веќе почна да јачи и да крка.

Фелдфебелот се испоти и престана да мава. My ја подаде пушката на војникот и се наведе та го заврте Петрета на плеќи. Петре беше во несвест.

Се обиде да го исправи да седне, но ниту вратот му ја крепеше главата ниту жилите рацете.

Главата клапна на десната страна, а од отворената, црна како јаглен, уста, фелдфебелот виде жичка црвена течност што се разлеваше долу по брада, дури по градите на Петрета.

…Мама му — се сепна фелдфебелот. Че навистина ште крепа това куче, бе! Ја иди, Иване, донеси една кофа вода да видим до к’де сме го докарали тоз мискин — му нареди на едниот војник.

Војникот излезе, а фелдфебелот го пушти Петрета на душемето, Петре само со длабокото дишење, даваше знаци на живот.

Војникот донесе кофа вода од кујната, a во ходникот пушти една длабока воздишка — „Изеде и това момче както другите”.

Водата ја плисна самиот фелдфебел на Петревото лице и виде како Петре си ја оближа устата и го отвори левото око, бидејќи десното не се гледаше од вргата на веѓата. Бе? ше го удрил со стапот по веѓа, та дури окото му беше отечено.

— Жив ли си, бе комито? К’де си, што се преструваш, а? — му се наднесе пак над лице, но место одговор слушна едно длабоко „ооох, мајче мори”.

— Да лежи, мајна му — рече фелдфебелот и ја напушти одајката, придружен од војниците.

Во ходникот веќе се зрачеше и можеа да се видат двајцата војници како со тешки стапки и мургави лица одеа по началството.

Насред ходник фелдфебелот му нареди на едниот војник, на Ивана, баш на тој што ја донесе кофата, да остане часовој пред вратата, а преку врата да пази на движењето од Петрета.

— Штом се освести ште ми доложиш — заповеда фелдфебелот и отиде да си ги мие крвавите раце.

Ходникот остана празен, а и сонцето веќе го направи своето — се раздени и се провиде убаво, та и во одаите можеше сега да се види човек.

Иван постојано гледаше во Петрета потпрен на черчевето за кое овој беше врзан, и кога Петре ја затресе главата и го отвори окото, Иван почна да му шепоти, обѕирајќи се да не иде некој преку ходник.

— He се движи бре брат, не се движи ште те изедат тези кучета. He се движи и не си погл’штај слинките. Нека тече крвта по брадата. Това ако те спаси. Иначе, изгуби живота.

Ноќта војската го блокира селото и ниту еден не пушти да излезе надвор. На кметот и полицајците им се нареди целото село да се собере, од 15 години нагоре, пред училиштето, а неколку „сомнителни лица” беа собрани со стражари и дотерани уште во зората и затворени во една од училниците и се држеа под стража.

Околу 7—8 саатот наутро во училишниот двор беше собрано целото село. На портите беа поставени стражи.

Куцаров и полицискиот началник одржаа по едно заплашително и заканувачко слово и ги покажаа навртените топови кон селото.

— Еј сега, на — се дереше Кучкаров, како го крстија селаните ѕверот Куцаров. — Еј сега ште наредим на артилеријата да го разруши и опожари селото. Искам тук от вас, од всичките да ми ги предадете јатаците на тези нехранимајковци — комунистите, които са се загнездили в’в вашето село. Разбрахте ли?

Ште изгорим селото и ште ве интернирам всички в’в Б лгарија. Ето на. Ште чекам оште половин час; Размислете и посочете лошите хора. Та налда сте Б’лгари, бе селјани? Зашто копаете гроб на вашата и наша мајка Б’лгарија.

Селаните собрани на групички плашливо шепотеа. Некои предлагаа да им соберат троа пари на силниците, други да колат овци за ручок, трети да ги земе некој домаќин на ручок, па дури и на вечера. Да жртвуваме некоја и друга невеста, ама сите тие предлози се одбиваа од честољубието нивно и од омразата, што се разгоре во овие наивни и честити луѓе.

— Шо сакаат нека прават браќа. Ние еве сме затворени како овци во котар. Ене му и куќите, ене му а сермиата, ене му и жените, ене му и децата. Било такцир да страдаме бетер од Турцко, ќе се страда, нема шо — се искажа еден за сите.

— Па ако знае некој нешчо, де бакалум нека каже, зошчо да страда цело село за еден, два и три човека, — се провикна друг.

Луѓето стоеја скаменети и секој ја стегаше душата да го пречека и најлошото.

Времето од пол саат срок даден на селаните, началството не го помина во бездејство.

За тоа време тие, со фелдфебелот и старшијата на полицејскиот участок ги посетија затворените селани, се обидоа со арно да изведат некој збор, но одговорот беше од сите еден: ,.не знаиме, господине, не знаиме, не сме виделе, не сме слушале такво нешчо”.

Co тоа ги предизвикаа, та сите по ред, на сите редум им удрија по неколку грбачи, стапови, тупаници, кундаци, кој со што располагаше.

— Е! намерихте ли ги, бе селјани, лошите хора? — се протегна гласот на Кучкаров — или да издам нареждане на артилеристите.

— He знајме господине, не знајме; нема во нашето село лоши луѓе, — се слушна групов одговор од купчето селани. Сам никој не смееше да одговори, ами вака од сред купче одговорот е од сите, та Кучкаров не можеше да го суди тој што ќе рече „не знајме”.

— Чакам оште десет минути! He дејте позволи за един, два, три вагабонти да страдате цело село.

— И после десет, и после двајсет тој е, господине, одговорот — се слушна пак хорски одговор.

— Значи, нјама лоши хора в’в това село? Целиот збор едногласно потврди:

— Нема, нема господине, нема. Бидите раат.

—Добро, ште видим понатат’к — и почна пак долго поучително слово да им држи на селаните; како тој е тука, пак ќе дојде, со уште поголема сила, ќе ги фати лошите луѓе, ами тогаш нема да му прости на целото село.

— А за сега простени сте од власта, a пo тоја случај искам од вас доб’р обед за момчетата и едно веселие, едно оро тук в’в двора.

Да видја че сте доволни от нашата власт и че обичате Б’лгарија.

— Добро, господине, добро. Ете така ве сакаме, да се напиеме, да се наручаме, да си поиграат младите и да ве испратиме, што се вели, со кев. Ами преѓеска ни а здрвивте крвта, баму белјата —се испушти еден стар воин од XI Македонска дивизија, којшто за краен случај беше го понесол и сребрениот крст за храброст што запленил сам на Беласица осум грчки и еден француски војник.

Се даде „башлама”. Стражарите се повлекоа од постовите, советниците од огаптинскиот совет отидоа да колат брави и овци, a младите да ги донесат гајдите. Ги задржаа самите селани девојчињата и ергените.

— Нема чаре, ќe му се прави сега киселиот на овиа силници, браќата Б’лгари, брадва да ги пресече, како во 1913 година на српскиот полициски комесар Стојановиќ. Дали му е до играње денеска на некого, ама деде. Од беља. Еда, здо, без тебе полошо.

И веќе околу пладнина се вртеа бравите на ражните во дворот од жандармериската станица, а во училишниот двор се лигавеа полицајците во шарено оро со убавите мариовски чупи. Но најубавите пак се позасолнаа дома, та орото беше, само оро да се рече, сосила.

Ги пуштија тие што беа арестувани, со нив и кметот. Само Петрета никој не го спомна, освен Иван стражата, кој на секое Петрево движење му даваше совет да не мрдне ако дојдат офицерите и да гледа повеќе крв од устата да пушта.

Петре се поосвести и откако виде дека крвта престана, ја потфати долната муцка и ја накаса небаре костен за печење накасува, и крвта цел ден не запре.

Околу ужина време „обедваха момчетата”, се наиграа Кучкаровци и засвирија збор.

Пред тpгање дојдоа кај Ивана на вратата од служителското одајче началниците и го прашаа:

— He се ли освести тоз мрсник, бе Иванчо?

— He, господин поручик.

Го изгледаа од врата Петрета и Кучкаров го пофали фелдфебелот.

— Ама си му дал да разбере, а!!! Надали и ште се освести.

— Расплаках мама му, господин поручик. Ама тврдо куче, беј: Хич бе, хич ни дума да продума, бе.

— Такива са тез мрсници, бе Тодоре, такива, но ште им расплачем мајките. Един денес, друг утре, ште им видим сметката, не се тревожи ти.

И ја собраа војската та тргнаа долу Руда. Петрета го оставија сам во одајчето.

Само часовојот Иван си го направи човештилакот до крај. На збогување тој претпазливо се приближи до еден младинец, и скоро со шепот му рече:

— Погледнете в’в малката стаичка в’в училиштето, има нешто — и си замина.

Младинецот го кажа Ивановото соопштение уште на пет шест свои врсници, и кога ганчовци се изврвеа до последен долу Руда, тие појдоа во училиштето ги обидоа сите соби и уште малку ќе го заборавеа служителското одајче од каде се слушна темен дебел глас.

— Има ли некоа жива душа бре, да видел господ — и почна да јачи и стенка човек.

За час истрчаа сите младинци. И што да видат? Петре Андов, лежи испружен на душемето, облеан сиот во крв, отечен по лицето, со едно око затворено, без нозе, без раце, без ништо здраво, здрвен, офка, стенка и збива; душа бере, што се вели зборот

— Оооо! мајчето нивно, бре! Ами тебе ли те најдоа, бре брату — се зачудија сите и не чекајќи ни минута го зеде зет му в раце како мало дете и направо од кај чешмата го однесоа сите дома.

Бргу бргу го слекоа, го измија со топла вода и вино и го викнаа стариот комита дедото Ѓура, кој видел безброј вакви работи во Турско и кој знае како се лекуваат тие.

Дедо Ѓуро побара бргу пресна кожа.

— Mope ако е за кожа, ене и не двајсет триесет денеска ги заклавме за ганчовци, краста да и јаде — одговори зет му на Петрета и отрча та донесе три бравски кожи со најдолга руна.

Дедо Ѓуро го облече Петрета со едната до крстот, во другите две му ги увитка нозете, му свари еден липов чај со мед, во кој тури и една чаша коминарка ракија и го остави да см стенка во одајчето под тремот на меките козинави покровчиња.

Здравеа Петре, целеа, малу време три месеци и во цветот на липите, излезе на две патерици во дворот да види што дошло.

Го нападна тешка кашлица, градоболка, виење на коските, но тој ги издржа сите болки и за до есен пак се исправи и си тргна со козите.

Токму на година се јави пак на Високата Стена и се провикна како лани по козите, но Стојко не можеше да го познае неговиот глас. Дури не го викна по име Стојка и му рече да дојде на реката да се видат, Стојко не веруваше оти Петре се свампири. Тој беше слушнал за неговите страдања и маки и просто не му се фаќаше вера оти Петре ќе остане жив.

Се состанаа на „Езерото”, каде Стојко ја прегази Црна, и се прегрнаа со Петрета како вистински родени браќа.

Првиот збор на Петрета му беше:

— Живи ли се, бре, нашите другарчиња?

— Живи се, Петре, здрави се. My ги предаду на Гича и Крстета налбатинот од Кавадарци и сега се на добро место.

— Алав нека му се моите маки и мојата крв. Ако нападнат ваки кај тебе ќе ти се мола да ме ставиш со ниј да се вида.

И му ја исполни Стојко желбата.

He помина ни месец, Петре се бакнуваше со Васила, Гича, Колета, Недета, Горица, и уште десетина другари.

МИЦЕ КАСАПЧЕТО
Трајко Лулето умре, вечна му памет, и сета сермија од едно црно магаре, пет кокошки, еден петел и булук овци од шест глави, една кошара и две парчиња ниви, каде зајаците што пасат, ги остави во наследство на единствениот свој наследник, сина си Стојана и жена си Стана.
Бидејќи Стојан остана сирак на седум осум години — некадарен мајка да храни, a сермијата што ја наследи беше „многу голема”, Стана се премажи во своите четириесет и шест години за дедот Тотка Мегленецот на кого тукушто му беше умрела бабата Мара Мегленката.
— Така, ајде, мори Станке, дојди каде мен да се пригледаме ние двајца стари јунаци — ја повторуваше Тотко својата молба секое среќавање со Стана откако и умре Лулето.

— Mope крши глава, вапиру еден, ами знаиш ли оти коските ќе ти и сокршат синови ти ако чујат оти ќе се прежениш.
Тој беше одговор на четириесетишест годишното Станче на Тотковите молби.
— Какви синови, мори Станке? Кој е домаќин и стопан на моата куќа, јас или синови ми? Само ти ајде, а, кој сака да седе со нас нека седе, кој не, ене му и патиштата на сите четири страни. Така, јас су сторил ниет, ќе прибирам некоа сиромашка, токо што ќе биде друга, биди ти. He испуштај си го к’сметот шо ти го навел господ. Ела, ела, да видиш шо сермија су спечалил. Земникот ми е п’н со каци, каците се п’ни мас, сирење, урда, сланина. Та веќе оти сете кошеви и мутли се п’ни со в’на и козина ќе видиш кога ќе дојдиш.
Стана го слушаше Тотка, знае оти се потфалува, ама знае оти има нешто и навистина.
Оти Тотко има каци и оти се полни со маст, сирење, урда и сланина — не е лага. Оти има и волна — козина, и тоа може да биде вистина. Уште кога има триста овци и двесте кози, никакво чудо не е да има и маст, и сирење, и урда и волна.
Мислата дека ќе најде полни каци благота и бонлук волна ја заскокотка уште од првата Тоткова понуда да стане чорбаџи Тотковица.
„Ајде да појда” — си велеше насамо. — „Ами дали ќе ми го прибере детето? Ете тоа ошче ми е малечко, оде на школо, дали ќе ми го изгледа; та за некое друго со него слабо да извадиме. Јас, ете и вати педесетина, он може и има поминато, токо баре тоа што ќе го проживеа, белким леб ќе се најада. Најстина ќе пера тричетири рала гаќи, токо, ете неговите веќе се пораснати, та по година две ќе и изжениме, и ќе си го земат гајлето невестите. He права лошо, ако ми го декса детето”.
Co таа мисла го дочека пак чорбаџи Тотка на малата врата.
— Шо велиш, Станке, ќе правиме ли работа или не? He бркај си го, така к’сметот; пишман ќе бидиш кога ќе гледаш некоја друга да врви со таблата в’на и ведрата млеко покрај твоата мала врата — налегна Тотко да и сепотфалува оти, ако не кандиса таа, друга ќе најде. И ќе најде нели сторил ниет чарбаџијата Тотко да бара.
— Mope бре, Тотко, ти лели си сторил ниет неоти не ќе најдиш. Камо бради, та за чешли — колку сакаш! Токо пак јас на тоа си стоја. Дали ќе ме сајдисаат децата; да не си направиш некоа омраза со ним. Ете, тиа ти се големки. Ричко веќе ти е ергенче, нека ти е жив, утре, другиден ќе си го прожениш и ете ти домаќинка на куќата. Зошчо пак да зимаш ти жена на староси. — Тука Стана запре да слушне што ќе рече Тотко.
— Така, јас ти реку, Стане, децата си се за деца, снаите за снаи, ќерките за ќерки, а друшката за друшка. Така, шо зијан они од тебе ќе имаат? А пак јас си и знам моите деца и затоа ти велам: не чуди се, ами дај збор да не ми се двои умот наки ваки.
— А бре арно, бре Тотко, токо јас не су сама. Ете тој прикрепникот мој, ми остави и авале на главата; шо ќе му права на воа пусто дете.
— Ту! Голема работа! За тоа ли ти толку стегаш, мори утко? Дете, шо дете? Кај ќе одиш ти, ќе си го водиш и детето. Зар ногу ќе ти бидат три деца, не ќе можиш да и гледаш?
Ајде, ајде, пушчи го срцето. Дај рака и прибери се, и ти и детето. Еве, дури оди на школо, јас ќе ти го гледам, а кога ќе излезе од школото, нека оди со моите деца по стоката и него да го направа домаќин со булук, ѕевгар и товар, та ако су жив, и да го прожениме, да си седне на татковите му камења.
Стана ja зарадува овој Тотков одговор и немаше што да се мисли.
— Е море, лели велиш така, така нека биде, токо барем нека направи Трајко шест недели, та ружај се, било, к’смет ли такцир ли, ќе се поцрнуам на староси.
На Тотка му светнаа очите. Тој веруваше оти ќе најде баба, ако и по староси, ама оти толку бргу ќе најде, пак не му се фаќаше вера. И така си е тоа: ако на еден не му се стемни, на друг не му се осамнува. Ако не умреше Лулето, немаше да се прожени дедот Тотко со „баба”, десетина години помлада од него. Вака, ем Стана се куртулиса од сиромаштијата и ќе се најаде леб, ем дедот Тотко се куртулиса од бабата Мара што беше десетина години постара од него.
Тотко го одврза ќесето уште веднаш и извади една половина лира и и ја подаде на Стана.
— Земи, аирлија нека е саатот, купи си некоја шамија, чели и друго што ти требе и токми се. Првата недела откако ќе му изнесиш на Трајка да бидиш азар. — И си киниса горе сиот среќен и задоволен од постигнатиот успех.
Околу мракот слезе надолу со еден тагар чисто брашно, една мисурка маст, две три оки сирење во едно цедилце, пет шест оки, и сето тоа и го подаде на Стана на малата вратичка:
— На, земи — рече — направи му на Толето некое виткалниче и ти касни, омрси се.
Стана ги зеде поклоните и се скри зад вратата, очигледно трогната од вниманието.
— Дали вака ќе биде арен и кога ќе појда кај него? — се праша сама и го вади сирењето, што и се стори цело богатство во куќата, оти таа со Трајка во дваесет и пет години живот не виде наеднаш в куќа толку сирење.
За шесте недели на Трајка, Тотко донесе цел кутол брашно, грав, ракија, та дури и залажачки за на гробот пригоди.
— Земи, Станке, земи, раздај му, нека му се најде на Трајка на тој век. Еснаф човек беше, бог да го прости, ме има поризано многупати, алав нека му е. А во себеси си мислеше: „Нека му е алав оти ми те остави тебе да ми го топлиш грпчето дури су жив”.
Стана му го направи адетот на Лулето, Тотко на бабата Мара и закла јаловица од три години, и двајцата веќе беа слободни.
До неделата кај чорбаџијата Тотко Мегленецот се направи мала веселба.
Стана Лулева се претвори во Стака Мегленска.
Си дојде Станка кај дедот Тотко, си го доведе и малото Луленце — Толето и си почна нов живот. Заплива во изобилие.
Вистина, во прво време и беше многу незгодно дури да се научи како се преточуваат каците, како се попарува волна козина, ама „сермијата сама го учи човека” — им велеше на жените на реката, кога носеше табла да попарува волна.
Децата на дедот Тотка не и пречеа, бидејќи на двете недели еднаш се враќаа дома на промена или пак да донесат сирење, млеко, јагне заклано или некоја овца што си ја скршила ногата.
Толето заврши училиште и си тргна со прибраќа му по стоката од чорбаџи Тотка.
Шо ќе плаќам на јабанџии, нека зема руга нашето — и велеше Тотко и секоја година и даваше на Стана по лира две да му ги чува одбашка на посинокот.
Така ,Стана кладе пет шест десетини лири франги настрана, а и Толето веќе навлезе во осумнаесетте години, та почна мајка му, како секоја мајка, да мисли да си го удоми.
Оваа своја намера Стана му ја изложи на Тотка и тој со недвоумење ја одобри.
— Така, нека се отвори пак Лулевата куќа, бре Станке. Таман ќе си имаш ти каде да се прошеткаш и да се потпреш до снаа ти. А пак и на нашата куќа зијан нема да биде. Невестата со Толето ќе ни подработуа дома, надвор. Арно си наумила. Токо што велиш, ќе ни дадат ли чупа и коа мислиш? — додаде Тотко.
—Mope ми коа, Тотко! Ние сме сиромаси и ќе бараме некое сиромашче, сираче како нас. Неоти чорбаџиите нам ќе ни дадат чупе! Ете, воа Жиовчевото, Анѓата, што го остави попот, греот да му бере, токо се вртка од тамо, до тамо. Јас коа си го поскроти, угу околу мене ме, та, кој знае што ќе речиш ти. Да си ги провенчаме ако кандиса. Токо сака некоа паричка куќата да а претресиме. Ене а не, ошче троа ќе падне. Сламата а ишчепкале кокошките, гредите поизгниле, сака некоја и да се мене. Ако го правиш ошче тој себап, да се ружаме покроце, — заврши Стана и зачека што ќе рече Тотко.
— Така, за тебе, Станке, што можа ќе направа. Барај мајстори, прави шо ќе правиш. Ако ти се скусат пари, земи од моите —плати.
Co тој Тотков одговор Стана доби одврзани раце да „прави шо ќе прави”, Толето да си го удоми.
Ја направи куќата, ја кандиса и Анѓа и една неделина утрото, по десет години, се зачури Лулевата кошарка.
Се насобраа роднини и пријатели колку што имаше Лулето и Тотко, се разбира, повеќе Тоткови од Лулеви, и забрче гајда.
Се разбра, значи работата. Тотко Мегленецот ќе го жени посинок си Стојана Лулето.
За свадба со сватови, со коњи, маски, не можеше да се мисли, бидејќи невестата беше сосема испустиња, та немаше кој да ги пречека и испрати. Сиромашки си ја заплетоа невестата дома кај зетот, си ја променија и си ја одведоа во долната црква каде поп Петко, оној истиот што требаше да и биде свекор, ги провенча и си дојдоа дома. Ја отворија затворената Лулева куќичка.
Почна животот како кај сите сиромаси. Толето ги пасе овците на дедот Тотка, Анѓа и помага на свекрва си кај Тоткови, и само едната ноќ што оди во својата — Лулевата куќа на спиење. Летно време плеви, жние, врши, копа на Тотковите ниви, но затоа пак, кое Тотко со рака, кое свекрва и Стана под рака, навистина се осети дека и оваа сиромашна куќичка се поткрева малку по малку.
Во Тотковиот булук веќе често се сретнуваа овци и кози со друг белег на ушите — „рамно уво предорсзо”. Тој е белегот на посинок му Лулето. Од две овци со женски јагниња што им ги дадоа Стана и Тотко на младоженците „на кошулите”, за две три години веќе се направија булучка од тричетириесет. Зошто пак да не си направат? Лулето си оди по нив и си ги гледа како свои; не продава ни една, машките очув му Тотко му ги сменува со женски и тие се како бостан. Па и со алав биле дадени. Ни волк ги јаде ни орел ги дига.
За оние три години Анѓа му издутна на Лулето и едно луленце. My се роди уште во втората година машко дете, и да го подноват името на умрениот стрико, го крстија Митре, што на галено си го завикаа Мице.
Арно ама Мицево се роди со еден доста незгоден дефект. Имено: брадичката му остана некако накриво извиличена и не може да си ја отвори устата, правилно да јаде.
Како така, Анѓа го исправи Мицето на нозе и тоа почна да се развива нормално. Сo зорт, со мака, со мали залавчиња Мицето си се хранеше и растеше.
Кога, нели во пуста држава живееше и Стојан Лулето, дојде време и тој војник да служи. И како сите негови врсници, еден ден замина и Стојан Лулето во кралската војска таму негде во некој град Суботица.
Замина Стојан и не се врати.
По пол година од заминувањето дојде известие дека Стојан Трајка Лулевиќ умрел во болницата од запаление на белите џигери.
Си го исплакаа Анѓа и бабата Стана му ги направија сите адети до шесте недели, и, како бабата Стана што направи по смртта на Трајка — си појде кај дедот Тотко, — Taкa и снаа и Анѓа ја остави пак пуста кошарката на Лулето и си се премажи за Јована Шојкарот. Само со еден исклучок: Јован не и го примна малото Луленце, оти немаше леб ни за неговите пет шест шојкарчиња. Мицето го прибра, од гревот, бабата Стана кај дедот Тотка.
— Така, Станке, земи го Мицето кај нас и гледај си го со нашето Шпире.
Заборавив да ви кажам до тука дека и бабата Стана на староси му издутна на дедот Тотка едно ново Мегленче, што го крстија Шпиро.
— Мисли, така, да си се облизнила на старос и гледаш две твои деца — и велеше дедот Тотко, кога стана прашање што да му се прави на тригодишното Луленце.
Бабата Стана си ја зеде ролјата на облизнета мајка и си ги изгледа двете машки дечиња.
И како што му е редот, уште од петте години тие веќе почнаа да вршат работи.
Малото Мегленче Шпирето бабата Стана го изгоре во жарот, та остана без лева рака, малото Луленце со крива вилица, но на мајката какви да се и се дексани и мили.
Шпирето го дадоа на училиште во седмата година, а Луленцето си остана на местото од татка си Стојан и стана овчарче со дедо Тотковите овци, во кои беа и неговите оставени од татка му. Ја виличи долната вилица, дроби ситни залаци во котлето секогаш полно со млеко, мласка по два три саата, се храни некако и напредува. Порасна, нормално се разви, само со крива вилица. Овчарлакот го испече како никој во селото и дедот Тотко го реши, еднаш за секогаш, прашањето за овчар момок. Мицето му беше негов момок и свој човек.
Арно ама, како повеќе од овчарите што си имаат една мана, и Мицето се научи да си позаколува по кое примешано ајванче, та неговата чанта ретко се празнеше од мевце. И толку се извешти во овој занает што ни касапот Наум не му беше рамен. Оттука и си го доби прекарот „Касапчето Мице”.
Дедот Тотко неколку години доби поплаки од разни домаќини дека Мице посегнал и заклал по едно нивно живинче — јагне, jape, та дури и некоја јаловица кога му се беше пријало подебело мевце и како строго намузлија домаќин, еден Митровден му откажа гостопримство, го напади сосем неговото стадо од дваесет триесет овчуринки.
Мице веќе стана беќар. Ги помина дваесетте. Кривата вилица го ослободи од војниклакот и тој си остана да си овчарува. Годинава кај еден, догодина кај друг чорбаџија, живее со овците заедно цела година. В село се враќа еднаш годишно на Велигден или Коледе колку да се пробори со еснафи и ја истера коледицата. Никој за ништо не го сметаше, освен чорбаџиите за овчар.
Девојчињата се подигруваа мајтап со него и една на друга си го заречуваа на Мученици.
— Ајде, мори Митро, оти не се мажиш? — и велеше често Риза на старата мома Митра Кусибајова на чешмата. — Ене го не, касапчето и засукало мустаките, ошче не ќе те чека?
— Земи го ти, мори златна, ако ти е жал за него! — и одговараше дваесетпетгодишната Митра, не поубава и почорбаџика од самото Касапче.
— Е, е! лели и Митра Кусибајова го нејќе Касапчето, ќе си остане, сирома, беќар до векот, — си правеа разговор разните чорбаџиски моми во селото.
— Пусти Мице, пусти! Мори сирак па сирак; кај оди В’че угу град т’че — велеше Чона Влајковска кога стануваше збор за ергени и го намнисуваа Касапчето.
Мице и не помислуваше на женење. Неоти нему му се нејќеше да се жени. Та на кој маж на дваесет и три години не му се жени та и на Мицета? Но си ја знаеше маната и положбата во која го беше фрлила судбината, та немаше кураж да побара негде ни домазет да се припикне.
Кошарката, оставена без чад, се урна и тоа дрвцата ги разнесоа комшиите, та и сега веќе и да најдеше Мице жена, немаше каде да ја одведе. Затоа си легна на брашното. Ќе го турка векот како многу мариовски беќари овчари. Дури е жив, ќе се главува и ќе се храни, дури да издивне негде по Трибор, Зелка или Опстраница, заедно со некоја измрзната коза од неговиот булук и ќе го донесат да го запретаат врз деда му Трајка Лулето.
Така мислеше Мице да го сврши својот мачен, но и пријатен, овчарски живот.
Времето си врвеше, a со него Мице овчаруваше.
Дојде окупацијата. Мице ја преспа со овците на чорбаџиите.
— „Се осамна” — си рече Мице, кога првите партизани го посетија на трлото од чорбаџи Влајка Влајковски во Катунишча.
Тие му ја објаснија својата борба и Мице подразбра дека иде нешто ново, но што ќе биде не може точно да си претстави.
„Борба против чорбаџиите, против јадачите на сиромашките маки, за поарна иднина на сиромасите”. Мице ги начули ушите и си вели сам за себе:
„Ако е така, ногу убава работа ќе излезе за нас сиромасите”.
И почна да си сонува како ќе му се измени положбата ако излезе што велат другарчињава. Та дури му текна да помисли и за некое девојче или млада вдовица да си се прожени.
Си го кладе Мице в џеб сето тоа што му го велеа и им вети кога ќе можат и сакаат нека идат кај него. Еден залак леб секогаш ќе најдат.
He помина долго време и навистина — како што му велеа на колибата — така излезе. Си ги кренаа парталите бугарковци, се испразни селото и рудникот во Лигураса од нив и еве ти ги другарчињата што го учеа, се наместија во општината. Се сами сиромаси. Чорбаџиите некако останаа по зад врата.
На Мицета му се ококорија очите.
„Белким има и за нас сиромисите спаси бог”? — си рече Мице и уште на првиот Митровден по ослободувањето го напушти чорбаџијата Влајчета и нигде не се глави таа зима.
Mope го молеа: чорбаџијата, чорбаџивката та дури и ќерка му Чонка му ја потпуштија белким ќе го кандиса, ама Мице си остана на своето.
— He се главувам воа зимо — беше одговорот на сите што му предложија сега многу подобри услови отколку ланските.
Разбрал дури и поп Димитрија од Бешиште оти Касапчето не било главено та дојде да го кандисува, ама Мице решил да ги јаде спечалените пари.
Се прибра кај бабата Стана, се помири со дедот Тотка, којшто му ги прибра и овчаринките, и Мице си плати однапред, и руга за овците, и јадењето и се курдиса дома, в село да си се одмори.
Секој ден излегува на средсело; се меша со народ, слуша и голта разни муабети од селани и граѓани.
He се глави ни на Ѓурѓовден.
Но нели сака да се јаде, Мице се позамисли, кога виде дека паричките што му ги чуваше бабата Стана почнаа да се намалуваат.
„Треба нешто да се работи” — си рече Мице, само веќе никако не ми се излегува од село надвор, а веќе за овчар ни да му намнисаш.
— Зар пак само овчарлакот е работа? — се праша Мице.
И навистина има многу работи, ама дали Мице може да ги работи?
Што па да не може!
И ете, на неговата среќа и за среќата на многу како него сиромаси, му се отвори на Мицето работи в село! Се отвори работа в планина. Дојде некој си директор од Скопје и почна да сече борје во Лигураса, баш каде што беше рудникот од момирок на Германците.
На тој директор му беа требни работници и Мице никако не се почуди, ами појде кај него и се погоди да му ги чува двете маски и да носи леб на работниците наутро, a навечер дрва за фурната.
Така Мице најде работа в село да не спие по колибите наврнат, гол, бос и гладен.
Ем каква плата ќе зема? Наместо двесте триста банки годишно да капе по туѓите булуци, овој директор му одреди стотка денот, три илјади месецот или триесет и шест илјади годишно.
— Охохо! Таман десетпати повеќе отколку што ми плаќаа чорбаџиите. — Еве ве баго мајката — си рече Мице кога ги примна првите три илјадарки за триесет дена — навистина чорбаџиите ни ја дереле кожата на нас, сиромасите, кога ни плаќаа за десет едно. Овоа било за нас. Држи, Мице помагај, работи да не падниш пак во ноктите на ќаите да ти ја дерат кожата.
И Мице си заработи во претпријатието, та почна пак да сонува и за женичка.
—Се арно, се убаво — си велеше тој со умот. — Ама ошче да можа да си се прожена, сосема ќе ми биде наредена работичката.
Само една мисла го мачеше.
Куќичката ми е урната, каде ќе доведа жена! — Та веќе кој ќе му ја даде. Осеќаше дека иде време и не е далеку кога и тоа прашање ќе се разреши.
Окуражен од оваа мисла, Мице почна веќе да ги задева селските девојчиња. Во прво време тие посиромашките, почурукот, постарите, почнувајќи од Митра Кусибајова нагоре, а троа по троа си се поотпушти и кај поарните, помладите па дури и кај бившите чорбациски ќерки.
Многу од нив во прво време се однесуваа со потценување, фрлаа зборови на мајтап, му даваа огледалца да си го види „чурилчето”, како му ја викаа кривата устичка, ама некои си занесуваа од муабетот со Мицета и некоја сериозна мисла.
— Mope ми оти да не си бара Касапчето невевче, кога му е време? — се прашаа меѓу себе другачки кога се разделуваа од него.
— Ене го не! Си работи детето, си печали. Ниту е пијаница, пуш, ни некој арамија, господ да чува. Си има и по некоја овчичка, место за куќичка му остана од татко му, ошче да си собере едно маќанче, оти да не си се жени? — им велеше Неда Бурназова на другачките кога се враќаа од вода.
— Ахахаиихии! — Се разнесуваше глас по улицата.
— Ете те, слепачко, Неда се заљуби во Касапчето — ја задеваа водарките. — Ајде, ајде, ајде да поиграме на свадбата, та тоа се виде и стариот орел ќе касне јагнешко месце.
Неда ја наведнуваше главата, ама немаше ништо против да се ожени и тоа сираче, само, се разбира, не со неа. Она е бендена чупа в село, та не ќе го зема овој стар овчар, уште алипен!
Мицето си ја бркаше работичката на општо задоволство, и на директорот, и на работниците, и на свое.
Од платичката одделуваше секој месец по една две илјадарки и за две години ги направи два триесет. My ги чуваше се разбира, бабата Стана.
Работата се прошири во претпријатието, та достигна дури до монтирање на разни машини, гатери, циркулари, бансизи и др. И почна производство на сите видови дрвени материјали. Се отворија многу други работи: поправка на старите, правење нови патишта, згради за управата, фабриката, за работниците. Се направија магацини, фурни, гаражи за автомобилите и станови за шоферите та дотераа дури до електрично осветление.
Мице виде дека со врзана надница добива броени пари како месечар, се откажа од маските и зафати работа на парче, од кубик, од метро.
Навистина тие работи беа потешки за снагата, ама сака ли да знае триесет годишен ерген од умора? И уште кога се храни добро?
Првите акордни работи — кубицирање камења — му ја удвоија на Мицета платата. Од сто динари надницата ја качи на двесте и фати тој месец — место три — шест илјади динари.
Се храни добро, купи и по некое алиштенце, ама се стега и бере по некоја илјадарка и ги дава на бабата Стана. Мисли Мице за живот.
И навистина, Мице, и сите негови другари, осетија една слобода, и само со песни одат, со песни работат и со песни се враќаат од работа. Никој не ја прекратува нивната веселба.
Ни ќаа им заповеда, ни жандар ги брка, ни полицај ги тепа.
— Ее! Вака може да се живее — си повторуваше Мице по секој дебел ручек на работата.
— Ошче да можа да си се прожена, ништо друго не барам — си мислеше Мице и си ја подгреваше таа мисла секој ден, секој час, секоја минута.
— Та кој ќе ми даде мене жена? — очајуваше во моменти, гледајќи си го суратот, но пак не губеше надеж.
Секоја недела Мице излегуваше на сретсело, се провеселуваше пак со другари и кршеше понекој лав со понекое девојче или стара жена.
— Ајде, Касап, ајде, оти не се жениш да се напиеме? — му велеше стариот занаетчија — сводник Ристе Грдев, којшто на половината ергени в село му имаше доведено невести.
— Mope кој Ќе ми даде мене жена, стрико, Ристе, та јас за женење дури презреан су, бамуа! — одговараше Мице.
— Mope, ами оти да не ти дадат, братко.’ Неоти ти не си машко? Токо, кажи каде да му се бркнеме, та оти ќе купиш чели, тоа се знае — го тешеше Грде Мицета и му ја подржуваше надежта.
— Токо, знаеш шо, Мице, гледај ти, собери ја ваа куќарката, та да видиш дали идат нашите чупи или не. Та и некоја вдовичка млада ако е, а? Шо велиш?
— Женичка, стрико Ристе, женичка немa е. Нека мириса на женичка, та, момичка вдовичка јас не пребирам — одговара Мице и просто слинките му течат како на дете кога гледа некој да јаде мед.
— Ее! е! е! Бацо, жеден коњ матна вода не гледа — се разнесе глас од другарите на Мицета, што веќе и деца имаат, а не само и жени.
— А бре, така си е — вели Грде. — Којшто има и му преврла а кој нема сии подг’тнуа слинките. Токо ајде, гледај ти ваа да a свршиш, та за жена, еве ме мене. Како ќе лажа, ќе мата, таа си е моја работа — заврши Грде.
Мице си го кладе ова в умот.
Значи, за да дојде до женичка, прво треба куќичката да ја подигне. Ваму, од троа камен, што остана од старата куќичка, друго ништо нема. Некоја паричка веќе присобра — петшеесет илјадарки.
Се слушне ли некаде в село да се продава некоја куќа, Мице се интересува, ќе ја види — ако сите ги знаеме и сите се еднакви — ќе удри на пазар, ама цените не се такви да може Мице да се нагрби. Сто, сто и педесет, двесте илјади му сакаа на готовите и тоа стари куќи, со огништа, без одајче, што на Мицета не му се бендисуваа.
— Најарно јас мојата да си а направам. Малечка со две одајчиња и тремче, санким ќе ја клавам посатката во неа — си заклучи Мице и се реши најпосле тоа да го прави.
Арно ама, мајсторите станаа к’т во ова време. Сите се зафатени во претпријатието, нема човек без работа.
На едно сретселско собрание, на смеана шака, Мице стана предмет за дискусија.
Се поткрена неговото прашање околу женидбата. Го гибаат еснафите постари помлади, оти не се жени, а он си ја кажа маката:
— Без куќа каде ќе ја вода таа жена бре, другари, стриковци и татковци? А ете мајстори нема да ми ја соберат куќичката, се разбира, со пари — се изјадика Мице пред селаните и уште што не заплака.
— Ти и! Баму белјата бре, Мице, таа ли е сета мака, бре! — се јави бригадирот на мајсторите што работеа во претпријатието, селанецот и Мицев врсник Ристе Шишето.
— Имаш ли бре, пес, материјал? Еве јас со мојата бригада ќе ти ја направам куќата ударнички во неделите. Де да те видиме и тебе еднаш домаќин со куќа! А за жена, еве го дедот Грде, нека и стега гошците.
— Шо велите вие, другарчиња, ќе му подработиме ли некој и друг саат на Мицета во неделините да го окуќиме и него?
— Како да не, Ристе, како да не, неоти рацете ќе ни паднат од еден два саати работа, таман да ни се пријаде за ручек. Па Мицето ќе даде и по некоја ракиичка, шо велиш, Мице, а? — се јави мајсторот Дано Чолаков.
— Само Мице нека прибере камен, дрва, вода, песок, шо треба. Ние сме азар.
— Еве го и другарот директор на претпријатието. И тој ќе ни помогне со нешто. Од него ќе сакаме некоја гретка, штичка, та за покривач веќе сме сигурни оти ќе ни даде капаци. И така нему не му се потребни.
Директорот ја разбра работата и без двоумење ги такса дрвата од претпријатието, по нормирани цени, донесени на место.
— Што е тоа лав не давање, џанам, — вели тој. — Зар Мице петшест години работи та да не му дадеме еден два кубика дрва? Што ќе се стори со претпријатието што располага со дваесет триесет кубици дека ќе даде два три па и пет шест на еден свој работник?
И проблемот се реши.
Ристе со бригадата ќе ја соѕида, покрие, директорот ќе даде дрва и ете ти куќа.
Мице се расплака од радост и бидејќи не беше никаков оратор, не одржа благодарно слово, но сите разбраа од неговите солзи радосници дека тој им благодари од срце.
Уште тука Мице побара од директорот да го ослободи од редовната работа во претпријатието да ги извади камењата од земјата, ама собраните работници од претпријатието и тие од село ни тоа не го дозволија.
Падна предлог, како што се собрани да одат на местото од Мицета да ги соберат камењата и идната недела Ристе да почне.
Co едно „да живее Мице Касапчето” сите се најдоа во Мицевиот двор и зачас се изнесоа казми од магацинот што беше пред самиот двор во бившата попова куќа.
Од девет до единаесет саатот камењата беа на куп и бригадирот Ристе ги измери темелите, а работниците ги ископаа.
На некои од присутните им се видоа малку камења, та, од рака на рака, префрлија од кај оградата на Киро Даскалов и се натокмија.
Комшиите на Мицета, што беа дигнале понекој ќош од неговите камења, засрамени ги вратија и за да ја платат киријата што се служеа со нив десетина години, изнесоа секој по едно две шишиња сливовица та ги почестија работниците.
Мице, и сам трогнат од настанот, отрча кај баба Стана и донесе една торба шишиња со сливовица.
— Урааа! — се разнесе, на ова необично градилиште, грмогласен извик од стотина двесте грла.
— Да џивее Касапчето Мицко, да живее мајстор Ристе, да живее директорот што ќе даде греди, штици, да живеат ѕидарите што го удрија темелот. — Се знае ли кој што вика? За големо чудо од десет дваесет кила ракија се испијанија двесте души луѓе.
Наизлегоа и жените од поблиските куќи, се собра целото село. Мице Касапчето стана денес на сите старци и старици син, на сите млади брат. Расположението се продолжи поручок и се увеличи со помошта на гајдата и тој ден селото отпразнува еден голем празник, како што ретко се празнува. Мице беше предмет на сеопшто внимание. Иако дотогаш слабо играше, мораше неколку пати да поведува танец од мешано оро. Девојчињата, што досега со потценување се однесуваа кон овој стар ерген, со радост се фаќаа на неговиот танец, та дури и се туркааа која до него да се фати.
Мице за првпат сети женска рака на своето рамо или во рацете, кога се играше оро за раце, и мравки му го лазеа целото негово тело. И се срамеше, и се гордееше. Мило му беше дека доживеа и тој, Мицко Касапчето со искривената вилица, стариот ерген, вакво сеопшто внимание, како од машките, а уште повеќе од женските, што довчера мајтап се играа со него. Црвенеше кога се фаќаа бендене моми, убавицата од селото и чорбаџиските ќерки. А кога се фати до него, сосем слободно, неговата бивша чорбаџивка Чона Влајковска, Мице само што не падна во несвест. Таа ја стави својата топла рака во Мицевата така слободно, го потстисна два три пати и му се опули право в очи.
— Ајде, Мице, речи го Арнаутското да се нарипаме дури сме млади — и му намигна на гајдарџијата Катевски да свири подолго време. Очигледно и беше мерак да го држи Мицета за рака подолго. Стојко Катевска ги размрда прстите на клепарката од гајдата и она ја пушти познатата мелодија на Арнаутското оро, што и „мртвите ги скорива на играње”, особено ако ја свири гајдарџија како што е Стојко.
Се изредија скоро сите девојчиња до Мицета. Мице ги потстисна за рака, за рамо и тие него, и се сврши тој ден со општа селска веселба.
Се заредија понеделник, вторник, среда, четврток, петок дојде и сабота за да осамне недела. Мице секоја вечер излегува на сретсело, се меша со народот, праша што го интересува и одговара на прашања секогаш насмеан.
Уште во саботата бригадирот Ристе му кажа дека утре ќе почне со ѕидањето на куќата та да се најде Мице на место, ако им притреба нешто на мајсторите да попригоди.
Во неделата Мице уште пред четири саатот беше на „градилиштето.”
Тој знаеше дека кога се удира темел на куќа се коле курбан.
И тој ќе ги прави сите адети, макар да не им го знае значењето. Затоа ноќта, спроти неделата, Мице претрча до дедо Тотковите овци и донесе, на магарето од дедот Тотка, еден брав и една овца јаловица.
Кога дојде Ристе со бригадата, крај ископаните темели лежеа двете животинчиња со врзани нозе.
— Ете, — вели Мице — под првиот камен од темелот да се уѕида крвта од бравот и овцата за ногу години.
Мајстор Дано го зеде бравот, а на Мицета му ја покажа овцата и му вели:
— Ајде, Мице, нека е аирлија саатот, да си жив и ти и стока и стопани и мајстори, и село и селани и сите браќа рисјани, Турци, Арнаути, работници, управници. — И му го тргна ножот на бравот токму над ископаниот темел.
Мице аминува по стопати на еден Данов благослов и ја закла овцата на другиот ќош од темелите. Мајсторите аминуваа, се смееја и благошаваа: до недела гајда да брчи во новата куќа, невеста да прошетка во неа и да ги послужи со блага ракија.
Работата почна. Кој камење прибира и подава, кој вода носи, кој ѕида, уште рано пред појадок темелите излегоа „над земја”.
Се стекоа комшивките со пералници вода, надојдоа работници од претпријатието, нема место каде да се наредат да работат.
Некои се зафатија со курбаните. Прават ражни, валат огин, печат дробови за појадок.
Мице зеде од фурната десетина сомуни леб и адетот, појадокот се стори со понекое накревање на шишињата со сливовица.
Околу осум саатот дојде и директорот на дирекцијата. Виде дека напредува работата брзо, се позамисли, извади едно метро и почна да мери нешто по новите ѕидишта. Запиша во едно тевтерче и се изгуби. Премина отспротива и си ја даде наредбата на шоферот Кожински. — Овој го запали „Омот” и со десетина работници на него забрче горе Оралиште. Се разбра. Ќе оди да ги донесе гредите, штиците, чатмите, капаците од гатерот, оти како почнале ѕидарите од поручок треба да ја фрлаат чатијата, ако не и целиот покривач.
И навистина, уште пред дванаесет саатот мајсторите ги фрлија чеканите и мистриите од ѕидот. Изникна за половина ден една малечка шест на осум метра, зградичка со три прегратки насреде. Тогаш и забрче „Омот” од Кожински со дрвени материјали од разни димензии. Дојде пред новата куќичка и ги растовари.
— Браво директоре, браво Кожински, браво мајстори — се разнесе од сите присутни.
— Значи ќе ја довршиме до вечерва Мицевата палата? — се насмеа бригадирот Ристе, виткајќи цигара на самиот ѕид.
— Ќе ја довршиме, ќе ја довршиме макар по месечина — се слушнаа гласовите на мајсторите и каларите одоздола.
— Ајде, Мице бреее! Барај невеста да ни тура вода да се измиеме — вика некој од мајсторите.
Бригадирот објави одмор до 12 и да се покасне ако е готов ручекот.
Ручек, каков ручек за цело село и уште толку работници од шумското претпријатие! Курбаните се готови, се раздели по едно парче мевце, секој си донесе и од дома по нешто и во куќата на Касапчето уште непокриена се стави трпеза од донесените штици од гатеро!. Некои седат, повеќе на нозе, каснаа што каснаа и бригадирот даде знак за работа.
Ги фрлија мајсторите гредите, клештилата, директорот нареди да се донесат шајки од магацинот, — и куќата веќе околу ужина се кладе под покривач.
Комшијата Стојан Кожински денеска не дојде на градилиштето. Многумина се позапрашаа да не се има нешто карано со Мицета та што го нема? Тој секаде беше прв на вакви работи та чудо што денеска не е тука.
Некои објаснија: може не е тука, и во народот неговото отсуство не се забележи веднаш.
Но што била работава.
Тој е дограмаџија, качар, ѕидар, прави шпориња, воденичаре и се што сакаш. И како таков си ја зел грижата, задржал штици и чатми уште кога поминал син му со „Омот” и запнал та направил со неколку другари од работниците од управата, три врати и три пенџериња. И само што бригадирот ја фрли теслата од последниот закован капак на покривачот, Кожински со другарите се зададе, носејќи сите по една врата и пенџере.
— Урааа! — се разнесе по градилиштето. — Е па ако се себап, токму себап ќе биде — вели Ристе и слезе со мајсторите поставајќи го на врвот на покривачот знамето да се вее на ветерчето што подувна приквечер од кај Перун, небаре сакаше со своето шушкање да им рече на сите присутни:
— Така, браќа така, другари, со слога и љубов се ќе постигнете.
Зачас ги наместија вратите и пенџерињата.
На влезната — големата врата чкрипна клуч. Ја заклучи Кожински и му го даде клучот на Кирета Даскалов да му го предаде на Мицета, a со него и готовата куќичка како подарок од неговите селани.
Кире го зеде клучот, се поткачина прагот и со писклив глас го викна Мицета.
— Ела, Мице, ела брату и другарче! Од името на нашата слога и од сите работници во нашето претпријатие и селаните, твои роднини и другари ти го предавам клучот и овој скромен нивни подарок — куќичката и ти пожелувам што ти срце сака. Земи, отвори ја вратата, влези си внатре и со здравје да си седите со невестата — и му го подаде клучот.
Мице го кладе клучот во вратата, заврте двапати на десно, вратата се отвори и он со десната нога пречекори внатре, а од очите солзите го натопија прагот и земјата.
Се наполнија зачас сите три одајчиња со луѓе. Сите благошаваа.
— Co здравје да си седиш, Мице, со убава невеста, дечиња да ти шеткаат по дворот, свадби од нив да дочекаш, — и кој знај уште колку благослови не се истурија.
Мице Касапчето се стори со куќа. Го исчисти дворот, го израмни тремот и двете одајчиња и навали оган во оџакот.
— Ајде, Мице бре викаат поминувачите покрај куќа — а зачури и ти, стопанка му. —
— А бре ќе “а зачура и јас како сете сиромаси, токо што ќе клада во неа. Нека е жив народ, село нека е весело, белким и мене ќе ми се осамне. Ете дојде време и ние сиромасите да прогледаме еднаш. — одговара Мице на секого и му ја покажува новата куќа израсната за еден ден.
— Е! стрико Ристе! Шо велеше ти туа некни? Направи а Мице куќата, за невеста јас си го земам гајлето. Ајде да вида колку ќе си достоиш на зборот? — го закачи Мице другата недела Ристета Грдев селски сводник.
— А бре, ти борча, Мице, една невеста, се виде тоа, токо што да ти права, да имам чупе ќе ти го доведа ошче вечер, еве ме одборчен. Вака, сака да барам некоа од селото. Шо велиш ти, рече, каде да тропам, та оти ќе купиш чели, тоа се знае — се насмева Ристе и чека дали Мице ќе пребира или која и да е — само нека е женичка.
— Та јас коа ќе можа да а најда, зошто тебе чели да ти купам? — одговори Мице натажен небаре волот во јаремот му пцовиса.
— Работата е да а најдеш, да а доведиш та да и заслужиш челите. Де да те вида шо машко си сега? Си го оженил вој, си го оженил ној, ми се фалиш. Ожени ме мене, тогај секој ќе потврди оти си бил мајстор. — И Мице се затаи да го слушне последниот збор од големиот мајстор сводник.
— Се стори бре, Мице, се стори макар да знам оти и ќотек ќе јада ошче вечер ќе му се лупна на чорбаџијата, Влајковски. Твојот чорбаџија, Чона, бре, Влајковска, сакаш да ти а доведа? Ама ако дојде работата за некоа и друга илјадарка, како, да такцам или не?
Мице ја наведе главата и се замисли, а во себеси се праша:
„Дали навистина вели вој Грде или и он се подбива шега со мене како сете други?”
— па му одговори скромно ама отсечно.
— Mope, Чона, стрико Ристе, кај не сајдисуват нас чорбаџиите, токо гледај некоа од нашата траба, некоја подолничка, посиромашка, шо велат мегленци „гол за гол”, та Влајковци, Милошевци, Билјарите и др. чорбаџии ќе си прават свадба меѓу нив. Токо, пак ако можиш и тоа чудо да го направиш, де бакалум и тебе ќе ти се поткрене цената.
А колку за парички, зошчо оди, бамуа, дваесет години момок нали за ваа работа. Ете за куќичката не даду ни динар, да му се живи децата на селаните, ме сторија со куќа, та дека ќе дада на дедот, бабата некоја илјадарка нека му се алав. За тоа су и печалил
— заврши Мице и се оддели од Грдета којшто со рацете одзади тргна горе Гизовата улица.
Мице долго се чуди.
Зар чорбаџивката што го гледаше накриво кога му ја подаваше торбата со сомуни може да се кандиса да му биде жена? Од друга страна пак се тешеше:
— Оти пак да не ми биде? Шо пак она повеќе денеска има од мене? Една куќа она, една куќа јас. Покуќнината бабата ми ја зачуала, ќе си ја наружам куќичката и ако е будала да не дојде да седе и да крка. Ете јас си работам. Лебец си вадам и со лебецот се што е потребно за живеачка. Та и на чорбаџивките му ги пресекоа опашките. Ако работат ќе имаат, ќе јадат. Умре тоа шо го знаеја они: друг да ‘рга за нив. Co шо ќе ми се валат сега?
Ристе Грде уште истиот ден го најде чорбаџијата Влајковски и, отаде одоваде подразбра дека тој мисли да ја мажи Чона годинава па макар и веднаш „ако се најде згодно местенце”.
— Местата се сега сете едно — натисна Грде. — Само човекот да е прокопцан, та друго шо има да гледаш — вели Ристе и му се стори дека работата мрда. Ќе чука, дури железото е жешко.
„Чорбаџијата е готов” — си вели со умот — сега ошче чупата да а обида, по после ќе излегуам со отворени папаски. Ако е и она на тој ум, најситна Мицето ќе го правиме домаќин како шо требе.
He би час, се сретна Грде уште веднаш и со Чона. Се враќа од вода та на Ристета иако не му се пиеше, ја застана да се напие ладна водица.
— Охохо! Да си жива, досега на татка ти, од сега на момчето — и потфрли Ристе на Чона.
Оваа се насмеа слатко и му вели, познавајќи го како селски сводник:
— Ајде, де? Камо го момчето да му бида жива. Шо не запниш да го најдиш та да не одиш и ти со тиа сокинатите чели напапош.
— Mope, ти само речи, та јас довечера ти го наѓам — одговори Грде и го држи бардачето в раце за да ја позадржи.
— Најстина, оти не се мажиш ти, да отвориш некоја сиромашка куќа токо вака и тутниш дните? Ќе се чиниш пишман, тако доцна ќе биде. He глеаш, слепелнице, твојте врснички и деца веќе изгледаа а ти ошче ќе ми бреаш по селото. Ајде, ајде, речи каде да те заведа?
И тука Ристе го затаи здивот да ја слушне Чона.
— Mope кој ме сака мене, стрико Ристе, зошчо су му лебот да му го јада и да го поцрна сиромаот, токо дај ми го, дај, баченцето да си ода, оти Влајко ќе ме одере за вода.
— Кој те сака? Mope, речи кој го сакаш, та за сакање, сете те сакаат, мило, сете. Ајде, ајде, оди ми си та утре другиден да се истреса кај чорбаџијата, да и кина виа сокинатите влечки, та за нови зетот нека е жив, та дал, та не дал, јас себапот ќе си го права.
— Е, а да те вида, де? Ако можиш да го свиткаш Влајка, јас су, ете, готова, дека ќе речиш тамо нека биде. Сега секаде е арно, човекот нека е здрав, умен разумен, та сермијата сега на сете ни е една.
Co овие зборови се раздели Грде од Чона и Чона од него.
— „Ќе биде работа” — си вели Ристе и накачи кај сретсело.
Тамо го најде Мицета и оддалеку му намигна.
— Точи заби, Мицеее, ако сме живи ќе купиш чели.
Касапчето го болсна сечково сонце, та ја фрли сакмата од грбот.
— Ајде, стара арамијо, ајде! — му викаат другарите на Мицка — пушти ли негде жили? Mope бре, брате, каде ќе повлече нога тој стар в’к нема напразно да биде. Токо гледај некоа добра, здрава, цврста, оти на Касапчето секоа не може да му дотрае. Еве ве ка се запалил, ако му доведеш некое пиле, во три дни ќе го стопи.
И така со смеа, со шака помина тој ден за да дојде друг.
Касапчето почна често да се дружи со Колета Влајковски. Многу му беше пријатно да го послуша нешто, да му помогне каде овој што работаше, бидејќи и тој работеше што и Мице на шумски работи, го испраќаше дури до порта кога си идеа од работа и често ја видуваше, со таа мана, и Чона.
Како бивш момок и чорбаџивка тие беа добро запознати, ама пак Мице не се осмелуваше отворено, направо во очи, да и го рече тоа што си го мисли. Доста му беше само што се насладуваше од нејзиното присуство и внимание да разговара со неа за најобични работи.
Чона пак, откако на Мицета му ја направи куќата целото село и работниците од шумската дирекција, почна да го симпатизира Мицета.
— Та кога целото село и сете работници толку го сакаат, дури и куќа му направија, зошчо пак јас да го нејќам? И шо му е кусо на овој златен маж? My е накриво малку брадулчето. Та неоти некој друг е без никаква мана? Доста шо си е работно детето, намузлија, ете куќичка си има и тоа новка. Шо ќе ми биде ако си го зема Касапчето?
Во долгите денови и куси ноќи Чона почна да си ја подгрева оваа мисла и кога Грде и рече: „да отвориш некоа куќичка”, она уште малку што не се испушти да му рече: „ако е само новка”.
Нејсе, ќе го каже Грде и тоа, само по некоја и друга недела.
На големата чешма отспротива се разнесе познатиот звук на момински извикнувања: ахахаа, a, a, a, a, a, а, ииохи.
Тоа се селските убавици собрани да залеат пресна вода и да си ги раскажат, на своите верни другачки, најинтимните приклученија за поминатите дваесет и четири саати.
Ене ја Доста Макрева — на Полицот де — каде и шепнува нешто „многу важно и интересно”, на Митра Калцова и од тоа шепотење излезе едно „ахаха — ихихии”. A што и шепнала? Тоа тие двете си знаат, ама другите што беа на чешмата разбраа дека Доста ја кандисува Митра да го земе постариот Џаков ерген — Ристета, а она помалиот Милана, та да бидат јатрви.
— Ами, некак да го земиш ти постариот, јас помалиот, шо велиш, а? — и вели Митра на Доста и пак гушнати извикнаа како преѓеска кога Доста на Митра и го предлагаше постариот.
— Ама ти си коа постара од мене, тебе те носи редот да ми речиш невесто, јас тебе сестрице — ја кандисува пак Доста Митра и пак извикнаа.
— Коа постара, мори слепачко, да ти остареат воловите? — се жести Митра — зар не одеме заедно на школо? Токо оваа пуста старост никој а неќе, та и ние со тебе.
— Ајде да си ватиме лота. Под’гото тревче е постариот, покусото — помалиот; игбалана, шо ќе ни даде господ, — предложи Митра и пак извикнаа така силно та другите водарки навистина се растревожија.
— Mope шо ве боде шо токо врискате како некои кобилетини, м’ња ве м’снало — ги прекина Зоја Билјарова, невеста од неколку години, ама уште со момински табиет оти и она често си извикнуваше кога ќе и дојдеше некој збор ујгун.
— Mope бре, па ти, стрино Зоје, ќе нб караш. Ѓоа не знајме како ти пееше и викаше кога беше на нашите години — одговори Доста и скубна две коренчиња од класина та си тргнаа лота кој ќе го земе постариот Џаков ерген.
Си фатија со Митра кусо долго и навистина Митра го извлече подолгото стебленце од класината. И пак се нададе едно a хахаихи.
— Ами коа ти вела јас твој к’смет е Ричко, ти шо велеше? Ете, и лотата не знае за илје. Ти си на редот и нека ти е аирлија — заврши Доста, која ја повлече Митра кон чешмата, оти веќе и редот им беше дошол да си залеат вода.
Неоти пак им се брза на водарките? Тие ништо не губат ако поседат два три па и пет шест саати на чешмата. Ако е делник, секоја си носи: ја чорап, ја фурка, ја ракав, та си седи и со муабет си работи. А на мајка си дома ќе и рече дека имало многу навалица и ќе го оправда ова забавање.
Денеска кога Доста и Митра си правеа план која да биде постара, која помлада снаи на Џака, на чешмата беше и Чона Влајконгка со уште пет шест други девојчиња.
Тие секоја за свој есап си правеа плаг: каде да се „сместат” порано да го поминат овој бел век.
На Чона и се врти во умот Мице Касапчето. Погледнува во чешмата, во букарот што се лее, во девојчињата и се некако и се врти вратот кон селото а очите ја бараат новата Мицева куќа.
,. Ене а ‘не, нема кадеш да излева од неа” — си мислеше Чона — та кој ќе завали оген ако не појде некоја од нас овде или од селото? Оти пак јас да не завала оген во нова куќа, да си седнам сама без свекор и свекрва, без командир над глава? Сама самица — добра домаќица? Само ако го вида ошче еднаш стрика Ристета јас ќе го терам сводник кај Мицета место тој кај мене.
Си залеа вода и си киниса сама, иако другачките ја задржуваа да ги дочека.
Ристе си седеше на чардакот на неговото „високо”, гледаше во чешмата, слушајќи ги сите ахаха — ихихи и небаре допре Чонината мисла до него, та сам за себе си проговори:
„Море стани, Грде, стани, побратиме, излези до кај сретсело, белким ќе сретнеш некое од ониа парипчињата што врискаат на чешмата да видиш, да прожениш некој сирома та да се напиеш, најадиш и да искиниш некое рало чели”.
И си стана, си слезе и рацете одзади, како си имаше навик, пукарачукара фати горе чаирот, задевајќи ги жените по портите.
Таман он под Гизовата куќа, на реката прејде само девојче со букарот на рамо и едно стомниче во десната рака. Се позаѕури Ристе и го позна.
„Аха! — си рече сам со умот — се одделило од булукот едно јагне за в’кот. Таман сама ќе ја начекам сега Чона и ќе и се стегна за Мицета” — и повјаса Ристе да и го пресече патот пред Шишевата порта.
Чона го виде одоздола, и мислејќи оти ќе помине горе кон сретсело, забрза. Една им беше, значи, мислата. Да се сретнат. Ристе го намали, Чона го пушти чекорот и таман како нарачани, пред Шишевци — среќа.
— Залеа ли, море моме — ја застана Ристе Чона и како секогаш, за да поддене човек разговор со жена што си иде од чешма, побара вода.
— Дај го бардето да се напија троа водичка. Me пресоли снаа ми од сабајле со едно старо сиренце.
Чона му го подаде бардето и си го кладе букарот на Шишевиот ѕид да не и тежи. Очигледно, имаше желба подолго да си постои.
— Охохо! На свекор да му донесиш. Сполај ти, шо ладна водичка се напи — и и го подаде бардачето.
— М’ња ќе го м’сне, стрико Ристе, свекор, свекрва. Кој ќе му го бере гајлето на старци. Mope да ми најдеш некое местенце сама, сама со момчето, та за свекор, свекрва, золви, девери до овде ми е дојдено со виа моите Влајковци. Едно Чочово бачило се собрале браќа, снаи, внуци, па тиа старите не се тргаат, како некои ромаци само зинале: дај Чоно леб, дај Чоно вода, испери, закрпи, измиј, меси, печи, веќе душа не остана во мене од измет.. А ти пак ме благошаваш на свекор, на свекрва, чумата да и истреби. — И тука Чона застана да слушне што ќе и одговори Ристе.
— Ами кога ти вели стрико ти Ристо, земи си го Касапчето да ми ти се раатиса душичката, ти шо велиш, а? Сирома е, стар е, алипен е, и којзнае ошче колку мани не ќе му најдиш. Ако е до сирома, кој е сега чорбаџија. Сете работат — се ранат, и он работи, се рани. Куќичката, како сете сиромаси, ете си а собра, шо му е кусо? Стар бил, да ти остареат воловите. Таман маж на време, 28—30 години, да те стопи в раце, да не гледаш наки ваки. He гледаш тиа шо земаат мали момчиња как и оставаат после кога ќе остареат. Жената секогаш треба да е помлада пет десет години од мажот, оти побрго старее. Та и ти, од тиа двете страни ич да не се басаш… Е! шо е троа алипно детето, тоа е на мегдан. Токо пак ти светец на црквата не ќе го правиш! Нека е здрав на срце, нека работи, нека печали, нека носи да кркаш и да живееш убав живот, та убавина за година, велат старите. И така си е.
— Така си е, зар не? — потврди Чона и додаде. — Тиа убавите повеќе се улави од неубавите, та тоа мене ич не ми е гајле, оти не бил убав, токо не го кандисуаш ној моот стар, та јас ич не се басам. Ем право да ти кажа, откако му ја направија куќичката, некако ногу ми го засака душата. К’сметот ли, такциратот ли, јас сум каил ако го кандисаш татка, та за бацко Коле — веруам оти и он ќе ни помогне, а не да ни пречи.
— Ами така кажи ми, мори внуко, дали ти сакаш та за друзите еве го чичко ти Ристе. Ќе му забае како на ногу други татковци и мајки и работата е готова — скоро воскликна Грде и ја чукна по рамо Чона. — Ајде, ајде оди, занеси му ошче некојпат и друг вода на твоите та после ела ми си долу, ќе си бидиме и комшии!…
Чона си го крена букарот од ѕидот, бардето в рака и си отиде кај Влајковци да го чека вечер Грдета сводник.
Се стемни и овој ден како сите досега и Ристе си го зеде бастунот и околу вечери заман му појде на Влајка.
— Добровечер, побратиме.
— Дал ти господ добро.
— Добро дојде.
— Добре најду.
— Како си, шо правиш.
— Сполај богу, ти како си, како поминуаш. Од кога не сме се виделе, кај вати, кај одиш, стопанка му, баре ти сега немаш работа, не излеваш ич по сретсело да се видиме.
Обичните разговори се свршија и Ристе си го кажа алот пред Влајка зошто дојде.
— Mope побратиме, јас дојду нешчо за аирлија, ако е к’смет, токо да те прашам првен, пак како некни: ќе правиш ли радост, нека ти е жива Чонка, или да не аба лаф.
— А бре знам, ошче колку те виду и ме зајаде јасник, ти за друго неоти ќе му дојдиш на човека. Ја да купиш нешчо, ја да му го земиш пиленцето. Купувањето сега ете се запре, па знам зошчо и некни ме потпраша, токо што да ти реча. Дошло време да се рои пчелата, ќе излева од кошарот. Неоти од нас е првица. Така рекол вој сињелко озгора и така ќе си биде довека… Ами кажи, де, од каде, за кого? Кој да е, сега е гол, токо, мегленци наши велат „гол за гол” и ние така. Неоти пак ние сме, ете, ногу облечени. Шо имаше по нешто закатинка, си го поткаснаме, стокичката отиде по ѓаволот, нивичките и зеа побратимите, та и ние си слегоме кај момците, токо пак да чуа за кого, од кого си пратен, — заврши Влајко и зачека.
Ристе гледа оти не е многу тврдо, ама пак се плаши, којзнае дали не ќе се наостри чорбаџи Влајко кога ќе му ја посака чорбаџивката Чона за момокот Мицета. Се накашла, почна со бастунот да прави дупки во пепелта пред него и виде невиде, рече:
— А бре за кого? Ти сам рече сега: сете дојдоме на едно дереџе. Чорбаџии, сиромаси, тиа сме, рисјани, браќа. Да има едно врталишче, шо се вели лавот, да си се удоми чупето, да си помини на редот шо го оставил господ, та ако работат сега ќе имаат, ако не работат па нека трпат, бре побратиме?… Ете виа дни и ти сам виде, целото село, та и сете работници од шумарството, му а направија куќичка на ноа сирачето долу Лулево. Овчарчето твое, де! Та ако е к’смет да му а дадиш Чонка, нека се отвори и таа сиромашка куќа, ако милуаш ќе правиш голем себап. — Заврши Грде и длабоко се издиши, небаре симна од грбот вреќа брашно од сто оки. И пак си почна да прави дупки во пепелта, ама сега со растоварен товар.
Влајко го направи кисело лицето. Да му дојдеше Грде стројник за Мицето кога Мице беше овчарче кај него со машата очите ќе му ги исчепкаше, ја оти ќе го наведеше во жарот да го испече на животи, ама сега ете и тоа го доживеа — чорбаџијата да му ја дава ќерка си на момокот.
— А бре, Ристе, шо да ти реча. Ми ватил камен нозите, лели имам женска челад и со ѓуптинот ќе се сосватувам. На детето јас мана не му наѓам. Беше момоче некоја и друга година каде мене, умно, разумно, поризливо беше тогаш, та сега кој го знае какво е. Некое лошо не сум чул за него. За сиромашко, како шо рече и ти, како шо гледам и јас, сете на еден степен дојдоме. Токо коа алипно е бре, брату; коа грдомасно со таа брадичката, та којзнае ваа коконата моа дали ќе го бендиса. А ти знаеш оти веќе поминаа тиа времиња кога нам татковци ни и мајки ни не женеа и не мажеа. He верувам да ти кандиса за него. А колку за мене, право да ти кажа, не ми се прави ќевот да а дада на пуста куќа, а ошче повеќе на мојот момок. Токо, најпосле ете тебе, ете а неа. Ако го сајдисуа, пепел гледала — пипер макала, шо рекле старите. Ама јас веќе си го симинам товарот од грбот. Нити имам со нешчо да и помогна, нити пак сакам. Шо е нејното, тоа парталчоките нека си ги собере, нека дроби вратот. — И длабоко се издиши чорбаџи Влајко:
— Е, — еее, дуњо, мори дуњо. До каде дотераме: чорбаџивките да се мажат за нивните момоци. Нејсе, тргнало море во река да се дави и ќе се удави. Токо, побратиме, праша а ти неа, ако кандисува најпосле џенем нека вати.
Во тој час на чорбаџи Влајко му капнаа две солзи по набраното лице. Очевидно, беше длабоко навреден од Ристета, а особено од новото, за него, лошо време кога дочека тој, Влајко Влајковски, да му ја даде ќерка си на вчерашниот свој момок Мицка Касапчето, со едната вилица, без нигде ништо.
— Е, море, и јас знам оти ти е жал, токо шо да правиме кога така дојде — сочувствува Грде, ама на душата му олесни. Нели дојде до тука, Чона да реши, успехот му е сигурен. Но за да го поуспокои чорбаџи Влајка го продолжи муабетот:
— А бре, ете, и мене не ми чини воа, Влајче, токо шо да правиме. Нашите ни го направија. Зар ми беше лошо мене, ќе дојде Мате од Кален, ќе донесе еден сноп банки, едно ќесе франги, лири, ќе ми ги истури на постелата на чардакот и ќе ми речи: „Ајде сега побратиме! Виа се сете на твоа рака. Оди, купуај овци, брави, јарци, волови, крави, шо ќе најдиш. Колку ќе купиш по банка на ситна, по стотка или вранга на едра стока за заметот. Знаиш како одеме со тебе кај булукот твој шо го пасеше баш овој твојот сега зет шо ти се топори? Ќе ми одлачиш десет дваесет, педесет, еве ми мене толку банки, по некоа и друга ќа му наткача на Матета и за еден два дена ем ќе се насркам млеко по булуци ќе клада во џебот по две три стотини банки, десетина дваесет лирички франгички. Ама а де? Ни и секоа пашките крепоземците. Токо нека ни се живи, наши се, нема шо да му правиме, нема каде да и бркаме. Знаиш шо велеше Чатлакот едно време кога беше спаија по Бешишча кога му велеа оти Мејмед негов и Јован Ѓуро пиеле, арчеле и го запустиле и него и сиромасите? — „Знам бре, синко, знам оти лош Мејмед и Јован, ама знам оти наш”. Знаеја оти се лоши, ама нема шо да му прави оти Мејмед е негов, го боли. Та и ние сега знаиме и гледаме оти не чини воа шо го прават, ама ете нашите го прават, та нема шо да му правиме. Најпосле како ќе си дробат, така ќе си сркаат. Ти и рече преѓеска — пепел гледале, пипер макале. Ние го претуркаме векот, сега они нека му мислат. Та и ваа наша работа сега. Ако сака Чонка да а прашаме, јас вела не правиш лошо ако не и попречиш — го заврши Грде разговорот.
Влајко сто насто беше сигурен оти Чонка нема да кандиса за Касапчето, та наеднаш се согласи. Да си оди Грде насигурно и да не се повраќа да му додева. И како нарачана Чонка влезе во одајчето да го послужи гостинот со едно кафе и ракија, оти чорбаџи Влајко не можеше да’ си го расипе чорбаџилакот.
Чона ја кладе левата рака на градите, во десната послужавникот со две кафиња и две ракии и откако му подаде прво на татка си, му подаде и на Ристета.
— Повели, стрико Ристе, едно каве напи се.
Истото го повтори и Влајко.
— Mope ми, шо требаше каве, ракија, братко јас не су гостин од јабана та да ме честите — изусти Ристе, ама веќе ја држеше чашата во десната рака и го чекаше Влајка да почне со благословите.
— Е, ај добро дојде, Ричко. — Добро ве најду, Влајко.
— Аирлија да ни се муабетите, здравје и живот да ни даде господ и нам и на сите браќа. Некој бериќет да истури господ и некоја слободија да рече, сполај му — заврши Влајко.
— Амин, амин, дај боже и света неделичка денешна — одговори Ристе.
Откако се напи Влајко ракија, скоро истите благослови ги истури и Ристе, задржувајќи се нарочно на оние „аирлија да ни се муабетите”.
Се напи и Ристе ракија, му го подаде Чона и кафето по истиот ред па се истави во ќошот да дочека да го испијат, за да ги земе филџаните.
— Е брат, Влајко, дури го пиеме кавето да не седиме бадијала. Еве а Чонка, еве те тебе, еве ме мене. А сега да ве чуа обата шо ќе речите, а? — застана Ристе и кафе да пие.
— А бре ми, ете а неа, ете те тебе, правете го муабетот. Јас шо има да реча — и се обрна кон Чона.
— Шо велиш мори, ќеркавице? Вој стрико ти Ристе нешчо за аирлија дошол, шо да му речиме. Ќе ме оставиш ли ти воа лето или пак ќе си поседиш. Јас сакам од тебе лаф да чуа.
Чона знаеше зошто е дојден Грде, ама пак, како секоја девојка пред мажење, поцрвенеа дури до уши, што се вели лафот, и ја наведе главата.
— Mope ми шо знам јас татко. Ти си ме гледал дваесет и толку години, шо ќе речиш ти, тоа нека биде. Лели не сум веќе за твоата куќа, ќе ми го бараш чарето, та ваа година, та в година. Ако си ти со ниет да ме нападиш, јас шо има да реча — и зачека да го слушне неговиот одговор.
— А бре, ќерко, коа страчка без пашка та и ти без момче, токо, коа тој шо рекол, шо е за давање не е за чување, та и ние сега, ако сакаш ти, јас не ти преча, само прашај го стрико ти Ристета од кого ти иде сводник.
Ристе ги напрегна сите сили.
— Mope, ами од кого ида? — Од ерген. Господ да чуа не е вдовица она та да ида од вдовец. Ете Чонко, јас ида од едно сиромавче, сираче, без мајка, без татко, сама на глава домаќинка да бидиш, куќа да отвориш толку години затворена, и тоа нова кука. — Тука Ристе го поткрена гласот. — Да си кажиме направо, море, ида од момочето ваше со татка ти — Мицето Лулево — Касапчето! Шо велиш ти, та татко ти веќе го чуме шо рече. — Чона пак ја облеа црвенило. Собра сили и со една длабока воздишка одговори.
— Mope ами неоти Касапчето не е човек пак. Ако е к’смет, ете те тебе, ете го татко. Јас лели су втасала за тој ред, ќе дојдат од секаде и секакви. Ако наѓате вие за арно, шо ќе реча јас. Најстина човекот е коа алипен троа, троа грдомасен, токо икона на овој свет нема. Санким јас пак којзнае каква убавица су. Грд за грд, човек нека е, куќа нека гледа, никој човек на вој свет без мана нема. Јас мана не му наѓам. Сирома, чорбаџија, господ е чорбаџија. Ако работи, ќе јаде, ако го мрзе да работе, ќе гладува. Па ако гладува он, ќе гладувам и јас. Тоа е од мене. Ако му се прави ќевот на татка, јас не права каршилак. Дури, право да ви кажа, иако е страмота може, родители сте ми обата, па каде на друго место ќе ода? И кај да ода за маж ќе ода. Ошче можа да падна на некои неразбрани луѓе, свекор, свекрва, девери, золви, јатрви, та цел век кавги и ѓурултии да си тргам. Вака сама како ќе си работа, така ќе си имам. А колку за човекот, го знам и јас и татко, табиетлија е, работен, ете и куќичката си а собра со целото село, оти пак јас да го неќу тој шо го сака едно село и од цел вилает работниците? Го сакам, море, правите шо е за правење, од мене се е одобрено, — заврши Чона и ги прибра филџаните, та си излезе за да можат двајцата старци да ја довршат започнатата, и веќе готова, работа.
— Е, побратиме, шо ќе речиш ти на воа? — му се обрна Ристе на Влајка.
— Mope ми шо ќе реча, Ричко. Велењето мое јас го реку. Пепел гледала — пипер макала. Било к’смет чорбаџиите да и женат момоците со своите ќерки. Да ми речеше некој пред седумосум години, кога Касапчето беше овчар кај мене оти вој ќе ти биде зет, главата со камен ќе му а скрше, ама сега векот се преврте наопаку, та јас ќе ода со наудолу глава. Токо ајде, ајде, оди чини му здравоживо на момокот, нека се чини азар. Лели сторила ниет ќерка ми, нека му е жена. Ама, право да ти кажа, ич не ми си праве ќевот. Иако е к’смет да биде, ви нејќу, брате, ништо, ама не сакам да ми водите никаква олелиа. Ќе си а земите, заведете си а, венчајте си а, нека ви е жива, мене ме изгорел огнот шо ме изгорел, ќе ми црвеат образите пред еснафот кога ќе чуат на кого Влајко му а дал ќерка му, токо рекоме, се превртел светот, та тиа шо бевме згора, се најдоме здола. Нека проживеат сега згора тие што беа здола — заврши Влајко и викна по Чона.
Чона влезе.
— Донеси мори, невесто Лулевице, ошче по една ракија да се напиеме со стрика ти Ристета.
Чона излезе и бргу се врати со полни чаши и шише од полока.
— Повели, Ристе, сега за сигурна аирлија — ја крена чашата и ја испи до капка, побара пак да му ја наполни Чона, што беше редок случај Влајко да испие две и три чаши наеднаш.
— Така, ете нека биде на нашето со стрико ти Ристета и со бацка ти Колета. За момок, сакаш, за момокот оди ми со здравје, ама од мене нишчо да не чекаш. Оно шо имам и да ти дада. Токо мене ми се чини оти ошче су Влајко Влајковски со булуците и со амбарите п’ни пченица.
Влајко зборуваше со голема тага на душата. Тој сакаше да се сосвати со свој еснаф, чорбаџија како него, но веднаш му излегуваше стварноста дека сега и тој има толку имот колку овој негов бивш момок и колку сите други бивши сиромаси. Тагата му беше толку голема, та солзите не можеа да излезат, иако срцето му плачеше.
Но за сметка на оваа негова тага се радуваше ќерка му Чона, се радуваше сводникот Ристе, се радуваше Мице Касапчето кога му го однесе Грде раунот, се радуваа сите оние што беа служеле кај чорбаџиите, се радуваа сите работници што помогнаа на куќата.
Ристе уште истата вечер го зеде раунот од Влајковци и му го однесе на Мицета кај бабата Стана Тоткова, за да ја пречека до неделата својата млада чорбаџивка Чона во својата нова куќарка.
Што да ви раскажувам за свадбата и веселбата на тој ден? Навистина, беше без сватови. Чорбаџијата Влајко ја испрати ќерка си Чона скромно во саботата навечер без гајда, без песна, како вдовица, што се вели, но затоа пак кај Мицета во новата куќа невестата ја дочекаа бабата Стана и дедот Тотко со сто сватови, двесте сваќи, дваесет свекори и свекрви, золви и јатрви, со вистинска братска љубов.
Ако на секоја свадба свиреа по една и две гајди, овдека беа сите колку ги имаше в село.

ПРАЗНИКОТ HA ТРУДБЕНИЦИТЕ
Април веќе помина испратен со радост од целата природа и од луѓето. Се приближи Први мај, денот на вистинската радост на сите оние што си го вадат лебот со пот по челата. Тој ден треба да се прослави со особена радост.
Ете зошто и во нашето централно село на тричетири дена пред овој празник се собраа одговорните лица да се посоветуваат и подготват за што поубав пречек.
Како што е ред, сите прашања околу прославата треба да се разгледаат на една конференција. И еве ја таа конференција во една од одаите на големиот Влашки ан, којшто служи како задружен дом, бидејќи селото го откупи уште 1925 година од Крапчевци за шеесет турски лири.
Присутни се на конференцијата:
Петко Сивевски, секретар на ОПО;
Ристе Карабоја, претседател на MHO;
Киро Нидоски, претседател на СРЗ;
Коста Сребрески, книговодител на СРЗ;
Никола Лашкоски, секретар на MHO;
Славка Србиновска, раководител на АФЖ;
Јордан Вескоски, раководител на младината;
Инж. Дамјан Бекировски, главен инженер на шумскоиндустриското претпријатие „ШИП”;
Златко Колиџоски, директор на истото претпријатие и
Столе Ристеноски, командир на народната милиција.
Во овој состав сите седеа на двете клупи и единствениот стол. Пушачите пушеа, сите мислеа што предлог да дадат, а секретарот на ОПО нешто бележеше на едно парче од својот бележник, и најпосле им се обрна на присутните:
— Чекаме ли уште некого, другари?
— Па, кого чекаме. Тие што бевме за идење тука сме. Туку, ајде почнувај, кажи што ќе ни кажеш — одговори за сите Ристе.
Петко стана, си го запетла палтото, си ја помазни косата и почна со сериозен машки глас:
— Другари и другарки! Ја отварам оваа наша тесна конференција која е свикана од нашата партиска организација по повод празникот Први мај. За значењето на празникот јас сега нема да зборувам, но да разгледаме некои припремни работи за самата прослава да излезе што поубава. Ајде, секој од нас да поразмисли и да предложи по нешто, ама и сам да земе од тоа нешто на себе доброволно.
Прво и прво, некој од нас ќе треба да ја отвори прославата; друг да каже нешто за денот; трет да си ја земе грижата за пароли, бајраци, за одржување редот итн. Ајде да видиме како ќе ја наредиме да не излеземе ептен чурук, да ни се смеат комшиите.
Присутните погледнаа еден во друг, a Нидо почна со предлозите:
За отворање на прославата јас го предложувам другарот Сребрески. Тој е стар мајстор за тие работи.
— Арен е, арен е. Се прима, грмнаа сите во еден глас.
— Е, море, ајде да си поминам на редот —се согласи Коста а Петко запиша на парчето книга спроти ова прашање: „Коста Сребрески” па продолжи со прашањата:
— Кој ќе го држи говорот за денот Првимај?
— Е, другар, тој ти е твој ден. Секретарите на ОПО ги држат секаде тие говори. И ти нема да се иставиш кога го држиш тоа место — предложи Славка.
— А бре, ме носи редот, туку којзнае дали ќе ја испечам вака самоделски. Белким некој друг доброволно сака да ме замени? — праша Петко и зачека, но сите ги наведнаа главите. He е шака работа. Да одржиш говор на сретселото, пред неколку стотини слушачи, не беше лесно ни за даскалот а камоли за самоукиот Петка Сивевски, којшто по силата на времето застана на едно такво одговорно место, какво што е секретар на ОПО во едно големо село. Затоа миловидно го погледна инженерот и молбено го праша:

• Да сака другарот инженер да ме замени? Ајде, ти си учен човек. Ми е страв да не ја цапнам некоја говедарска, да ми се смеат до смеење тие што разбираат по нешто.
  — He мрткај, Пецо, не мрткај. Славка убаво рече: „Тој ти е твој ден”. Свињари, говедари, овчари, тие сме сега. Како ќе си дробиме—така ќе си сркаме. Стига што немаме јабанџии попови да ми висат над гдава. Ајдс, јас ќе земам нешто друго, — му одговори Дамјан, така што Пецо се запиша сам на своето ливче за говорник на прославата.
  — За пароли и знамињата некој? — праша Петко и погледна во сите со ред.
  — Јас со младинците — се јави Јордан веднаш.
  — АФЖ ќе го организира другарката Славка, а?
  — Ами кога нема некоја помлада, се примам, што ќе правам…
  — За редот на Денот, се знае: другарот командир — предложи самиот Петко и не заборава да запише спроти секое задолжение кој ќе биде одговорен.
  — А другарите директорот и инженерот да ги спремаат работниците од нивното претпријатие да дадат една точка од програмата — предлага Нидо.
  — Другарите од власта останаа слободни — забележа другарката Славка.
  — He ce останати, не ce. Тие ќе си ја земат грижата селото убаво да се исчисти, измете, да се закачат бајраците, китки цвеќиња, зеленило. И така, за сите излезе работа — констатира секретарот Петко и предложи да го прочита она што го запиша секој да го слушне и да го исполни.
  Прославата ќе почне во 9 часот на сретселото од прилика со оваа програма:
  а) Пред ручек:

1. Отворање на прославата;
2. Поздравен говор за значењето на Први мај;
3. Рецитација за Први мај;
4. Хорот ќе испее две песни;
5. Поворка од шумските камиони и работници;
6. Народна веселба — гајдите.
   б) По ручек:
   Пријателски фудбалски натпревар.
   — Се прима ли оваа програма, другари?— праша секретарот Петко.
   — Се прима, се примаааа — извикнаа во еден глас сите присутни.
   — Тогаш да ја завршиме конференцијата, а другите што ги зедоа обврските, да гледаат да ги исполнат. Јордан со младината ќе има повеќе работа, затоа нека се стегне убаво.
   — Се разбравме, џанум! Младите секогаш и секаде се напред — одговори Јордан и сите станаа та ја напуштија „салата”.

---

Дојде и Први мај. Убав пролетен ден уште од утрината. Покрај убавата и весела природа и селото осамна украсено, набелено, нацрвено, нагиздено како млада девојка на Ѓурѓовден. Сите улици чисто изметени, по прозорците од куќите накачени бајраци, по вратите и портите—зеленило. Луѓето, жените, особено ергените и девојчињата празнично облечени. Се забележуваа многу младежи во костуми, со јаки и врски, со плитки чевли, капели. Овде онде по некој попрекршен човечец носи народна носија, колку за поредба меѓу минатото и сегашното. Женските беа повеќе во живописната мариовска носија, но и во нив веќе имаше доста во лесна градска облека, со ондулирани коси, свилени чорапи и високи чевлички, та дури и со чанти во рацете. Ако се појавеа такви пред десет години, сите ќе беа сметани за даскалици. A сега? Се познаваа сите кои се и никој не им се чудеше и не ги викаше „Ѓупки”, како порано.
Околу осум часот се слушна гласот од железното клепало; знак за собор, а од кон гатерот засвире сирената од локомобилата. На тие знаци од сите страни почна да се собира народ на големиот чаир —сретселото.
И Влашкиот ан беше украсен со Haјубавите килими што ги имаше селото. Тука беа: MHO, СРЗ и ОПО, т.е. сета власт и управија од каде се управува со селото. Пред него Нидо и Јордан со младината подигнаа трибина од штици. Сега чаирот се наполни со народ. На трибината веќе се качија познатите функционери и свеченоста почна.
Коста се приближи до масичката и почна да вика:
— Приберете се, другари, поблизу, приберете се и малку тишина да слушнеме.
Живата маса свет се прибра и стивна. Едно момче улучило прилика за своите шеретлуци и му закачило на едно гиздаво девојче што стоеше пред него ливче книга, на кое пишуваше: „Колку те сакам, мори Стојно. Ќе пукнам како костен за тебе”.
Момчињата околу него се раскикотија.
Коста ја отвори свеченоста, викајќи како што му е редот.
— Другари и другарки!
Го отворам ова собрание, оваа конференција, овој митинг и прослава за денот Први мај. Има збор другарот Петко Сивевски. Тој ќе ви каже нешто за денот Први мај. Има думата другарот Петко — го рече ова и се тргна назад од говорницата.
На неговото место се исправи Петко. Висок, плекест, рус маж на околу 25—28 години. Облечен во градски алишта, избричен, начешлан. Во десната рака држеше парче книга. Неговото појавување масата го поздрави со викотници и ракоплескање. Петко почна со говорот:
— Другари и другарки!
Денешниот ден е многу голем ден. Од сите денови на годината најголем ден. Велам голем, не дека е најдолг. Оно, тој е и најдолг, туку ете така тој е голем ден за работниот народ. Heгo илјадници, милиони работници го прославуваат, па и ние, ете се собравме да го прославиме.
А зошто велиме е голем?
Еден од слушачите што стоеше до трибината потфрли:
— Ами, зошто е голем; оти е пролет и оти иде лето, зошто за друго …
Петко се распали од забелешката:
— He, другар, оти е пролет и оти иде лето, ами затоа оти тој е празник на сите работници од целиот свет. Денеска тие го празнуваат, та и ние, ,еве го празнуваме. Овој ден е земен како празник на работниот народ…
Од масата се слушна громогласно извикнување: „Да живее работниот нарооод!” проследно од ракоплескање и викање.
Петко продолжи:
— После. . . Овој ден е прогласен за празник на работниот народ од Комунистичката партија.
— „Да живее Комунистичката партијаааа!”.
— „Да живее другарот Титооо!” — викна Петко, што се разнесе низ масата:
— „Да живеее… !”
— Ете зошто е голем Први мај и ние сега сите да го отпразнуваме што повесело — рече Петко тивко и повтори: „Да живее Први мај”, што масата пак грмогласно прифати.
Ha говорницата пак излезе Коста и објави:
— Другари и другарки! Ceгa ќе го чуеме нашето даскалче; ќе ни каже една песничка за Први мај.
Даскалчето излезе пред Костета и ја издекламира песната:
„Иде празник на работник,
Празник славен на трудот …”
По свршетокот на декламацијата и тоа викна: „Да живее Први мај”, па и публиката, а Петко објави дека наредната точка ќе ја исполни со песни хорот. Трибината јa испразнија официјалните лица, a ce накачија хористите на број 18 души, и тоа 10 машки и 8 женски. Паѓаше в очи дека сите машки беа облечени во градски облеки. освен „диригентот” Младен, повозрастен (25—28 год.) во мешана облека: бели селски чорапи, куси црни пантолони, селска кошула со широки ракаци, курдија, но под селската кошула место фанела носеше градска кошула со јака и врска. гологлав, начешлан напатец.
Женските членови на овој необичен прв мариовски хор беа се млади девојчиња и сите во живописна мариовска облека. Аловите кистови и прегачи зацрвенеа на сонцето на бината и им ги приковаа очите на гледачите. Ергените, па и младите оженети, гледаа во убавите мариовки; во црвено—белите образи, русите или црни, како жужел, коси, во сивите или црни очи, во бујните гради и обли колена, што се надзираа под аловите чорапи и им даваа волшебен изглед на крупните женски фигури. .. Дури по некој и од повозрасните па и постари мераклии се сетија на своите млади години и ги позамазнија мустаките.
Па и „диригентот” како да сакаше да им угоди на гледачите та ги нареди женските во првиот ред, а машките зад нив—во вториот. И кога тој се заврте и и се поклони на публиката, оваа го поздрави со силно плускаке и бесно викање. Се заврте пак кон хорот и почна да му дава тон, а потоа ги крена двете раце и замавта. По сите правила, значи, на диригенството.
Хорот грмна „Еј словени”, а присутните го задржаа здивот да слушнат за првпат песна од машки и женски што стоеја едно до друго и тоа на сред село. Уште и поткачени на повисоко, за да можат поостро да ги бодат во очите бабите Цвети, Петри, Проки, Стаки и Стојни, коишто ова го сметаа као „букураана”, расипаност, неморал.
По химната хорот испеа уште неколку партизански песни, меѓу кои и познатите за Иво Рибар—Лола, Ѓорѓи Сугаре, Гоце Делчев и други и Коста објави дека таа точка е завршена и како наредна ја соопшти процесијата од шумските камиони со работниците на нив. Оваа точка требаше да го прикаже процесот на производството што го произведуваше ова претпријатие во рамките на првиот петгодишен план на Нова Југославија.
Затоа, додека се одвиваше прославата на срет селото, надвор од него по патот се спремаа шоферите со камионите и работниците да им покажат на селаните што работат тие во блиската нивна планина и на гатерот.
Камионите ги наредија по „старешинство”. Се разбира дека напред беше Гркланот со неговиот „ОМ”. Сите камиони беа натоварени. Некои со готови материјали: штици, летви, бичмиња, прагови и греди; други со суровини: трупје, бандери, јамско дрво, бурила со смола.
Се пренесе знакот за тргнување.
Напред на Грклановиот камион со големите трупје беа секачите со секирите на рамо, пилите—џаги и една моторна пила, која пиштеше — сечеше. Го покажуваа почетокот на производниот процес со модерни алати.
На вториот камион беа накачени белачите што ги белат трупјето и на самиот камион ја покажуваа втората фаза на работата. На третиот беа дотурувачите со цапините и по него валкаа два—три трупа и ја покажуваа третата фаза. Зад нив, во составот на таа фаза на работата, еден булдожер влечкаше приколка со огромни трупје над десет кубика. Се покажуваше, значи, модерниот дотур; место по три ѕевгари волови да влечат еден труп, овој гигант „вол” сам влечеше десетина—петнаесет такви големи трупје. На четвртиот камион јаваа врз готовите материјали гатеристите и целата послуга на гатерот. Стариот Коџаманоло ги остреше пилите и циркуларите на модерното механизирано точило и на минута фрлаше по една готова наострена пила, која на рака со егето требаше да ја остри најмалку еден саат. Работниците сортираа материјали, рампираа, подредуваа. Си ја покажуваа нивната работа на гатерот.
По овој камион беа патарите (Пештанци) прочуени со брзата работа по шумските патишта. Снабдени со своите алати: казми, лопати, чукови, ќускии и со опнати голи изгорени но затоа јаки мускули по рацете и плешките, ја покажуваа силата со која ги совладуваа шумските карпи и правеа патишта низ непреодните мариовски планини.
На последниот камион беше исправен бор во природна големина и на неговиот корен беа наредени две — три лончиња во коишто се збираше смола од која фабриките произведуваа терпентин, калафон и други екстракти за нашата индустрија. Околу него беа смоларите со тесличките в раце, со коишто го дразнеа растението да им пушти повеќе солзи и да им го наполни што побргу поставеното лонче. Тие го претставуваа смоларењето.
Вака приготвени камионите поминаа меѓу двете редици од луѓе коишто на секој му се начудија и изнаплускаа, поздравувајки ги трудбениците од ова поле на работа. А овие, како да не ги гледа никој, си ја работеа секојдневната работа, гордеејќи се со своето учество во големите напори за исполнување на дадените им задачи во општиот народен план.
По изврвувањето на последниот камион, којшто беше испратен со најголеми аплаузи и викотници, Косте се појави на трибината и ја објави последната и најрадосна точка од програмата.
— Е, сега како последна точка е наподната веселба. Де сега гајдите да се надујат — заврши тој и слезе та се замеша во светот.
Масата се размрда и забаботе со разни гласови, а на две—три страни на чаирот писнаа гајди околу кои зачас се направија обрачи од ораџии.
Танците тргнаа низ чаирот, а гледачите го испразнија центарот и се наредија наоколу да ги гледаат младите како се кршат и извикуваат под острите звуци на гајдите.
За разлика од старо временските ора кога играа машките одделно, женските одделно, овие ора беа шарени. Хорот во целиот свој состав направи еден танец машко и женско, а „диригентот” ја дуеше гајдата, та и сега даваше такт и со гајдата и со ногата што посложно да играат неговите преѓашни песнари.
Се играа ората: тешкото, арнаутското и повраќаното.
Жешкото мајско сонце и веселото играње ги загреа играчите и зачас ја изменија бојата. Образите им се запалија и, речиси, се изедначија со аловите кистови од саѓиите, прегачкте и женските чорапи. Жешка пот им ги облеа лицата, но тие не мислеа да престанат. Во таа и таква атмосфера од преѓашната трибина се слушнаа звуци од армоника. Младите наеднаш ги обрнаа своите глави кон неа. Нив не ги задоволуваа во моментот звуците од старовремските гајди и сакаа нешто ново. Ги напуштија гајдите и ce собраа пред трибината. А еден од танчарите, признатиот ораџија Русе, повика со силен глас:
— Бало, даскале, бало засвири, балоооо! Русета го придружија сите млади. Армоникашот, преѓашното даскалче што декламуваше за празникот Први мај, засвире еден лесен валс.
Како под команда се фатија младите двојки и се растурија по природната сала, што не беше, ни измазнет ни намачкан паркет, ни убав под од штици, но чаирот на срет селото, осветлен место од скапоцени лустери, од мајското сонце.
Играта, се разбира, не беше по монденските правила, селанска игра, со извесни и грубости може да се рече, но не беше старовремски танец ами модерно бало.
Тука за првпат бабите видоа двајца млади на сред село да се држат прегрнати и да се вртат на очиглед на целиот народ. Тој „резил” предизвика, речиси, кај сите стари големо негодување.

• Иии, како не им е срам, срам да ги јаде, мори Проке; види како се прегрнале како вчерашни младоженци. Лелеее, зини земјо — голтни ме, што доживеав да ја видам оваа букураана, — ce заврте бабата Цвета кон другарка и Прока со полно очајание што ги гледа младите како се притискаат едно до друго, ни род, ни поможи бог.
  Па тоа да се случеше во нивно време уште на прагот од портата татковци им ќе ги заколеа со секирите.
  Младите се посилно и посилно се вртеа. Јордан со една руса „дама” — Ѕвезда, се вртеше, се смееше кокетираше, а неговата Севда, со едно русо момче — Младена, исто така. Се вртеа, си намигаа машките еден со друг и покажуваа со главите на своите партнерки, сакајќи секој да се пофали како неговата дама е поарна и поубава од таа со која другиет игра.
  Во екот на играта на Јордан му пристапи едно момче Злате—и го пардонира да му ја отстапи Ѕвезда. Јордан не пристана и го одби:
  — He може, другар, оваа. Ене ти ја Севда моја; земи му ја на Младена.
  Злате се навреди и налути и расправијата почна:
  — Ќе може, другар, ќе може. Овде е оро. Твоја да е пак не можеш да ја браниш, не пак туѓа — и почна да ја дрмоли „дамата”. По таа причина се скараа остро, а Јордан дури и една трештеница му удри на Златета за да ја одбрани „дамата”. Ова предизвика тревога кај сите, а армоникашот го запре свирењето. Сите се собраа околу Јордана и Златета, а некој викна:
  — А, Орде, на Злате; удрите дури да се соблечам јас. —*А така.
  А кон „дамата”:
  — А, мори руса, поможи му на тој што го сакаш. Туку и двајцата се женети; никој те неќе дома.
  Бабата Цвета пак и се обрна на комшиката:
  — Јаз’к да им биде, алабаците ниедни. Гледаш ли што прават? Очите ќе си ги извадат за едно ороспивче.
  Проќа тивко и одговори:
  — Мори молчи, Цвето, да не те чуе Ордан, ќе ти ги искрши коските настарост. He гледаш колку ја брани?
  Тој што ги туткаше, повозрасен човечец, се замеша и ги одвои Јордана и Златета.
  Co овој мал инцидент се заврши претпладневната прослава на големиот работнички празник Први мај.
  Поручек на игралиштето „Перун” се одигра пријателски фудбалски натпревар по сите прописи на фудбалот. Скоро сета публика што беше пред ручек на срет селото и уште толку од соседното село П. навивачи за својот тим, ја поседнаа природната трибина — меѓата на Белевата нива, која беше претворена во игралиште и ги почна коментарите за излезот на натпреварот.
  Благодарение на објективноста на судијата, а уште повеќе што во тимовите немаше женски играчи, играта се заврши без инциденти со резултат 3:2 за „Перун”. Единствено стариот Беле за цело време им ја пцуеше мајката и на играчите, и на гледачите што му ја претворија златната нива во игралиште и со тоа го лишија од десет—петнаесет товари пченица што му раѓаше оваа нива кога беше „негова”. Сега ја држеше СРЗ, та охотно му ја отстапи на „Перун” за игралиште.
  Гледачите се разотидоа секој по дома a гостите навратија кај свои роднини и пријатели в село и претераа една весела ноќ како гости.
  Co тоа се заврши првомајската прослава. Но останаа трагови од неа кај нашите ораџии, а особено кај двете двојки од „балото” Јордан—Ѕвезда и Младен Севда.
  Јордан од натпреварот не си отиде право дома. Кавгата со Златета за Ѕвезда го раздразни многу та сакаше да ја продолжи па се спреми дури и за ќотек со овој шебек ерген. Отиде пак на срет селото каде што по мракот насобраните селани го коментираа нивниот случај. Тука разбра дека Злате ја изнесол работата дури пред власта. My кажал на претседателот Петка и овој тука, на „јавна расправа”, пред сите присутни, го повика да си даде одбрана.
  Одбраната беше убедителна, и за власта, т.е. претседателот Петка, и за поротниците (скоро половината селани што беа на срет селото) и Јордан се оправда, бидејќи сите потврдија дека, кога еден има нешто в раце a друг му го побара, зависи од притежателот, ќе му го даде или не. Во случајов тој не сакаше да му ја отстапи Ѕвезда на Златета, та овој немаше право да ја дрмоли и да му ја откинува насила. Затоа и пресудата падна во Јорданова полза, а Злате го окрка шамарот заслужено.
  Дури се избистри оваа работа на срет селото месечината веќе поискочи над Ѓурѓишта два—три остена, што покажуваше дека ноќта длабоко завлегла.
  Во тоа време, во двокатната Јорданова куќа од две одаи, од кои едната со под од штици, убаво наместена, а другата со оџак и земјан под се одигруваше следната сцена:
  Bo кујната крај оџакот седеше бабата Стаќа, мајка и на Севда и ја држеше големата таза за долгата железна рачка, a со долгата боравалка ја боравеше кашата да не се завари. Ламбата жмиркаше обесена на десната страна на оџакот, а Севда шеткаше зад мајка си со детето в раце, сета растревожена од возбуда.
  — Го виде ли ти зета ти денеска? — и се обрна таа на старата, застанувајќи и зад грбот. — Се степа за онаа кучка Ѕвезда со Златета. Да е кабил под унечка да и се напика; толку што залудел за неа. Еве го, ве. Се стори полноќ уште го нема да се прибере. Кај неа ќе срти како некој мандак. Mope очите ќе му ги исчепкам со нокти кога ќе си дојде, туку чекај — и пак зашетка низ одајата спремна да му се фрли и навистина да му ги исчепка очите со нокти штом се појави Јордан на вратата.
  Бабата Стаќа престана со боравењето и се заврте кон ќерка си.
  — Полека, ќерко, полека. Умири ce. He клавај си саклет на душата. Се ќе биде. Caмo со ум.
  Севда пак застана над самата нејзина глава и почна да ја кара на високо:
  — Како полека, мори, стара вештерко, и ти што ме зеде на душа. Кога ти велев јас оти тој мангуп не бидува човек, ти што ми велеше: „Ќе се зауми, ќерко, ќе се зауми. Ќе си дојде на годините, ќе му легне умот. Еве на. Колку старее толку магарее. На душа да ме имаш што ме поцрни за него; аир да не сторите во очите обајцата.
  При последниве зборови Севда на глас се расплака. Солзите и потекоа низ црнгалестото лице и почнаа да капат на главчето од детето, кое и заспа на рацете.
  Стаќа ја истави тавата од перустијата, ја кладе во пепелта и стана та и го зеде детето од рацете и почна да ја теши:
  — Е, бре, тоа се стори, Севде, што се стори. Ти арно велеше уште тогаш дека не бидува од него човек, ама ете се греши. Туку пак ти неоти толку го сакаш?
  Севда пак и се нафрли како пушка отпетлана:
  — Колку јас што го сакам, толку жив да биде; туку а де? Жива в земи не се влегува. Ќе ми темнее векот покрај него — и пак почна да ги брише солзите.
  Стаќа се издиши длабоко и како да се присети нешто, продолжи:
  — Е, море, арно беше да си го земевме Младена како што велеше ти, ама ете стана грешката.
  Ги изговори овие зборови и некако со друг глас, глас на мајка што сака да и помогне на ќерка си настави:
  — Туку. . . знаеш што Севде?
• Да штокнеш та да пукнеш, да рече господ златен и Богородица. Да го земевме Младена, топ не не разбиваше — пак ја проколна Севда мајка си, а оваа и понатаму зборуваше:
  — Уште ли го сакаш него како што го сакаше порано? Гледав денеска и ти се позаврте со него. Што ти вели тој? Те сака ли и он како ти него?
  При овие зборови Севда се поиздиши, та дури ја развлече устата; се понасмевна:
  — Mope, господ да ве всакате обајцата со него. Што ке ми вели. Издивај тој, издивај јас, но огламниците на двајцата ни се наврени. Што марафет дека издиваме. ..
  Од овие зборови Стаќа некако се поразведри, па и рече:
  — Знаеш што, Севде? Ако сакаш да си го имаш Младена, ете така за ќеф што се вели, ќе ме послушаш мене. Ќе гледаш да не се караш со Јордана за Ѕвезда. И не само тоа. Ќе гледаш дури и да се спријателиш со неа. Ете, Младен и е братучед, та таа, за да ти го откине Јордана, ќе ти иде на рака со Младена. Слушај ме ти мене. Се ќе се нареди. He плачи.
  — Mope платно на очите да ви стои на вас старите кодошки, туку, ајде да видиме што ќе излезе и од таа твоја будалештина — и одговори Севда и си плисна еден грст вода на лицето од бардачето, бидејќи по скалите веќе се слушнаа чекори од човек што се качуваше.
  Тој се накашла силно и плукна од чардакот, нервозно чекорејќи кон убавата одаја. Уште понервозно ја отвори вратата и влезе внатре та чкрапна кибрит и почна да ја пали ламбата.
  Тоа беше Јордан што се враќаше доцна од „судот” на сред село, каде пред селската „правда” се оправда, но сега требаше да издржи поголемо судење од Севда и мајка и Стаќа, каде што беше домазет. Тука требаше јуначки да ги дочека сите клетви од старата и сите плачки од младата, а тој да им одговори со познатите мариовски пцости. А ако префрли мерата на нивните јазици да проиграат и неговите тупаници, ако не слезе да се замеша и самиот „Дрвен господ” — ластегарката.
  Севда си го забриша лицето, та дури и си ги тргна кркмите со чешелот и, претворајќи се во нежна сопруга, како ништо особено да не се случило, влезе во одајата и, место плачки, клетви и кавги, нежно му се обрна на „добриот” свој стопан:
  — Си дојде ли, Орде? Каде се задржа? Или некоја конференција пак имавте? — а во себе си додаде: „Да ми те клукне змија осојница, да рече господ”. — Ајде, ела да повечераме, се олади кашата! — и го фати под мишка, го потстисна и се разнежи како верна и заљубена сопруга.
  Јордан се изненади од постапката, но омекна, та почна и тој да се преправа:
  — Си дојдов, Севде, ете се задржав малку на сред село. Се порасправивме малку со оној пезевенк Златета за денешното, бесот да го фати. Me направи за резил со невестата Ѕвезда. Опара, опара мандакот еден, сака да игра со неа, ни род, ни поможи бог што велат, па му удрив некоја и друга тупаница; му ги искршив рилките, да не ја бута тоа чурилката каде што не е местото. Па ќе ме тужел човекот; не го срам. Та, таму се позадржав — призна Јордан каде се задржа, не толку од искреност, колку што сакаше да види што мисли Севда за неговите врски со Ѕвезда.
  Па за да и даде да разбере дека и таа го направи истото престапление во тој поглед, ја праша:
  — Ами ти, како си помина денеска? Проигра, те видов, со Младена, туку ако. Тој ми е другар од време. Co него ич кусур не ти фаќам. Ама со оној пес Златета да не се излажеш оти вратот ќе ти го пресечам — заврши Јордан и веќе дојдоа преку кујната и си влегоа двајцата едно до друго, притискајќи се на тесната врата.
  Од самото влегување бабата Стаќа разбра дека Севда ја послуша и и се олесни на душата. И го даде детето на ќерка си, ја стави софрата, повечераа и младите си отидоа на спиење во убавата одаја, а бабата си го фрли рогузинчето и козинавчето крај оџак и мирно си заспа со една постигната цел.
  На неколку дена по празникот се сретнаа во едно од многуте тесни уличиња Севда и Младен. Оваа си идеше од чешма со букарот на рамо и едно стомниче в раце; измиена, исчешлана, потпроменетка, поткршнатка како секогаш што си одеше. А денот беше недела, та требаше да изгледа и изгледаше празнично облечена.
  Младен, пак, се враќаше од ливадата со секира в раце и нарамник врбова шума. Имаше дома по некој ромак—криви овци, јариња, та им носеше некоја вејка да не гладуваат животинките.
  Уште од далеку Севда му се обрна:
  — Каде вака, браче Младене, со секирата? — и веќе се наближија и застанаа еден спроти друг.
  Младен се заврте на двете страни на уличето и погледна да види дали не ќе ги забележи некој сами со Севда. Навистина на орото сите ги гледаа кога играше со неа, но овдека насамо не ќе биде баш згодно. Севда го опомена:
  — He врти се, ама слободно стој и разговарај. И слушај ме што ќе ти кажам. — Тука и Севда го спушти гласот иако него го опомена да биде слободен и да не се врти, па продолжи: Мене Орде не ме кара оти со тебе играм и оти стојам. Вели, ти си му бил стар другар и ич не се сомнева во тебе. Но за да биде работата сосема ујдисана, еве ти што ќе направиш.
  Младен пак почна да се врти небарем грозје сака да краде од Андовото лозје, a Севда пак го опомена:
  — He врти се, будала; ќе виде некој. Слушај ваму. Што ти е Ѕвезда Бојова тебе?
  — Прва братучеда од тетка — одговори затресен Младен.
  — Ах, таман работа! Ти сега, овие дни, кога ќе можеш, ќе ја закачеш неа мене да ме кандисува за тебе. Вели и што ќе и велеш. Ветувај и нешто само да ја согласиш да биде наш посредник. Ако ја кандисаш неа да ни биде јатак сета работа ќе се нареди. Инаку, крени си го од умот тоа што го знаеше до сега.
  Младен се поприсети што треба да значи ова, се поднасмевна и одговори:
  — Mope, ако е за Ѕвезда, ѕвездилатаќке и пукнат и ќе врши работа, туку да не имаш некоја беља од Јордана. Ајде, оди си да не ти тежи букарот и чекај ја овие дни; ќе ти се истресе дури дома ако сакаш. Таа непара се плаши од нејзиното Трајче.
  Co овие зборови се разделија Севда и Младен да чекаат резултат од мудрите совети на старата кодошка бабата Стаќа.
  По некој ден и друг во исто такво тесно уличе се сретнаа Јордан и Ѕвезда. Оваа беше прва средба по инцидентот со Златета та Јордан оддалеку и се насмевна и проговори:
  — Виде некни? Ама го намердав Златета! Повеќе сирење му дадов од леб. Па дури ме тужи мажот, не го срам… Туку, слушај, Звездо — рече и почна и тој да се врти како Младена:
  — Слушај. Оваа наша работа не бидува вака. Сака да бараме некое местенце да се видуваме понабргу. Та за некое земање… — ги поткрена рамениците — кој знае. Ете и двајцата сме врзани. Туку, барем дури сме млади да се помилуваме по некојпат и друг, пак кога ќе остарееме, ќе бидеме добри пријатели. Што мислиш ти; кој може да ни помогне?
  — А бре, Орде, неоти ти не знаеш колку те сакам. Аир да не стори мајка што не ме даде за тебе. И кога ќе умрам, цела ќе лежам во гробот, што се поцрнив за човек што не ми го кабули душава. А за ова што ми велиш; јас право да ти кажам, никаде на друго место немам верба, освен кај тетка Бојана. Ама од батка Младена ми е страв, та тетка не ќе ми откаже — одговори Ѕвезда сета зацрвена од темата на разговорот.
  При овој Ѕвездин одговор Јордан се разведри:
  — Co Младена јас ќе ја уредам работата. Ич, без гајле. Само ти држи ја тетка ти Бојана. Ќе и купиме некоја и друга ока шеќерец. Што вели песната „На тетка ти ока шеќер — нека јаде, нека молче”.
  — Ајде, ајде, оди да не не види некој. Ти мазни го батка Младена, јас тетка Бојана.
  Ајде, ај со здравје —му одговори Ѕвезда насмеана. — Оди и не тепај се ти за мене да не се дошикаат векот.
  И се заделија со надеж на успех, како Младен и Севда.
  Младен и Јордан навистина добри другари беа. Причините за тоа другарство не бе за фалење, но тие се трудеа да бидат блиски за да можат да си ги постигнат своите цели.
  Јордан го сакаше Младена дека тој и беше прв братучед на неговата симпатија Ѕвезда, та ете со неа го крои планот да си создаде јатак баш кај него дома. Суровиот инстинкт ги потисна моралните чувства та, макар да беше и некаква подалечна роднина со мажот и на Ѕвезда, Трајка, тој сакаше да си направи пријатна разонода со неа, со која уште од ергенлак имаше извесни симпатии, па дури и некаква притаена љубов. Уште тогаш тој и предложи да се земат, но како бабата Стаќа што и попречи на Севда за Младена, така и мајка и и попречи на Ѕвезда за Јордана, та ја омажи за едно недоделкано овчариште, Трајко Бачков. Но таа љубов по три четири годишен брачен живот со несаканата друшка, ете, излезе на поврвшина и посака, макар и недозволено, да се оствари.
  Иста беше положбата и кај Младена. Тој со Севда се сакаше уште од шеснаесеттата година, ама пусти адет мариовски — родителите да ги женат и мажат децата, му ја растурија среќата. Бабата Стаќа сакаше домазет, a Младен не ја оставаше куќата дури е жива мајка му, та така кај Севда дојде Јордан а тој — Младен — се ожени со една многу чурук та дури и болникава момичка, Менка Брцева.
  Јордан навистина не се сомневаше во Младена, но затоа пак Младен ги знаеше сите Јорданови врски со Ѕвезда, та добро му дојде да го исползува тоа негово слепило.
  Двајцата другари не се разделуваа. Дома надвор, што се вели зборот; едниот сон ги делеше. И на работа заедно се зафатија на гатерот. И ене ги каде изнесуваат штици и каде ги редат на камари во дворот.
  На враќање го фати Младен Јордан под мишка, се насмевна слатко и го гибна:
  — Та, така ти некни, а? Го намерда убаво Златета за Ѕвезда наша? Mope, припази се бреј; ќе ти ги искрши коските Трајчето нејзино, ако го гледаш така „Толеволе, турни бука”. He си накапал на таков!
  Јордан го потстисна, го поттурна и таман му дојде згодно да си ја каже маката, па му одговори:
  — Mope, остави го ти Трајчето Ѕвездино. Нели си иде дома на двете недели, од него мала грижа, ами нешто тебе да те прашам кога ме гибна за тоа— рече и го застана пред зградата на гатерот. My ce опули во очите и со умилен глас му проговори:
  — Што велиш ти? Ќе не караш ли нас со Ѕвездето ако не најдеш кај тетка Бојана? He ќе ти ја изедиме куќата? Најпосле… Зошто сме другари!
  Младен се тргна. My дојдоа на ум Севдините зборови: Ѕвезда да им биде кодошка ним со Севда, а тој, ете сега, ќе треба да биде кодош на Ѕвезда и Јордана. My падна смешно како се годат овие ѓаволски работи сами по себе. Да е некоја домаќинска, триста пречки ќе се испречат дури да се направи, а овие одат како подмачкани. И веднаш одговори:
  — Mope, бреј! Коските ќе ти ги искршам, алабаку ниеден! Зар лоша ти е невестата Севда та што ќе вадиш очи со Ѕвезда?
  Јордан почувствува дека не е опасен Младен, па уште поумилно го замоли:
  — А бре, лоша! Кој ти вели оти е лоша. Туку, ете така, да размени човек. Бачот јаде само млеко, маст, сирење, па му се внушува и за пиперка. Та и ние мажите така, да размениме понекогаш. Па што ќе штетиш ти од тоа? Зошто сме другари, мајка му стара, нели да си помогнеме во зол час. Ајде пак јас ќе врткам некоја за тебе. Ете, и снаа ти Севда ќе ни помогне, ако ја имаш негде обесено пушката.
  Младен пак почна да се смее, гледајќи го Јордана како ја налапува јадицата, без да може да ја види неговата пушка обесена баш кај него дома. Поправо кај неговата Севда. И пак со закана му одговори:
  — Mope орман ќе фатите, бреј! — Но само за миг сам се поправи: — Најпосле вадете очи, туку со мукает да не си слушнеме некој муабет; да ни се смеат векот.
  Јордан ce расположи.
  Така да си ми жив! Mope другар, пак другар. Како другар каде има — рече и тргнаа да земат други штици да редат.
  Од гатерот гатеристот Мирко Сивевски им свика:
  — Mope в реката ќе појдете, бреј алабаџии! Кај туку се штуткате? He гледате? Be затрупав со штици; кога ќе ги носите?
  — Ајде, бре, говедару ниеден. Вчера ги остави говедата, денеска машинистер ми се прчиш. Ја ела да влечкаш по сто оки на грб и ти ќе сакаш да се издишиш малку. А не си седнал на трупот, се возиш како улав по него, па ќе викаш — му одговори Јордан на шега.
  Мирко се насмеа:
  — Е море, говедар, говедар, ама еве Македончето од говедари направи машинистери. Камо ги Дојчовци твои да видат дека и Македончето можело да тера мотори, не само тие пезевенци. Ела да те видам, седни ти на трупов дали не ќе те расчеречи на дванаесет — па им рече сериозно: — Туку, ајде, лебави; нема каде да ги фрламе штициве. Носете ги побргу оти ќе останете по пајдосот да ги редите.
  Во тој момент еден од работниците на циркуларот запиште:
  — Олеле, мајко! Помош, луѓе, ја пресеков ракава — и се фати со десната за левата рака, продолжувајќи да пишти.
  Стојан Сукала — Големиот ја пресече левата рака на циркуларот. Сите се загнаа кон него а Мирко почна да вика:
  — Запри машините, Вескооо! Бргу, бргу, бргу; давај леп. Човек се повреди!
  Наеднаш сите машини застанаа а Стојан, сред обрачот работници, продолжуваше да пишти:
  —Отиде ракава, другари, отиде, туку бргуте, правите нешто барем главата да ја куртулиме — рече и се испружи на тезгето од самиот циркулар.
  Јордан и Младен потрчаа низ гатер и за миг се вратија со еден средовечен човек со чанта со црвен крст. Тој беше лекарскиот помошник Стеван Катин што служеше во претпријатието како санитар за брза прва помош.
  Стеван се приближи кон ранетиот Стојан и ги растера работниците:
  — Место, другари, место, да видиме што стана.
  Обрачот му направи место и тој се приближи.
  — Што е, бре Голем? Што направи од кука нога да си направиш?
  Стојан длабоко офна и запомага:
  — Левата рака, доктореее! Me боли, ме боли, ме болиииии! Ја пресеков на циркуларот — и почна да чкрта со забите и ја поткрена левата рака со десната и двете облеани со крв.
  Стеван ја раствори чантата, го преврза Стојана и му удри една инјекција против тетанус, а Младен и Јордан го изнесоа низ врата за да го предадат на Пиџа да го однесе со камионот во Прилеп, на болница.
  Зачас се заборави несреќниот случај со Големиот и Мирко си почна со својот секојдневен хумор:
  — Ајде, бре овчариште, оди пушти ги машините. Нека го Големиот, ќе го излекуваат доторите во Прилеп — му се обрна на машинистот Веска, којшто застана мирно по војнички и му одговори и тој духовито:
  — Разбирам, бре говедариште! — а тој пак кон другите работници:
  —Ајде, бре свињаришта! Одете по машините и гледајте да не му го пресечат на некого вратот, та веќе од рацете и нозете не се умира.
  На овие Вескови зборови сите на глас се насмеаја, а „докторот” којшто и самиот беше „дрвесина” како гатеристот и машинистот, потфрли:
  — Е, бацооо! Еве, ве говедаришта, овчаришта, свињаришта, ама Македончето од нив направи: докторишта, машинистеришта, командантишта, та дури и министеришта ако сакате да знаете. Туку, ајде, ајде. Гледајте да не располови некого она големо колце та овие малите, од рака и нога повеќе не можат да поткинат — рече и покажа на големиот циркулар.
  Работниците си ги зазедоа своите места, Веско ги пушти машините и работата продолжи.

---

Истиот ден кога Јордан го наговараше и го наговори Младена да не го кара ако го најде дома со братучеда му Ѕвезда, оваа се сретна (во она уличе каде пред три дена се сретна со Јордана) со „другачка” си Севда. Уште од далеку се спремија двете партнерки на лицемерие.
Севда со котелот на глава одеше на вода а Ѕвезда — со букарот на рамо, си идеше од чешма.
Севда насмеана ја застана Ѕвезда и и проговори:
— Залеа ли, невесто Ѕвездо? Кај одиш? Што правиш? Од кога не сме се виделе, ослепаго!
И Ѕвезда се насмеа лицемерно и и одговори:
— Мори, залеав, сестрице Севдо, ете залеав, туку душата ми излезе горе улицава. He ce носи овој пустиња, ме отепа — и покажа на големиот букар. — Кај одам, нели гледаш: од водана вода од рекана река. Таа е нашата женска работа. Ти што правиш? Што чиниш? Како си помина некни на орото? He те поискара браче Ордан што играше со братучет ми Младена?
— Ами зошто да ме кара, ослепаго! Ако е за играње, ете и тој со тебе играше. Зар јас да го карам него. Орото е за сите; туку да не дојде нешто друго та да се караме…
При зборовите „нешто друго” и двете невести се насмеаја, а Ѕвезда рече:
— Ами што друго, слепачко? Да не мислиш ти јас со деверите да мислам на друго?
— Mope ми, ако ти со деверите не мислиш, да не мислам јас, та ти веќе да речеме дека не мислиш — и одговори Севда и и намигна со левото око.
— Машала! Невестата наша! Ти го фаќа значи окцето Мацето наше, а? Што велиш, да му носам здраво живо? — ја подзеде Ѕвезда Севда и си помисли: „Ете згоден разговор за она што ми велеше Младен да му ја наговарам Севда”.
А Севда сериозно одговори:
— Арно де, ќе му носиш здраво живо, па ќе се свртиш, ќе му кажеш на Ордана.
— Кој? Јас да му кажам на Ордана? Што ми е од работа! Ордан има очи, нека си ја варди невестата — рече и се приближи уште поблизу до Севда:
—Навистина, навистина. Младен изгоре за тебе. Вчера ме сретна и ми рече да ти го кажам ова. И, многу поздрави ти праќаше. Ах! Камо мене некој толку да ме сака; со Ордановци, двесте Трајковци ќе излажам и ќе си го правам ќевчето — издивна Ѕвезда за да ja убеди Севда дека неа никој, па ни Јордан нејзин, не ја сака, па продолжи: — Будала си ако не се зближиш со Младена. Младост не се чува за старост, будала!
— Е, море! Така си е, другачке, туку кај можам јас да се довардам од Ордета мој. Та и јас, право да ти кажам, полудена сум за Младена. Ама, а де? Сама што можам да правам
— се изжала и Севда што нема кој да и помогне во големата „неволја”
На Ѕвезда и дојде згоден разговорот.
— Така! Кажи си го алот та од мене без гајле. He само што не му кажувам на Ордета ами и ќе ви помогнам. Ги знам јас како одат тие работи. He сум вчерашна.
Севда внимателно ја ислуша, но сепак со извесно сомневање и одговори:
— Кој знае дали не ми тураш вода под рогузина! Бесот ќе те фати. Да не ми донесеш некоја кавга во куќата, оти и така го гледам Ордета непара ме мириса.
Толку повеќе — пламна Ѕвезда. — Штом тој не те мирише зар ти пак ќе му го имаш срамот? Mope гледај, направи си го ќевчето со тој што те сака и што го сакаш, та мажот и утре кога ќе остариш, ти е маж. За кавга и ќотек, не бој се, и на старост ќе јадеш.
— Кој знае како ќе излезе — процеди Севда низ заби и длабоко издивна.
Како ќе излезе! Ќе си се намилуваш, ќе си ја задоволиш душичката. Како инаку. Ја машко, ја женско, друго што може да излезе
— заврши Ѕвезда со убедувањето и слатко се насмеаја двете невести.
— Е море, ајде, ај ми со здравје. И…
носи му, eгa, еден кош здраво—живо. Нека наминува крај куќа барем да го гледам почесто. Мене ми се полни срцево кога го видувам. Атана Ордета — сак’н — заврши Севда и го кладе прстот на устата да ја потврди молбата да не му кажува Ѕвезда на Јордана за нивниот „сериозен” и „домаќински” разговор.
По разговорот Ѕвезда си тргна задоволна од постигнатиот резултат, а Севда како зашеметена почна да си мрмори за себе:
„Аха! Фати лопатата вода. И Орде ќе гали руса невеста, ама и Севда не ќе му остане должна. Кога можат машките, зошто да не можеме и ние жените? Ако, ако. Тој со снаа му, јас со другар му. Кога ќе разбере, има да пукне од јад. Но нека ги; нека разберат мажетаните оти, што ќе си посеат — тоа ќе им никне — заврши и Севда со мислата, одејќи на спротивната страна од Ѕвезда.

• *
  Во идната сабота Јордан и Младен ја изнесуваа и последната штица кога сирената даде знак за крај на работата. Машинистот Веско го префрли ременот на празната шајбна и сите машини во салата престанаа да работат. Јордан и Младен се измија на студената чешма и околу три часот поручек си тргнаа кон селото. Одејќи ѕевгарички надолу, Младен го праша Јордана:
  — Е, што велиш, Орде? Утре е недела; ќе одиме ли во некое село на сеир, или дома ќе киснеш?
  Јордан одвај го дочека Младеновото прашање.
  — А бре, јас сум ти кажал тебе. Барем ти ми ја знаеш маката. Јас без Ѕвезда не можам да дишам, еј улаво! Разбери ме еднаш за секогаш, оти без неа не можам леб да јадам. Ете ја неа, ете те тебе. Каде ќе речете вие со неа, јас таму ќе одам.
  — Тогаш, знаеш што ми текна? Ајде утре да одиме в планина на прошетка. Ќе си земеме по едно кошниче, ќе си набереме малини и боровинки; ќе се изналежиме под сенките, по орниците и ќе се вратиме како росни зајаци. Што велиш? Нема убаво да се проведеме? — му предложи Младен на Јордана прошетка в планина, во природата, убеден дека и Севда ќе дојде со него.
  — Ами Ѕвезда? — го праша Јордан и го направи жалосно лицето.
  —Младен почна да му се смее и да го руга:
  — Ами Ѕвезда! Ѕвездилата ви испаднале на двајцата. Ами и неа да ја земеме, туку ќе ти се лути снаа ми Севда. Та ако ти стиска — ајде; јас ќе ја кандисам Ѕвезда, само да не го јадеш копанот ти утревечер од Севда. Та, се виде оти ќе ви бидам кодош со неа; вадете очи најпосле…
  Јордан се развесели.
  — Знаеш што, Младене? — просто воскликна како да го најде решението што му пречеше да сврши некоја најтешка работа. — Се сетив како ќе ја изведиме работата. .. Ако ја кандисаш ти Ѕвезда да дојде утре со нас, јас ќе ја земам и Севда. Верувам оти ќе кандиса. И. .. таа црнелка уште не се сомнева во Ѕвезда. Ете така. Трајчето Ѕвездино ми е нешто својштина; некаков далечен братучед. Ѕвезда мене ме вика „браче Јордане”, Севда си ја вика „сестрице”, а оваа неа „невесто” и многу убаво си живеат. He гледаш? Секаде се заедно. Та, убаво ќе излезе, не? — рече Јордан и го фати Младена под мишка, на со умилен глас му прошепна:
• Ама ќе ја вртиш работата да се изгубиме некако во планината; ние со Ѕвезда — вие со Севда. Што велиш, а?
  Се разбира дека и Младен таму ја вртеше водата без да го моли Јордан но со подлабока бразда. Затоа веднаш го успокои:
  — Тих, стопанка му! Тешко да се изгубиме во честарот. Вие ќе фатите на една страна, божем по малини, ние — на друга. Легнете во некои капини и кога ќе викаме ние со Севда, молчете си; еве не изгубени. Кој може да те најде во таа пустелија? Биди слободен. Печи пајки на сламка, што велеше дедот Ѓуро. Ќе ја наредам јас таа работа како ништо.
  Јордан го прегрна Младена и почна да го фали неговото другарство:
  — Е, ова се вели другар. Бога ми, секој не го прави ова — и сакаше да го бакне, но Младен го задржа очигледно задоволен, гледајќи го да се лизга по мразот што му го подметнува самиот тој.
  — Е, е, не сум јас Ѕвезда да ме бакнуваш! Остави ги тие работи за утре за неа. ..
  Развеселени и задоволни и двајцата се фатија под мишка и почнаа да поттрчнуваат на надолништето, брзајќи што порано да стигнат дома и да ги кандисуваат двете млади невести за утрешната прошетка.
  Штотуку си дојде Младен в село отиде у Ѕвездини и ја извика Ѕвезда на портата. Се потпре на ѕидот до самата порта и почна да и го објаснува утрешниот план.
  — Е, така значи. Направи ти нешто за јадење и уште ранко, кога ќе ти подвикнам, да бидеш готова. Ама како што ти реков. Ќе гледаш да се изгубите вие со Јордана, а ние со Севда ќе ве бараме, ќе викаме по вас на спротивната страна, се разбира. Орде во мене не се сомнева и ќе ми ја остави Севда сама, а и Севда не се сомнева во тебе што ќе ве оставиме сами. Нели убаво ќе излезе за сите четворица?
  Ѕвезда гласно се насмеа:
  — Е, какво сомневање? Нели сме роднини, другари, пустињата…
  — А бре, така си е таа. Ако роднини и пријатели не се пригледнат во ..зол” час, туѓинците ќе ти ги искршат коските. Туку ајде, така! Ти за мене, јас за тебе. Така бидуваат тие работи. Само со усул! — ја поучи Младен Ѕвезда кога оваа конечно се согласи. Та што имаше да се согласува кога и самата гореше на истиот оган. Затоа му рече:
  — Оди без грижа ти. Спи си спокојно. He ми е мене првина, — му намигна во знак на разбирање и си влезе во дворот.
  Младен си отиде дома да го чека утрешниот ден и пријатната прошетка низ честата гора со убавата калеша невеста Севда.
  Јордан се прошетка по мракот по сред село. Се виде со други другари и, како нарачано помина и крај портата од Ѕвезда. Ја најде пред порта, уште со некои сосетки, и ја викна да и каже нешто. Ѕвездиното момче — Трајчето му беше нешто роднина, та не се чуваше дека ќе го види некој со неа насамо да разговара. Co два збора, се разбраа дека утре и таа ќе иде на прошетка.
• Само гледај да ја наговориш и невестата Севда, оти сама не идам — му нареди Ѕвезда и Јордан си отиде дома да ја реди работата со Севда. Но што има и Јордан да ја реди кога самата си е наредена уште совреме?
  На пат го сретна и Младена и како да не се видел со Ѕвезда, го запраша како стојат работите за утре.
  —Ce е в ред — радосно му одговори овој — но зависи од тебе. Ако ја кандисаш Севда твоја, ќе иде и Ѕвезда, ако не, сама не се согласува — му рече Младен, настојувајќи да дојде и невестата Севда та тогаш да биде се во ред за сите четворица.
  Јордан му вети дека таа работа е сигурна.
  — Та маж ли сум јас, или лукова глава?
  Ами, просто ќе и наредам, и сака нејќе. ќе дојде — го утеши најпосле Младена и си отиде дома.
  Бабата Стаќа пак беше пригодила нешто за вечера, та седнаа и оваа вечер и повечераа. Јордан беше необично весел и расположен. Јадеше со апетит, го накреваше бардакот со вода, си ја бришеше устата и мустаќите и почна со настапувањето на „опасниот фронт”. Co особена умилна насмевка и се обрна на Севда:
  — Знаеш што, Севде? Утре е недела. Оној, другарот мој што работиме заедно, Младен, де? Идејќи си денеска надолу ми предложи утре да сме излегле на прошетка в планина. Ќе си земеме по едно кошниче; ќе се изнавалкаме по тревата под сенките, ќе се изнајадеме малини и јаготки, зонички и офинки, ќе се изнапиеме студена вода, ќе си ги наполниме кошничките со малини и ќе си дојдиме утревечер весели. Што велиш ти? Што ќе правиме утре цел ден дома да не јаде горештината и да собираме болви по куќите.
  Севда друго и не чекаше, но постави услов:
  — Ако иде и некоја друга жена ќе идам. Ако не, сама нема со кого ни да си проговорам. Вие ќе си зборувате машки разговори, a јас треба да си ја зашијам устата.
  И Јордан друго не чекаше, та одеднаш отпетла:
  —Ама тој рече дека ќе ја земе со него брачеда му Ѕвезда — па да и докаже на Севда и бабата Стаќа дека не треба да се сомневаат во него, додаде сериозно; —невестата Ѕвезда од братучед ми Трајка. Ете, вие пак со неа ќе си правите женски муабети. Лели бидува, а?
  Бабата Стаќа ја погледна Севда и и чкрапна со окото. Севда незабележано се насмевна, па му одговори:
  —Е, така некако, може! А сама, лебами, не ми се идеше.
  — Тогаш, спремајте нешто со бабата за јадење и. . . ајде да спиеме — изусти Јордан задоволен од постигнатиот успех и си излезе од кујната, та си отиде во одајата. Во кујната останаа двете жени.
  Откако ѕирна на вратата да се увери да не прислушува Јордан, Стаќа и рече на Севда:
  — Кога ти велев јас, ќерко, немој со лошо, ти што велеше, а? Го гледаш ли како си ја реди работичката? И си мисли, сиромав, оти ние сме задоени во ушите, та ќе не врти како што сака. Е, море, е, сираку! Каде ти што шиеш, бабата Стаќа се провира. Туку, ајде, ајде крени ја трпезата та оди слободно утре со Младена како тој со Ѕвезда. Тоа ќе остане, ќерко. Младост за старост не се чува. Нему му се чини дека само тој е мајстор во овие работи а ние трева пасиме. He знае дека бабата Стаќа се вратила стопати од тој пат по којшто тој сака допрва да оди. Ајде. He мисли му се. Кога се согласил тој да носи рогови, слободно набивај му ги пред очи. Севда ја ислуша мајка си, која беше „печена” во овие работи уште кај татка и, се издиши длабоко и ја крена софрата, та си отиде кај Јордана на спиење. Цела ноќ размислуваше за утрешната прошетка, за проводот со Младена, но како стрела ја боцкаа мислите дека и Јордан си ја наредил работичката со Ѕвезда.
  Во неделата уште рано пред сонце огревање нашата четворка се најде пред Налевото анче, каде застана првиот камион што беше тргнал в планина. Ако недела, шоферите и товарачите се согласија да товарат еднаш двапати, бидејќи работеа на акорд.
  Се накачија на камионот десетина дванаесет души работници товарачи, a пo нив ce качија Јордан и Младен и им подадоа раце на жените.
  Уште тука се виде планот. Јордан и подаде рака на Ѕвезда, Младен—на Севда. Сите се смееја; некои потфрлуваа: „Ајде со здравје, Орде; среќна да ви биде работата”, и камионот тргна горе Оралиште, по новиот шумски пат и влезе во честата борова гора. За половина час излезе на Трибор, откаде се прогледаа рожденските борови гори a пo пет минути навлезе во честата гора под Свињарникот каде што за првпат навлезе овие години секира и човечка нога. Од честиот орман (буки, борје, ели) не се гледаше ни небото. Токму за комити и … љубовни идилични авантури.
  Длабоко во гората застана камионот и од него слегоа сите патници. Товарачите почнаа да валкаат трупје а нашата четворка со кошничките в раце продолжи напред по недовршениот пат, буткајќи се еден со друг. Еден од работниците им подвикна:
  — Co здравје, Маце! Враќајте се побргу да не ве изеде мечката.
  Јордан се заврте и кусо му одговори:
  — Мечките не јадат волци, не грижи се за нас. Туку, чекајте не час околу ужина, бреј! — и се скрија зад ритчето.
  — Верувате дека не ќе се загубат во честарот денеска? —им се обрна Петко на товарачите како да беше присутен кога Јордан и Младен го правеа овој план. —Ќе се загубат како ништо. Ќе видите ако сме живи што ќе излезе од оваа нивна прошетка.
  Разделувајќи се од работниците, нашата четворка излезе на широката ораница на Свињарникот и тргна под сенката на една голема бука. Жените ги распашаа унечките и на една седнаа двете една до друга како најверни другачки, а до нив, од лево и од десно седнаа мажите: Младен до Севда, Јордан до Ѕвезда. На другата унечка го наредија јадењето и почнаа со појадокот. Јадеа, се нудеа и се буткаа еден со друг.
  Откако се сврши појадокот мажите се развалкаа безгрижно по тревата а жените го прибраа јадењето што остана во кошниците
  Кога се наведе Ѕвезда да си ја земе унечката Јордан, онака лежејќи, погледна кон неа. И, бидејќи беше завртена со тилот кон него, а кусата и груба мариовска кошула се понадигна, тој ги виде нејзините бели и дебели нозе високо над жилите и си ја поткасна долната муцка. Севда го забележа ова, се заврте со грбот кон Младена и нарочно ниско се наведе, така што Младен и ги виде уште погоре црните, но дебели како налеани нозе. Подготовките започнаа уште не разделени ни изгубени, како што беше договорено.
  Жените си ги опашаа унечките, ги зедоа кошничките в раце, а Јордан веќе предложи:
  — Ајде сега. Тргајте да собереме некоја малина и јаготка, офинка и да се најадиме по појадоков.
  Да им ја олесни положбата на Јордана и Ѕвезда, а повеќе да си ја нареди својата работа, Севда сама предложи, обрнувајќи му се на Младена:
  —Ајде, браче Младене, ставај да ја фаќаме шумата; овдека ќе не опече сонцето.
  Јордан и Младен станаа, а Севда ја доврши започнатата улога, велејќи му на нејзиниот Ордета:
  — Ајде, ние со браче Младена, вие со невестата Ѕвезда. Де, боже поможи. Да видиме кој е поработен; кој побргу ќе ја наполни кошницата.
  Ѕвезда наполно ја разбра Севда и го одобри предлогот:
  — Добро, де. Ајде кој ќе биде појунак… Само гледајте да не се загубиме во овој честарот, бреј!
  Јордан, уверен дека на Севда ни на ум не и паѓа ова што се работи, се правеше наивен, чесен, добронамерен и сериозно повторуваше сосема загрижен:
  —Навистина, море луѓе, гледајте да не се изгубиме во честарот, да не јавне некаде баба Меца.
  На овие негови зборови на Севда и идеше да се расцепи што не можеше гласно да се изнасмее или да му се изнавика и накара.
  А Младен го тешеше:
  — И, стопанка му па ти, Орде! Толку ли ти е страв од баба Меца? He грижи се дури сум јас покрај вас; ништо не иде кај мене.
  —Ама таа е маката што ти не ќе бидеш покрај мене, та инаку.. . Туку, навистина. Ако зателка некој длабоко да не можеме да се довикаме, дајте да се разбереме каде ќе се собереме. Оставете ја смеата. Ништо чудно не е да се изгубиме во оваа пустелија, — „сериозно” заклучи Јордан, намигнувајќи му сосема претпазливо на Младена.
  —Е, море, ако дојде до загубување—и Младен чкрапна со окото — тогаш барајте го ридот. Перун златен белким ќе не собере вечер. Туку, излегувајте поранко за да го фатиме Гркланот да не завлечка пак надолу. Која душа ќе оди пешки по горештината, заврши Младен, а Јордан го удри по плеќи:
  — Памет си бре, Маце! Така значи. Кој каде да оди, да оди, зборно место, што викаат во војската, Перун на кладенчето. Ајде сега на работааааа!
  И се одделија двојките: едната лево Јордан со Ѕвезда, другата десно Младен со Севда и зачас се изгубија во честарот од борчиња, елички и буки.
  Во еден таков честар Младен и Севда се фатија за „работа”. Прицнати едно до друго се наведоа да берат малини и почнаа да се буткаат. Но Младен сакаше да се осигури дека навистина Јордан и Ѕвезда отидоа на друга страна, та му подвикна тивко, држејќи ја Севда за рака:
  — Има ли, Ордеееј!и ја потстисна Севда поцврсто.
  Во исто таков честар Јордан и Ѕвезда, речиси, во истата положба наслушуваа дали се оддалечија Младен и Севда. И кога го слушнаа гласот на Младена, некако се поприцнаа едно до друго, а Јордан му одговори:
  — Непара, Маце, непара! Кај вас како е? Младен се успокои и увери дека навистина Јордан ништо лошо не подозира што ја остави Севда сама со него, ја бутна Севда со главата; оваа се раскикоте тивко, а Младен му одговори на Јордана:
  — И кај нас како слабо, но повнатре, повнатре. Влегувајте повнатре, сигурно ќе најдеме…
  И почнаа да се оддалечуваат едни од други, зашто уште при поаѓањето зедоа спротивни страни.
  Во еден многу густ честар Јордан и Ѕвезда застанаа. Јордан ја преметна раката околу Ѕвездиното рамо, но Ѕвезда му ја симна внимателно, ја остави кошницата крај неа, го фати за двете негови раце и сета зажарена, треперејќи од возбуда му предложи тивко:
  — Да седнеме малку овде…
  Јордан погледна лево, десно, горе, долу; се опули во небото:
  — Да седнеме, Ѕвезде, да седнеме. Види, ни оној одозгора не може да не види, а камо ли човек, — рече и наеднаш седна на тревата и тој растреперен, па ја повлече скоро врз себе. Се прицнаа едно до друго со рацете на вратовите еден на друг, почнаа да се ѕверат еден во друг, додека најпосле Ѕвезда избезумена не му се фрли на градите и почна да го гушка:
  — Ордане, ‘рслане мој! Од Јордана се слушна:
  — Ѕвездо! Рибо белвице — и ги залепија усните во страсен долг бакнеж, стискајќи ги своите раце кој кого повеќе да стегне во прегратките. Во таа положба се развалкаа по меката трева и се изгубија во своите страсти.

---

Скоро во истото време во друг сличен честар, скоро на истиот начин, се изнамилуваа Младен и Севда, само со таа разлика што Севда го нарече Младена „ангеле мој”, а тој неа „јагне калешо”.
Расположен Јордан од успехот што го постигаа кај невестата Ѕвезда стана од тревата, се протегна и се намршти некако како да почувствува непријатност:
— Охохо! Сите коски ми ги размести — се обрна кон Ѕвезда која седеше на тревата. — Леле, леле, лелееее! Зглопче здраво не си оставила.
Ѕвезда си го прибра гушалчето, си ја позамазни косата, и таа нешто почна да се снебива. И неа ја болеше нешто, па му рече:
— Ами ти мене? Гледај ми го рамото? Уште малку месо ќе скинеше — го засука затилокот од кошулата и му го покажа посинетото рамено, на кое се познаваа сите белези од Јордановите заби, како со пците да се давела. — А овдека да видиш што си ми направил? — рече и се помазни со раката по градите, па го поткрена гушалето, каде по горниот дел на градите се прогледаа пак синила од заби.
Јордан ја изгледа лакомо и се насмеа:
— Ха, ха, ха! И ти ме искрши, ама и јас сум те уредил! — Малку се замисли па и рече:
— А Младен и Севда? Нека берат малини, а? — се наведе и ја фати за раце. Таа стана и застана пред него.
— Доста ти беше? — и му ја заврте главата. — He ќе ти текне уште еднаш да береш малини со невестата Ѕвезда, а? Гиди таков па таков. А оти сте рода со бацка ти Трајчета, не ти е страв од господ.
— Mope ми, од своето ако не добиеш што сакаш, туѓинците ќе ти ги искршат коските;
што си зборуваш детински муабети? Туку, ајде, ајде. Ајде да собереме некоја малина та да ги побараме ние нив да не им текне тие нас да не бараат. Што ли прават сега? Сигурно ја имаат наполнето кошницата.
Ѕвезда прсна во смев. Се заврте на другата страна и си мрмна за себе: „Што правевме ние, тоа прават и тие, што има друго да прават двајца млади сами во пуста и честа гора” — но на Јордана друго му речге
— Берат малини и јагоди, што има друго да прават. Белким не се тие расипани како нас вака на својштина да се галат.
Јордан стана сосема сериозен:
— Ба, ба, ба! Младен да ми згазне мене на честа? Да видам — не верувам. Другар е тој, Ѕвезде, другар што го нема на светов. Од брат поблиску го имам — заврши Јордан и ја привлече кон себе Ѕвезда. Се избакнаа сега мирно, без касање и стискање како понапред.
По сето ова Јордан ја зеде кошницата, ја фати Ѕвезда за рака и ја поведе преку орман. Одеа, се водеа, береа малини и јагоди. Задоволен Јордан тивко почна и да потпева:
„Горо, мори, горо зелена
Дали имаш сенка дебела…”
Ѕвезда го поттурна и му потфрли:
— Да се повалкаш со невестата Ѕвезда, а?
— Потивко, потивко, и рече Јордан — да не се блиску до нас да не слушнат; ќе си ја земам јас бељата од таа црнелка, та тебе братучедот нема ни да те види каква си. Лесна ти е работата со него. Ѕвезда пак се насмевна:
— He бери гајле, не се близу. He виде дека сосема на другата страна тргнаа? — му рече и продолжија низ гората да ги бараат.
Одејќи така, удрија на едно изворче. Јордан истрча кон него и викна:
— Охохо! Што ќе се напијам. Дробовите ми се залепија за водица — и веќе слезе на изворчето, легна ничкум и се наголта бистра студена вода. По него дојде и Ѕвезда, та и таа на ист начин се наведе да се напие. Се напија и се оладија и двајцата; пак се оптегнаа во папрата и се изнамилуваа до наситка. За тој ден беше и премногу за да можат да се пожалат на прошетката.

• * *
  За ова време Младен и Севда седеа во друг таков честар едно додруго. И тие беа разбушавени како Јордан и Ѕвезда. Се прибираа, а Севда на глас се смееше:
  — Што си вели Орде мој сега, Маце? Ја суредив Севда, ја излагав; ме остави сам со Ѕвезда, а таа нека бере малини со Младена. Еј, море будала маж, будала дури истресен! Нека, нека. Нека го кога сам си го прави. Ако не почнеше тој, немаше ни ти да ја имаш невестата Севда денеска. Вака, ти му ја подаде брачетка си, тој тебе женичката. Така си е тоа: „Ако не дадеш — не земаш”.
  Младен ја слушаше Севда и сиот се топеше од задоволство. И тоа што го мислеше во моментот и го рече нејзе:
  — Mope, јас му ја сторив алав Ѕвезда, и ништо од тоа не губам,’ама тој ако разбере, ќе го расипеме другарството.
  Севда пламна:
  — Што? Само нека лавне нешто, устата ќе му ја залепам со лепешка. Тој можел, a јас сум не можела. Каде пишува тоа? Било, Маце, тоа некогаш кога жените биле робинки на машките, пред ,сто години, та денеска кога ни се отворија очите, нека го бришат сите Ордановци, сите Младеновци, Петковци, Трајковци. Како ќе си надробат — така ќе си сркаат. Туку, ајде станувај. — рече и почна да наслушува нешто.
  — Слушаш? Гората нешто оддзева… Младен наслуша и се насмеа.
  — Пеат обајцата — рече Севда.
  — Пеат, пеат, не ќе не жалат нас оти сме будали; бериме малини — и одговори Младен и стана. Ја фати и тој за раце, како Јордан Ѕвезда, и ја исправи до него.
  — Ајде, ајде да бркаме работа. Сака веќе и да излеваме на кладенчето.
  — Ќе ја свршиме и таа работа, море, како што ги свршивме овие најважните — му одговори Севда и пак се насмеа слатко, та тргнаа и тие низ гората да берат малини и јаготки. Береа, јадеа, се буткаа еден со друг во полна слобода, задоволни што им се исполни одамнешната желба.
  Севда го советуваше Младена:
  — Така значи. Орде со Ѕвезда — ние со тебе. Само ќе гледаш да не се раскараш нешто со нив, та да ни се расипе планот. Јас пред Ѕвезда ќе се правам будала, ништо не разбирам, а ти ќе им ујдисуваш средби понабргу. Та… кога тие, се разбира и… ние. И, иди почесто кај нас. Гледаш? Тој во тебе голема доверба има. Заслепел во Ѕвезда, та од носот подалеку не може да види. Толку поарно за нас…
  Младен се позамисли некако:
  — Леле, кога ќе разбереее! Орлите ќе се берат на нас.
  Севда го стисна за рака и почна да го теши:
  — He грижи се ти од таа страна. Кога ќе разбере тој за тебе, јас ќе разберам за него. Ти барем нема што да се плашиш. Гледај да не разбере Менка твоја, кутрата. Таа си е права душичка, та од такви како Ордета мој, Ѕвезда, мене и тебе нема што да се плашиш кога на сите ни е валкан задникот.
  — Mope Менка моја нели со години е скисната, нема што да прави, туку Орде, Орде; како ќе се погледаме некој ден кога ќе излезат на бело видело овие наши маскарлаци — се обиде Младен малку од малку да се покае за денешната постапка. Изгледа совеста го прекори што престапи искреното другарство со Јордана и го злоупотреби. Но, се правдаше пред тој судија, дека Јордан го наведе на овој престап.
  Околу ужина време на ридот Трибор се валкаа на тревата двете млади двојки со кошниците крај нив полни со малини и шумски јаготки; се гледаа со умилни погледи и раскажуваа како го поминале претпладнето во барање малини, како се изнатрчале, изнапеале во гората. Јордан му чкрапнуваше на Младена со окото и му се жалаше дека загорел за вода; овој му одговараше на намигањето и го прашаше: белким најде некое изворче да се оладиш, покажувајќи му ја со веѓите Ѕвезда.
  Само Севда се правеше „Толе, воле — турни бука” и тврдеше дека таа со малини и јагоди си ја гасила жедта, на што Ѕвезда потајно се смееше.
  И додека тие така тропаа неврзани разговори, од шумата излезе камионот од Гркланот, што ги донесе утрината. Машките му се испречија на патот и тој застана. Се стрчнаа и женските со кошниците и дојдоа до него, а тој ја отвори вратата од кабината и завика како секогаш:
  — Ајде, бре алабаци, качувајте ги невестите побргу оти сакам довечера да одам дури на Црна.
  Работниците што беа на трупјето ги подзедоа жените и дури да се фрлат Јордан и Младен, Гркланот го потера камионот и ги остави, подавајќи им со рака од кабината „шипинка”. Јордан и Младен потрчаа по него извесно време со надеж дека ќе застане; жените му тропаа озгора на кабината, но тој си продолжи, оставајќи ги со сиот ум.
  — Таков е Гркланот, со три штици — изговори Јордан и го опцу, а во исто време почна да го задева Младена:
  — Ама брачетка имаш нека ти е живааа! Младен, само што не изусти да му рече:
  „Ама женичка имаш нека ти е жива”. Па му одговори:
  — Добра е брачетка ми нека ни е жива на обајцата, ама ти виде што другар имаш? — и пак се затресе на мислата како ќе изгледа кога ќе разбере Јордан, но продолжи:
  — Како, убаво излезе денеска, а? Јордан го фати под мишка:
  — Екстра, што викаат учените. Токму по планот. Фала ти на услугата. Me задолжи многу. Којзнае и со што ќе ти се оддолжувам…
  Младен се насмевна, а во себе си помисли: „Дејди, Орде, дејди максамче. Ми се оддолжи мене невестата Севда место тебе,” па му рече:
  — Ништо, ништо, Орде! Ќе побараме пак некоја калеша за мене. Тогаш ти ќе ги местиш работите.
  При зборот „калеша” се тргна некако и се уплаши да не предизвика некое сомнение, бидејќи невестата Севда беше калеша, но Јордан беше далеку од мислата да се сомнева во така „верен” другар за каков го сметаше Младена.
  И така, задоволни сите четворица се вратија вечерта дома за да си продолжат со пријатниот животец.
  Нивната интимност можеше да предизвика, а лебами, веќе кај некои слични на нив (а такви по Мариово ги има на дузини) веќе и предизвика извесно подозрение.
  Ами чаре?
  Чарето е најдено одамна, од старите мераклии на вакви заврзлами. Во такви случаи треба видно да се зближат, иако се роднини, уште повеќе да се ородат.
  Затоа старата баба Стаќа почна пак да ја советува ќерка си Севда.
  — Да се фатите — вели—Светијовани вие четворицата за да бидете сосема слободни.
  Севда му ја пренесе мислата на Јордана, овој на Ѕвезда и Младена, коишто со радост ја дочекаа.
  Јордан издивна длабоко и си помисли:
  Е дури тогаш слободно ќе си одам кај „дотка” ми Ѕвезда”. Младен, Севда и Ѕвезда исто така се ослободија и една неделина влезе поп Бајрам кај Јордана дома со торбата на рамо и „алатите” во неа за да го замеша и самиот свети Јована во оваа солена попара.
  Во убавата одаја кај Јордана се најде една неделина нашата четворка празнично променета. Севда како домаќинка насмеана го дочека „браче” си Младена, Јордан како домаќин уште посрдечно ја дочека невестата Ѕвезда, и ги кладоа на посланиот кревет да седат едно до друго, а тие се растрчаа да бркаат работи за денешниот нивни сведен.
  Дури Севда влегуваше и излегуваше, носејќи пијачка и мезиња за гостите, Јордан отиде и го доведе поп Бајрам да ја изврши намислената работа — да ги фати свети Јован Младена, Севда и Ѕвезда а тој — Јордан — ќе биде сведок дека луѓето што стапуваат во евангелијата — во ново сродство навистина ќе живеат братски живот; ќе се сакаат и почитуваат како вистински браќа и сестри. Јордан и тука излезе наивен и суеверен. За да не го фати „вангелијата”, тој не сакаше да се фаќа свети Јован, ами просто ќе биде сведок. Навистина и таа мешаница го правеше некаков роднина, ама малку подалеку од тие што ќе влезат во евангелијата. Во таков однос ќе може без пречки од новото сродство да се разонодува со Ѕвезда, и тоа сосема слободен од Севда.
  Отиде и го доведе попот. Младен и Ѕвезда станаа и му бакнаа рака а откако седнаа сите тројца, Јордан му се обрна стоејќи гологлав:
  — Ете, дедо попе, ние двајцата со Младена овде си живееме како вистински браќа, а невестата Ѕвезда (покажа со рака ка Ѕвезда) со Севда моја како вистински сестри. И решивме сите четворица тоа братство да го озакониме со божиот закон. Сакаме да станеме светијони; да си го зацврстиме братството, што се вели. Знаеш како ти е. Млади луѓе сме, а ѓаволот ни ора, ни копа; гледа да им напакости на луѓето. Еден ден може да си слушнеме зборови од зависливи луѓе (а во себе си помисли: „може да ни извадат ифтирија на сторена работа”). Вака, секоj нека знае дека сме браќа и сестри. Затоа се собравме, еве, сите четворица и те викнавме да не благословиш.
  Попот внимателно го ислуша Јордана. Ја знаеше причината за нивното „братство”, не му беше првина да фаќа вакви светијони, но не му беше во интерес да го одвраќа, зашто имаше од тоа материјална корист. Затоа му одговори:
  — Многу убаво сте намислиле. Арно, арно е тоа. Оно, старите не биле будали што се збратимувале на разни начини. Некои од милост ставале кумови, други — девери, трети
  — старосвати итн. Добри се тие адети. Господ се радува кога луѓето си живеат — ја пофали попот желбата и тргна од пагурчето што му го подаде Јордан за добре дошол
  Во тој момент влезе и Севда, празнично облечена и Јордан и се обрна:
  — Ајде, мори жено, што туку се шуткаш горедолу; дедот поп има работа.
  — Ајде, невесто, ајде, оти ме викаа на гробишта да препеам некое детенце од Мегленци. Туку јас сакам прво вашава весела
  — среќна работа да ја видам, та сетне ќе се расправам со умрените.
  Севда задоволна се насмевна:
  — Е, море ајде. Ајде де? Шетканици се отвориле. Туку, нели велите ајде, ајде нека биде. Јас сум готова. Еве, да ги земам свеќите и идам — излезе низ врата за да се врати по минута две со две големи свеќи.
  Попот стана и ги покани сите да станат.
  — Ајде ставајте кој ќе влегува во вангелијата. Тројца ќе бидат внатре, а четвртиот ќе биде мартир како нункото на крштење или свадба.
  Севда почна да му објаснува:
  — Ами како сака Орде. Ние сме со ниет јас и невестата Ѕвездана, браче Младен да биде меѓу нас. Па ако сака Орде место мене, ете го, нека биде тој.
  Но Јордановиот план го знаеме; затоа тој категорички одби:
  — He, не. Вие ќе си бидете како што се договоривме. Јас, ете, ќе бидам нункото, како што рече дедот поп.
  Попот ја разбра веќе работата и им нареди на тие што ќе влегуваат во вангелијата.
  — Наредете се овде спроти сонце — и ги нареди двете невести по краиштата а Младена на среде. — Така. Фатете се за малите прстиња. Така — а кон Јордана:
  — А ти, Орде, земи ги свеќите, запали ги и ќе ги држиш на рамената на невестите.
  Јордан ги зеде свеќите од Севда, ги запали и се заврте зад нив. Ги стави како што му нареди попот.
  Попот си ги извади „алатите” од шарената торба, го навре епитрафилот на вратот со зборовите: „Благословен бог наш всегда, нинје и присно и во вјеки вјеков…”, потоа ја рече молитвата: „Јако миро на главје сходјашчу на браду, браду Арона” и си започна пак со „Благословен бог наш…”, па и викна на бабата Стаќа да донесе троа жар на кацијата.
  Стаќа влезе со жарот, попот тури темјан и ги покади сите четворица. Овие се поискиваа од чадот, оти поп Бајрам место темјан тураше елова смола за да не го купува скапиот темјан што идеше дури од Измир.
  Стаќа си ја зеде кацијата и си излезе.
  Попот пробрбори од секоја молитва по дватри збора, ја преврте набрзина книгата, дојде до евангелијата и апостолот кои до крај ги прочита и им ја подаде да ја бакнат сите. Потоа им го даде крстот; го бакнаа и него и си го рече отпустот: „Христос истини бог наш всегда, и нинје и присно и во вјеки вјеков амин. Амин, амин, амин”. —Ајде нека сте живи; братството нека ви е за век; да не ве посрами господ. Ајде избакнете се сега.
  Дури попот благошаваше сите викаа: Амин, амин, амин. А кога им предложи да се избакнат, трпки им полазија по снагите. Се радуваа сите дека можат слободно да се избакнат, ама некако и се поисплашија од вангелијата, та бакнежите беа скромни, не како оние во гората, без многу цмокање, ами родбински, со мукает.
  Попот си го симна епитрафилот, си ги прибра „алатите” во торбата и им одржа една куса придика за значењето на овој денешен настан.
  — Е, сега, ти, Младене, и вие, Севдо и Ѕвездо, од денеска сте вистински браќа и сестри. Гледајте да не ја погазите вангелијата; да си живеете како браќа и сестри; да не се карате, тепате, господ да чува, оти голем грев ќе си кладите на душите — заврши попот без да им напомене за најголемата грешка којашто и беше причина да го замешаат дури и свети Јована и вангелијата за да можат слободно да грешат.
  По советите на тројцата светијони, му се обрна на Ордета, којшто стварно не влезе во вангелијата:
  — А ти Орде? И ти ете се замеша во неа. Гледај и ти да не се огрешиш со брата ти Младена и сестра ти Ѕвезда.
  При овие попови зборови двајцата ги наведоа очите, а Јордан го извади кесето и му го плати заметот на попот, којшто си ја зеде торбата и тргна да си оди.
  Јордан го покани да остане на ручек, но тој се извини дека има и други работи и си излезе.
  Јордан им го честита светијонството на сите тројца и јавно се избакна со невестата Ѕвезда и со Младена. По него и другите се избакнаа за своја сметка, задржувајќи се Севда малку подолго со Младена на Јорданови очи, но Јордан тоа го прими како обично — од братска и сестринска милост.
  Во тоа време влезе и бабата Стаќа, се избакна и таа со тројцата, им честита и ја викна Севда да ја носи пијачката и ручекот.
  Тука требаше да се нагостат новите светијони и оттука ќе се разделат како браќа.
  Изнаседнаа Ѕвезда, Младен и Јордан. Севда и бабата Стаќа ја наредија трпезата, се напија по еднаш двапати од Севдиното пагурче, та станаа Младен и Ѕвезда и извадија од торбите по една погача, бело сирење, по една пржена кокошка и пагури со ракија. Се изредија и од нив по еднаш, двапати и ги накршија погачите. Но ручекот не започнува пред да се сврши друга една работа.
  Најпосле влезе Севда со едно решето полно со разни подароци, и почна прво од Ѕвезда. Оваа стана, пак се избакнаа двете и Севда и фрли на рамото еден тулбен и и закачи еден сребрен скопец на појасот. Потоа му се приближи и на Младена. Co истиот церемонијал му фрли на десното рамо убава свилена кошула и пак се избакнаа.
  Потоа дојде на ред Ѕвезда да дарува. И таа извади од торбата еден прегач, сребрен синџир со гровчиња и почна бакнувањето прво со Севда, на којашто и го закачи синџирот и и го фрли прегачот. На Младена му ја фрли фанелата, а на Јордана — кошулата и кемерот.
  Најпосле и Младен извади од својата торба две рала кадифени калци и ги дарува двете светијонки.
  Обичај е да се даруваат новите роднини и овие, ете, денеска и тој обичај го направија. Сега веќе се вистински браќа и сестри — пред луѓето…
  Co кикотење, стискање, прегрнување, удирање по грб, се сврши и таа церемонија и наседнаа на трпезата да поручаат на една софра. И тука редот на седењето беше како што треба: Ѕвезда до Јордана, Севда до Младена, а бабата Стаќа отстрана се насладуваше на среќата од ќерка и Севда. Сета среќна што и се исполни планот, почна да им зборува:
  — Ете така, деца! Од денеска сте вистински браќа и сите мои деца. Одите кај ќе одите, сакам секој ден да се враќате кај мене да ве видувам. А кон Младена: (Тука ја боли забот). — А ти, Маце, да ми си идеш. Дење ноќе како кај мајка, што се вели зборот — рече и погледна кон Севда со лесна насмевка на устата.
  — И ти Ѕвездо да ми идеш. Мила, мила! Ете ми мене уште една ќерка — и се обрна и на Ѕвезда да не се забележи дека само Младена го кани. А во себе вриеше од возбуда и задоволство што успеа на ваков начин да го насамари зета си Јордана, па испушти и една воздишка како одѕив на нејзината внатрешна душевна состојба.
  — Колку сум среќна, деца!
  Јордан сиот воодушевен од постигнатиот успех се покажа токму домаќин. Ги нудеше гостите да каснат, да се напијат и расположат и најпосле сам викна да пее.
  Co песни, јадење и пиење се заврши светијованството кај бабата Стаќа, Јордана и Севда.
  По овој настан нашата четворка си заживеа убав, слободен „родбински” живот.
  Во летните дни не еднаш Јордан остана со невестата Ѕвезда сам на гумното, да го варди гравот, да го вее со неа ноќеска купот пченица или ‘рж, но затоа пак Севда си одеше дома со „бацка” си Младена да меси леб, да ги закрпи вреќите, Младен врзмите итн., бидејќи како „ас роднини” не се разделуваа ни во работите. Заедно жниеја, заедно вршеа што имаа по некој сноп и друг, заедно ораа машките, та дури и на казанот Јордан и Ѕвезда ја вареа комината, а Младен и Севда носеа со пералникот на рамо. A ce знае: комина се вари ноќе да не се денгуби дење, та да не седи Јордан сам во казарницата, Ѕвезда му правеше друштво. А да не ја носи Севда комината сама, Младен и помагаше, та остануваше да си прележи кај „мајка си” Стаќа, за да ја дочека зората во Севдиниот кревет, па заедно со неа да појдат до казарницата, да однесат друг казан комина и да видат каква ја извадиле ноќеска Јордан и Севда.
  И додека, и Ѕвезда, и Севда, и Младен, а најмногу бабата Стаќа ги знаеја токму како одат работите, Јордан си беше убеден дека само тој си ја нареди својата работа со Ѕвезда, а другите ги направи, ете, на очиглед, будали. Понекогаш се замислуваше: „Зар толку можат да бидат слепи сите околу мене?” Но неговото слепило не му даваше да прогледа и да види што прават тие „слепи” луѓе околу него. И тој беше предоволен од постигнатата цел.
  Но, сето ова не му беше доста. Мислата дека еден ден мора да излезе на видело оваа негова бркотија почна да го вознемирува. Друго, задолжен беше уште кон Севда како кон законита жена да и го прави „киселиот”; да се преправа дека ја сака, а тоа требаше и на дело да го покажува, та често и да ноќева со неа, што никако не му се бендисуваше. Но, немаше излез. За да ја има Ѕвезда, требаше да ја гали Севда. Ако се закара со неа, може лесно да ја изгуби и Ѕвезда.
  Па сепак не можеше да остане така работата. Затоа почна пак да крои некакви планови: „Ѕвезда да биде само моја, a јас само нејзин”. Така тој ја заклучи најодзади.
  И ене го во еден мрак — вечерната мугра — каде се стиска со Ѕвезда до нејзиното кале, држејќи ја за рака и шепотејќи и тивке:
  — Е, што велиш, Ѕвезде? До кога ќе ја бркаме ние оваа наша работа вака скришум?
  Ѕвезда издивна длабоко и плашливо му одговори:
  — А бре, што да ти речам, Орде. И мене нервите веќе ми попуштија. Навистина, тетка Бојана не прибира кај неа; со светијонството некако сме послободни од порано, ама краденото си е крадено. Нели не можеме да си се расположиме како свои, ништо марифет. А ете и ти си врзан со Севда, и јас со братучед ти Трајка. Што можеме да правиме. Ајде, кажувај! Јас од Трајка мој лесно ќе се куртулам. Нели немам опашка од него, ќе му турам во бардето едно апче кога ќе си дојде и ќе си отиде кај татка му на оној свет. Ама ти што ќе и правиш на Сезда; те врза со детето.
  Јордан ја ислуша, издивна и тој уште подлабоко од неа и и одговори:
  — Кој знае дали е така лесна таа работа што му ја кроиш! Ами ако не се напие! Или да се напие па да не умре? Кај ќе одиш после ти? — па како да се сети нешто попаметно и пријатно, продолжи: — Знаеш што ми удри в ум, ете, баш сега? Ќе му речиш ти на Трајчето твое, итака тој си е будаличка, дека ти се сонувале пари долу кај Црниот Мел и ќе го задржиш една ноќ да одите да ги извадите. Ама ќе му речеш дека светецот што ти ги кажал ти рекол заедно со мене да ги извадите. Ако одите без мене, ќе се сторат парите јаглење. Та ќе поминеме сите тројца околу полноќ кај мелот; него ќе го ставиме оддесно и таман од високото, ќе му ја поткладам ногата пред неговите и ќе го поттурнам; коска здрава не ќе остане од него во реката на камењето.
  Ѕвезда го ислуша внимателно, се насмевна и му рече:
  — Убаво си ја скроил. Ако случајно не се отепа и ја изнесе работата намегдан, ќе речеме дека сам се потсопна и падна. Неоти нему повеќе ќе му веруваат отколку нам на двајцата! Добро! Јас ќе ја наредам таа работа — се замисли малку и пак продолжи:
  — Ами после на Севда твоја како ќе и го бараш чарето?
  И Јордан се замисли:
  — Ајде да му го најдеме чарето на Трајчето твое, па после ќе и мислиме на Севда моја — и се разделија.
  По десетина дена од разговорот си дојде Трајчето Ѕвездино една сабота на промена. Ѕвезда го промени во најискинатите алишта, го навечера убаво и, кога дојде време за легнување, почна да му ја раскажува смислената лага за парите. Немаше што да го кандисува сака или нејќе, ами просто му’ нареди да ја чека дури да појде да го викне братучед му Јордан. Излезе и ни десет минути не се задржа, се врати со овега. Поседоа уште некој и друг саат. Јордан се полафи со Тројка, Ѕвезда им свари и по едно кафе и веќе ноќта прекрши. Каде да е, полноќ е близу. А тие работи тогаш се бркаат; на глува доба, уште петлите не пеани. А таа ноќ како нарачана беше за таква работа. Јасна како момина солза. Месечината на половина изедена, што туку се појави над Српјановец и со својата бледа светлост им правеше две услуги: Од една страна зареше и ја разбиваше темницата да можат да одат патема, а од друга страна ги криеше од секаков човечки поглед. Месечина за: „коњи крадење и моми грабање”, што би рекол Манго Ѓуптинот.
  И по таква месечина излегоа тројцата низ пустото село во кое од никаде не се јавуваше жива душа. Само неколку кучиња ги испратија до под селото, но никое од нив не можеше да погоди кои се овие луѓе и утре да каже каде одеа ноќеска.
  Трајко беше овчариште, завалкан, на некои дваесет и пет до дваесет и осум години. Облечен, речиси, во партали, со козинавата сакма на рамо и овчарскиот стап в раце, одеше некако поназад, а Јордан и Ѕвезда ѕевгарички — пред него. Кога дојдоа на стотина метра до мелот, го дочекаа и Јордан го зеде оддесно со себе и почна да го распрашува нешто, колку да се најде во разговор. И веќе се приближија до самиот мел. Одејќи така рамо до рамо Јордан ја испречи неговата десна нога пред Трајковите; овој изгуби рамнотежа, се заниша, а Јордан само малку го поттурна и тој се најде на работ на пропаста. Оттаму се завалка и падна долу во реката.
  Но, за таксиратот на двајцата, а за среќата на Трајчето, на сред мел ти имало една испупчена грпка та Трајко удри првен на неа; оттаму — во длабокиот вир, и така, не само што му останаа сите коски здрави, ами ништо не му се повреди. Се поисплаши дури да падне; во водата се поиспласка, се освести каде е и застана сред вир, викајќи силно:
  — А бреми, зошто ме турнавте, аир да не сторите во очите, да даде господ златен? — си излезе од водата, та почна да си ги тресе опинците и сакмата.
  Ѕвезда и Јордан го слушнаа дека остана жив и се вомјазија.
  — He излезе работата како што мислевме! Ами сега? Како ќе го маслосуваме да не кажува? — почна Јордан да се жали и тапка како кривец. Ѕвезда почна да го теши Јордана и да му вика на Трајка:
  — Што направи, бре, од дрво нозе да направиш? Ајде излегувај, да не излезеш, да рече господ златен и богородица. Co тебе човек не може ни на прошетка да излезе, не пак пари ќе нашол!
  Трајко ја слуша, се позатресе уште некој и друг пат и тргна та накачи кај нив над мелот и уште од далеку почна да вика:
  — Ами оти ме турнавте, в дупка да ве турнат. Што маки имавте од мене — и се приближи до нив.
  — Кој те турна, бре алабаку ниеден? Што е тој збор што го велиш? Молчи, слепче, да не се чуе в село да не влечкаат жандармите по градиштата и судиштата. Да не се испуштиш да си ја земеш и ти бељата, та нам што ќе ни прават кога не сме го сториле — го искара Ѕвезда.
  — А, не ми ја подаде Јордан ногата и ме бутна, туку… кршите глава. Ќе видиш дали ќе си дојдам јас уште еднаш од овците — си го кажа Трајко своето и си тргна да си оди направо кај овците.
  Си тргнаа со него Јордан и Ѕвезда и овој почна да го моли:
  — Немој, Трајче, немој братучед. He земај ме на душа, братко. Зошто јас да сум те туркал; зар ќе ми ја оставиш сермијата. Туку ете така ce случи. Помина ти блиску до мелот, ти се слизнаа нозете, падна. Нели не се напакости, се ќе помине. Немој да ме земаш на душа, море, не е убаво да се влечкаме по судиштата.
  Трајко го слушаше и пак со будалската:
  — Mope, кој ќе ве тепа по судиштата, јас ли, туку мене ми се стори оти ти ме турна. Оно… и ме поттурна троа заправо, туку ајде ќе ти простам сега, наши луѓе сме, роднини. He кажувам, бидете слободни.
  Ѕвезда го прегрна и му залепи еден благодарствен бакнеж:
  — Така си е, ами! Зошто да те турка браче Јордан, зар си му ја истурил кашата… — и го фати под мишка та го поведе назад в село.
  — Ајде, ајде. Ајде да си одиме, да би опустеле парите. Me лаже тој натемаго и мене, та ќе си го кремнисам и мажлето, — а кон Јордана: — Ајде, браче Орде, ајде да си одиме да не не дошика некој, да ни се смеат утре в село — и си тргнаа сите тројца ама Трајчето сега се заврте од другата страна на мелот. Крај мел го остави Јордана да оди и си помисли сега тој да му ја наддаде ногата пред неговите, но Ѕвезда го држеше за десната рака и нешто го заговори та си отидоа уште рано рано дома.
  Уште на втората вечер по горниот настан Јордан и Ѕвезда пак се најдоа до нејзиното кале во ќошот. Ѕвезда го поддена разговорот.
  — Е, виде, Орде, дека домашната сметка на пазар не излегува? Ни на будалото Трајче мое не може да му го најдеме чарето, камо ли на Севда твоја што има очи и на тилот. Оваа не ја бидува што не ја бидува вака, ами јас би ти рекла тебе нешто друго. Мене веќе в куќи не ми се влегува без тебе. Да правиме некои други будалштилаци, верувам, и тие нема да излезат, а можеби и ќе не изнесат на видело, та ќе си ја земеме бељата; ќе се скапиме лежејќи по апсаните. Ами јас би рекла … — Тука застана Ѕвезда и почна да се мисли, но не за долго. — Јас би рекла да се маанеме некаде, каде ни не знаат, ни не познаваат. Ене ја, не! — рече и покажа со раката на југ. — Ене ја границата ни е под носот. Да си префрлиме некоја ноќ долу Мегленијата, да не види господ; живот на полна слобода!
  Јордан и самиот ја тепаше главата како да излезе од оваа попара; и нему му удри в ум да избега некаде со Ѕвезда, ама не смееше нејзе да и предложи тоа, плашејќи се да не му откаже. Сега, кога таа самата му го рече, тој не се ни помисли:
  — Абре, дали ќе идеш ти, бре Ѕвезде, та јас еве сега ако сакаш кинисувам. Мене ми беше страв да не ми откажеш ти. Та нели ти сама го изусти тоа, од него поарно здравје. Ни Трајка да го труеме, ни Севда да ја колеме и тепаме. Нека си живеат луѓето како ние што сакаме да си живееме — и од задоволство ја прегрна и ја бакна.
  Ѕвезда сета се растрепери и му се обеси на вратот:
  — Co тебе, Орде, во синото море ќе одам; во пеколот ако сакаш води ме, не во Меглен…
  Е, е, е, таа се стори, значи! Спремај се што имаш да се спремаш. Па, што ќе спремаш? Гледај некоја паричка ако ти се наоѓа, направи ги жолти. Ќе ги смениш со некоја жена поштозашто. Ако не врват овде, таму врват. Понеси го тоа сребренцето што го имаш; ќе ни се најде во зорзаман. Значи, во недела вечер овдека! — го донесоа најпосле правилното решение да избегаат во Грција без да прават некакви други обиди со Трајка и Севда; да ги трујат или да ги туркаат во мелиштата за да се ослободат од нив.
  Така се разделија да ја чекаат неделата за да можат еднаш за секогаш да бидат свои и само свои, далеку од овој свет што ги знае и познава.
  Како ќе ја префрлат границата, каде ќе одат потаму, што ќе работат и што ќе јадат, одошто ќе живеат, тоа сето беше ситна грижа. Љубовта, како што се знае, не знае за никакви пречки, стига да е врела и искрена.
  Дојде најпосле и чеканата недела. Јордан и Ѕвезда исчезнаа без трага од селото. Севда пријави на власта, но никој не се заинтересира многу многу. Кој каде сака, нека крши глава, си рече претседателот Петко кога Севда му кажа дека Ордета го нема неколку дена.
  До идната недела умре и Менка од Младена та Младен просто се пресели кај „мајка си” Стаќа.
  Седејќи едно поручек кај Севда сите тројца, бабата Стаќа издивна длабоко и му се обрна на Младена:
  — Е, бог да ја прости Менка твоја, Маце; си отиде уште млада.
  Младен, божем се натажи, па и одговори:
  — Mope Менка си отиде што си отиде, туку јас сега кај ќе одам сам, што ќе правам сам без жена. А ете и мајка сака да се пригледа. И таа е готова за одење кај Менка, ама ќе ме помачи уште некоја месечина и друга.
  Севда и бабата Стаќа прснаа да се смеат, гледајќи го Младена да се прави на ужален маж. А бабата му рече:
  — Кај ќе одиш ти, сираку! Оти кај ќе одиш? Сакаш, можеби, поарно од колку кај нас? Ете го побратимот Орде ми ти ја остави Севданка. Ела ми си кај мајка ти Стаќа, поминете си ја младоста. И мене ќе ми се симне гревот од душата што не се зедовте навреме. Еве ви прилика, макар и подоцна. Што сакаш поарно од тоа? За мајка ти, лесна работа. И неа ќе ја прибереме.
  Севда стана од столчето и почна да се кикоти:
  — Ами вангелијата, мори стара вампирко?
  И бабата се раскикоте, па и вели:
  — Вангелијата, вангелијата, вангелијага! He видовте оти попот си ја кладе во торбата. Ви пречеше вангелијата овие две три години да си се милувате? Уште ви помогна да не се дошика Орде. Ајде, ајде. Ајде избакнете се сега слободно пред мене да ми се наполни срцево и да ми се простат старите греови што ви попречив да си се ставите уште кога требаше — и сама стана, го фати Младена за рака и просто го одведе кај Севда и ги натера да се избакнат.
  Дури тие се бакнуваа, бабата почна да се оближува, да се врти околу нив и да се крсти, мрморејќи си под нос:
  — Ех, сега душата ќе ми излезе со раат.
  Севда и Младен се пуштија од прегратките а бабата Стаќа се издиши длабоко и им рече:
  — Колку сум пак сега среќна, деца! Да сте ми благословени и да се ќердосате. Та … од вангелијата не плашете се. Јас ќе го носам тој грев. Гледајте да не ве репне некој со некоја ластегарка; да не ви ги искрши коските та вангелиите нека си ги за будалите што сакаат да одат во рајот.
  И Младен навистина си остана кај бабата Стаќа да живее со Севда како маж и жена, но вангелијата навистина им идеше на рака. Селаните и селанките не се сомневаа во нивното светијованство.
  По кратко време умре и мајка му на Младена та веќе немаше нужда ни да се враќа во неговата куќа.
  Едно поручек, кога Младен си дојде од работа, седна со Севда во нивната одаја и оваа почна да го заговара нешто за Ѕвезда и Јордана. Но, наеднаш помина на тоа што сакаше да му го каже. Го фати за раце и почна:
  — Знаеш што, Маце? Од Ордета и од Ѕвезда дојде писмо. И пишале на мајка ти, па поштарот мене ми го даде — и го извади писмото од пазувата. — Земи, прочитај го. Има многу поздрави до тебе. Зошто сме светијовани и другари, вели, да не се заборавиме.
  Младен го извади писмото и почна да го чита:
  „Драга тетко, Бојано, и ти братучед Младене!
  Еве толку време помина откако го направивме ние овој аџамилак. Вие знаете дека не можевме да живееме еден без друг та, место да се измачуваме таму и да ни се смеат векот, тргнавме и се иставивме од вашите очи. Овдека сме добри. Орде влезе во работа. Носи сандаци на пристаништево a јас перам по куќите. Убаво си живееме. Многу ми е жал за другачка ми Севда оти и го откинав Ордета, но гледај ти, братучед, не оставај ја да се сакалдисува…”
  Младен ја погледна Севда и и ги покажа точките:
  — Види, види, ороспијата една; уште му нема кажано за нашите односи. Mope, жена
  — јуда, што викаат старите. Преку три мориња ќе го преведе човека и не му дава вода да се напие. Чекај што пишува натаму, лебати? — Чита.
  „Сакам да ми пишеш, Младене, како живее сега Севда; го жала ли многу Ордета. Речи и да не го жала. Јас убаво го гледам и го бакнувам поарно од неа”.
  Младен пак погледна во Севда и се чуди на Ѕвездините зборови:
  — Види, види безобразно живинче, види!
  — и го заврте писмото од другата страна.
  — Аха! — си мрмна. — Еве овдека пак тој лапнисомун пишува. Чита:
  „Драги Младене!
  Еве и јас да ти се јавам заедно со брачетка ти. Арен сум. Работиме, се храниме и за назад не мислиме. Ми е жал за тебе, за себе и за вилаетот наш. А колку за Севда ја бришав од китапот. Ако сакаш, и ако ти стига рака, пригледни го тоа кучето мое, та Севда ќе си го најде чарето као јас што си го најдов со Ѕвезда. Пиши некој збор ако сакаш и поздрави ги сите роднини и пријатели.
  Co поздрав твојот другар Орде”. Севда му го зеде писмото и му рече:
  — Е, што велиш? Ќе им пишеме? Младен се позамисли, но одлучи:
  — Mope, ами да им пишеме кога тие пишале. Нема смисла — и се насмевна. Ем ќе им пишеме и ќе му кажеме на Ордета за се. Доста му беше влечење за нос. Леле, кога ќе разберееее!
  Севда седна и почна да пишуза сета возбудена:
  „Драги браче, Ордане, и ти невесто Ѕвездо! Писмото ваше го добивме со Младена и се радуваме дека сте добри и среќно си живеете. И за нас со Младена не берете гајле… Невестата Менка ја прости господ уште пред петшест месеци и батко Младен се прибра кај нас со мајка, та кажи му, другарке Ѕвездо, на Ордета будалата, дека и ние со Младена си живееме исто така убаво како вие со Ордета. Нека не мисли тој расипанко дека Севда е будала, само тој итар.
  А за тоа кучето што го вика тој, за детето мое, нека не се грижи, оти итака не е негово. Токму сега татко му си ја најде мајка му и тие ќе си го гледаат. А тебе не ти се лутам. Таман се стори себап; ме спаси од него. А колку за бакнувањето, знам дека поарно од мене го бакнуваш, ама затоа пак јас на братучед ти ќе му го врајќам.
  Поздрави го Ордета и речи му дека му благодарам што ме остави на Младена, чија бев уште пред да се поцрнам за него. А ако се теши со вангелијата, како што се тешеше досега, речи му дека мајка вели: „Си ја зел попот во торбата кога си киниса од кај нас по свршената работа со светијованството”.
  Твојата другачка Севда”.
  Потем му го подаде моливот на Младена:
  — На! Пиши му и со твоја рака да не мисли Орде дека сакам да го мачам. Младен почна и напиша: „Драги Ордане!
  Образите ми горат и црвенат ама вистината си е вистина. Севда ти ја откри тајната од пред тричетири години и јас нема зошто да ти кријам и да ти се правдам. Така си е сето што го пиша Севда и . .. проштавај; сам си го направи …
  Многу поздрав од роднини и пријатели
  Младен”.
  Го залепија писмото и го испратија да му однесе на Јордана пријатни новини од родниот крај.

---

И уште на четвртиот, петтиот ден ги нај де писмото Јордана и Ѕвезда во нивната сиромашна собичка на периферијата од градот пристаниште Пиреја, во која собичка немаше ништо, освен една масичка, две столчиња и едно дрвено креветче. Но, тука беше нивната врела и искрена лубов и тие живееја среќни и задоволни макар без ништо. Ѕвезда веќе беше ја менила мариовската носија и облекла градско фустанче. Се разбира, од најевтина материја, а Јордан беше спечалил работнички комбинезон и штотуку си влезе во одајчето, Ѕвезда го пречека на вратата, и како секогаш, го бакна:
— Си дојде, Орде? Како помина денеска? Имаше работа? — го засипа со прашања и некако возбудена.
Јордан седна на едното столче уморен, a Ѕвезда на другото.
— Денес имам радосна новина — му са обрна Ѕвезда.
— Јордан и се заѕвери во очите:
— Што? Најде некаде стална работа?
— Mope работа; имаш ли плешки, та за работи колку ми сакаш. Туку… еве! — и го извади писмото од џебот на унечката, та му го подаде.
Јордан ги ококори очите:
— Од Младена?
— И од Севда.
— Е, другар е тој Младен, нема што — промрмори Јордан, а Ѕвезда писна во смев.
— Што се смееш, будала — се намурти Јордан и ја искара.
— Ќе разбереш, читај — му рече Ѕвезда, не престанувајќи да се смее.
Јордан го извади писмото од пликот и почна да го чита во себе. На првите редови се поднасмевна, но колку читаше понатаму, се повеќе се мрштеше и лутеше. Кога го дочита се заѕвери во Ѕвезда и испушти едно долго бучење.
— Mope мајкатааа! Го веруваш ти ова, Ѕвезданке? — Стана и почна да шета низ одајчето, не престанувајќи да се чуди и цука:
Бре, бре, бреее! Ама расипани луѓе, брееееј!
Ѕвезда не го испушташе од око, гледајќи го да се чуди. Нејзе и беше смешен во таа положба та не можеше да го задржи смевот.
— Mope, јас го верувам оти го гледав уште тогаш, туку ти дали го веруваш.
Што велеше: „Да видам — не верувам; A сега? Ете, те? И Севданка твоја не била будала. И таа си го терала ќевчето.
Јордан продолжи да цука:
— Цк, цк, цк… ! А и детето не било мое, видиш? Таа ороспија од крајчас си ги вадила ѕрцките. A јас сиромав, толкава верба во него ! ! ! Е, нека му е среќно. Барем ни за тоа, кучето, да не мислам веќе кога е така работата.
— Тиии, море Орде, море будала! Виде? Навистина кај ти што си шиел, векот се провирале…
Ѕвезда стана и го прегрна одзади преку рамо:
— He тепкај се, не туфкај. Што си велеше ти, а? Две женички ќе си имам. И кога ќе ми се присака бела бела а кога ќе ми се внуши црна црна. Е, на — му рече и му подаде шипинка. — Ете векот како умееле да садат рогови. И не сакалдисувај се ами гледај си ја оваа, русата, да не си ја испуштиш и неа та да рипаш во трњето — го прегрна и пак страсно се избакнаа во сиромаштијата ама на слобода од сите страни.

КОЛИБАТА HA ДЕДО СТОЈКО
Наспроти на лакушката се црнее овчарска колиба покриена со слама. цел ден излегува од неа бел чад што сведочи дека во неа има човек што го вали огнот за да го ублажи студот, што од пред три четири дни стегна и не попушта. Стариот дедо Стојко Бириџијата од селото Галицко одамна ја има оваа колиба крај Црна и тука речиси остаре. Убава паша има за козито а лете сенки и води, та не му треба да ја тера стоката на друго место. A и лакушката му е доста големка, та вади по два триесет товари жито од неа, и доста му е за неговото семејство од седум осум души. Има два сина: Петко и Петре, две снаи, две ќерки, внуче и тој со бабата. Едниот син, со внучето, се занимава со стоката, другиот со жените, со орачлакот, а дедо Стојко ги грне околу себе сите и брка ситни работи по колибата — пригаѓа дрва, го одржува огнот, спрема вечеричка… Co еден збор, се грижи за сите и им прави на децата план за работа.
И денеска дедо Стојко беше на колибата, го валеше огнот за да се огреат децата кога ќе се приберат со стоката. Неколкупати излезе на врата и наслушна што ќе бидат тие пукотници отспротива. Неоти не знаеше стариот што пушки се, ами се тревожеше што ќе излезе од тие пукотници, зашто знаеше кој на кого пука.
Одредот речиси цел месец се вртка околу неговата колиба есеноска и дедо Стојко му даваше лебец и друго што имаше, ама откако дојде Борис, се истави откај него — поштукна негде. Дедо Стојко разбра дека ја нападнал општината во Т., го фатил бирникот во Ц.. Им советуваше да не буричкаат сега в зима ништо; да ја протутнат зимата, па напролет — де бакалум Ама не го послушаа. He го послушаа a тa, ене, ги згаштиле Ганчовци. Сево ова го знаеше дедо Стојко од искуство како стар јатак ка четите уште од турско, кога и тој зеде активно учество во Востанието и со пушка в рака напаѓаше на мудурлакот во В.
„Лошо сторија што не ме послушаа да мируваат зимава” — си мрмна сам за себе, седејќи крај огнот и сушејќи ги објалата на гламните, кога си влезе постариот син Петко и седна на столчето спроти татка си. Загрижен и тој си ги заплани рацете на пламенот и ја ничкоса главата. Двајцата мажи длабоко замислени молчеа и очигледно чекаа уште некој да се прибере во колибата. И не чекаа долго. На вратата влезе помалиот син Петре со кош на грбот полн со слама. Отспротива се уште вриеја пушки и картечници. Петре подзастана на сред колиба и им се обрна на татка си и брата си.
— Уште каде ги печкаат, сиромаси!
Петко се заврте кон брата си и така загрижен му одговори:
— Кој знае дали остана некој жив!
— Им велев јас: вардете се, деца, ама, ете, лошо ги сардисаа. Од трите страни потери, од четвртата оваа пуста река! — се замеша и дедо Стојко.
Петре отиде долни крај, го остави кошот кај другиот, се врати назад, зеде столче и седна спроти татка си.
— Цел ден вријат пушките и кртечниците.
— И бомби доста истурија — го дополни Петко.
— Ми се гледаа денеска спротива како на дланка. Убаво беа наместени, сиромаси, во спилата, ама многу џган им се насобра. Спилата оцрнела, — почна да му објаснува Петре кој денеска беше со козите и гледаше што станува наспоред преку река.
Дедо Стојко се издиши длабоко, стана, отиде кај кошевите, зеде слама и пак дојде кај огнот. Почна да се преобува, турајќи нова слама во опинците. Петко го наполни лулето, му подаде на татка си и како одговор на Петрета, рече:
— Изгледа има и наши, не се само Ганчовци. Се парталеа селски кошули по стената.
— Без кодоши кога било та и сега? Така и нас едно време не предадоа наши, та не испретепаа агите!
— He ce ли гази онаа пустиња да прејде некое одоаде, белким ќе ја зачува главата? За големо чудо, сите ќе ги избијат! — почна Петко да се возбудува, обрнувајќи му се на татка си.
— А бре, сега ова време — не се гази, ами се гази! Co ризик се гази кој е вешт на „Езерото”. Ама кој го знае од нив тој брод?
Петко рипна возбуден.
— Татко! Наши деца ce! He слушаше како ни велеа кога беа кај нас? И за нас тие се борат; ама велеа дека и ние не треба да лежиме. И така си е… Јас го знам бродот и ќе одам, ќе ги свикам некако. Ако има некое останато живо, белким ќе го спасиме.
— Мислиш не ќе те оплескаат тебе од наспоред — рече дедо Стојко и се замисли.
Во тој момент и Петре рипна од столчето:
— И јас ќе одам, татко! Ќе им припукам од карпите на Ганчовци и ќе им го одземам вниманието од децата, а Петко нека ги прејде…
На дедо Стојка му навреа солзи во очите. Ги изгледа двата свои синови и си спомна за сето она што го преживеа тој на млади години. My удрија в ум сите оние зборови што ги слушаше од старите дејци за слободата на Македонија. My излегоа пред очите разните борби, маки и страданија уште кога беше тој млад и запален. Многу жалеше што тогаш пропадна Востанието, но дојдоа крстени луѓе, та иако правеа некои батакчилаци, дедо Стојко ги поднесуваше како од свои блиски и роднини и некако полесно му беше се додека тие батакчилаци се однесуваа до стоката. Ама овие батаклии, ене ги се нафрлија на животите на најмилите. Ова дедо Стојко го сфати полошо и од турско, та затоа почна уште есеноска да им помага на децата што дојдоа кај него да се засолнат од потерите. И им рече да се вардат. Ама ене ги не се довардиле и ќе настрадаат. Зар треба да дозволи да ги избијат до едно? Толку повеќе што сега не е сам како пред четириесет години што беше. Еве ги пред него двајцата негови ‘рслани — Петко и Петре, во чии жили тече неговата крв и тие сами предлагаат да го направат она што го правеше тој кога беше на нивните години. Затоа стана од столчето, им се приближи на синовите, ги поведе обајцата кон вратата, ги прегрна и им рече:
— Ризик е, деца, ризик! Голем ризик. Но треба да им се помогне. Наши деца се, што рече Петко. А без ризик ништо не бидува! Одете и вардете се да не настрадате! — и ги испрати низ врата.
Пред самата врата Петре го праша Петка:
— Каде е пушката?
— Па нели ја знаеш; во сламата над колибата.
— Оди, извади ја и право во карпата. Само фаќај убаво засолниште да не те закачат со некое зрно, оти сите на тебе ќе ги навртат, кога ќе им припукаш однаспоред.
— He грижи се ти за мене, само ти добро варди се да не настрадаш. Причекај нека падне муграта па после прејдувајте, оти ќе бидете на голо преку лаката; ќе ве истепаат ако прејдите со видело.
Дедо Стојко пак си седна на столчето и почна да се грее крај огнот. Го волнуваше опасноста да не настрадаат синови му, а уште повеќе го волнуваше чувството на спасител на „своите” деца од одредот. Во моментот не правеше разлика меѓу Петка, Петрета и оние што беа во смртна опасност од потерата. „И тие се сега мои деца” — си мислеше. „Кога веќе едни ја започнаа борбата, сите треба да трчаме ако сакаме да ја извојуваме слободата” — си велеше дедо Стојко со стариот ум уште од Илинден. А тој тогаш и на дело покажа дека ја сака слободата и знае како се добива.
Така размислувајќи стана, отиде долни крај, зеде дрва, се врати кај огништето и почна да го вали огнот и да си зборува:
„Да го распалам огнов. Ако успее Петко да прејде некое, да има на што да се разгреат. Па пусто време да се запусти! Како секоја зима” — рече и погледна кон вратата. Надвор зафуче фуртуната.
„Ќе замрзнат со водени алишта дури да дојдат”, — пак си брбна и почна да го споткна огнот. Го наполни пак лулето и нервозно почна да трга од него.
Однадвор се слушаа пушките од стената, а потоа почна една да пука одоваде река. Дедо Стојко ја позна. Прво се понамршти кога ја чу оваа пушка, но веднаш потоа некако се разведри, дури како да се израдува.
„Аха! Им се кажа Петре од карпата и ги навртоа на него пците крастави! Ајде белким Петко ќе може некое во матилежот да преведе преку река” — си рече и почна да го буцка лулето, што му угасна дури се штуткаше околу огнот. My кладе жар, стана и нервозно зашета низ колибата. Пушките продолжија, па и дедо Стојко, слушајќи ги, продолжи да си зборува сам за себе:
„Немаат Крај овие пусти борби! Пред нас — старите ајдуци, во наше време — четите; сега пак овие!” — рече и застана…
Пушките стивнаа. Дедо Стојко стана и отиде да го симне старото рогузинче од еден кол и го посла крај огништето. Си ја зеде и сакмата, ја кладе место перница, се навали крај оган, не испуштајќи го лулето од уста. „Охохо! Да здивнам, та сака да излезам да го пречекам Мицето со овците! Ете го ги прибира”…
Однадвор затропаа ѕвонци и клопотарци.
„… Сака и сламичка да им се тури на говедцата. Мракот провлече веќе, не знам што направија Петре и Петко; нема веќе да пукаат…”, — рече и воздивна, лежејќи налактен и чурејќи на лулето, и пак мрморејќи:
„Пуста зима фати, не го вадиме имањето; со што ќе се плаќаме кога ќе не грабне бирникот на пролет…”
Кога дедо Стојко „заврши” со својот разговор, на вратата влезе Мицето, дете на околу 12 13 години, наметнато со сакмето, врз кое напаѓал приличен снег. Ги истресе нозете и сакмата на прагот од вратата и просто му викна на дедо Стојка:
— Кај си, бре, дедо? He излегуваш да слушнеш; пушки, кртечници, бомби цел ден вријат по реката!..
Дедо Стојко се исправи, седна и му одговори на детето:
— Слушам, Мице, слушам и однатре. Што направи ти? Ги втера в трло овците? He ти зеде некоја денеска Сучко?
Мицето пријде до огништето и си ги заплани рацете;
— Ги втерав, ама изгледа, гладни ќе бидат ноќеска. Го забели денеска од некое време, та само рилкаа, ама слабо најдоа да скубнат! — рече и отиде кон колјето и го обеси сакмето. Се врати назад, си зеде столче и седна спроти деда си да се грее. Старецот го праша:
— Е, што пушки беа денеска толку? He разбра од некој овчар по реката горе?
— Што пушки! Се ставив со Колета Мокрин на Дедозиот Вир. Рече дека Бугарите ги сардисале оние што беа пред некој месец кај нас. Ги заборавив како се викаа…
— Партизаните, „шумкарите”, како што ги викаат Ганчовци.
— Партизаните ги сардисале потери од сите три страни, одавде Црна, и ете ги до мрак ги пукаа. Што стана, и тој не знаеше да ми каже. Ама мајчето им го расплакале Ганчовци овие два три дена на оние колибари преку река. Котек, ќотек, велеше Коле, дури мрдаат. И нему му ја окршиле левата рака; ја носеше врзана за вратот…
Како што раскажуваше — Мицето веднаш се тргна:
— Кај се татко и стрико?
— Отидоа да ги приберат говедата и коњите да не замркне некое.
Мице замолче, се собу и почна да си ги грее нозете.
По извесно време на вратата се појави Петре со пушката преку рамо, придржувајќи една девојка. По него влегоа брат му Петко и неколку партизани. Од сите течеше вода, a пo грбовите беа навеани со снег.
Дедо Стојко веднаш, штом ги виде, рипна и им се запати во пресрет. Ги сретна уште сред колибата, но Петре го врати:
— Постели ја сакмата, тате!
— Жива ли е? — го праша дедо Стојко и се најде до постелата.
— Жива е, ама со мала душа! — му одговори Петре.
— Донеси дрва, Мице, да се огреат луѓево!
Мицето отрча долни крај и донесе цел заграб дрва. Ги стави на огнот што се расплапоти. Во тоа време Петре веќе ја донесе ранетата до постелата и ја постави да лежи. Таа списка од болките.
— Ногата и ја окршиле сега пред мракот! — му брбна Петре на старецот.
— Да не куртулат од него, да рече господ златен, пците крастави! — промрмори и дедо Стојко како Петрета, мислејќи на куршумот што и ја скршил ногата на девојката.
Во тоа време се приближија и партизаните со Петка до огништето и се поздравија со дедо Стојка како со стар познат.
— Ногата и е скршена? Каде? — му се обрна старецот на другиот му син Петка.
— Се мавта под колено.
Дедо Стојко се даде на работа. И се приближи на партизанката, ја фати за ранетата нога и почна да ја теши кога таа силно спиште:
— Чекај, мило, чекај дедо да види! И Лачка моја ја окрши есеноска, ама дедо ја излекува. И тебе ќе ми те излекувам. Трај. Така е кога не ги слушате старите што ви велат. Запињав јас есеноска да мирувате преку зимава, ама вие, ете, си имате друг план… — па недоискажан му се обрна на Петка:
— Донеси, Пецо, две штички и некој од тие, сиџимите, што се во камарата.
Петко веднаш истрча долни крај и му донесе на стариот што му побара.
Дури Петко отиде по штички и сиџими дедо Стојко ја „прегледа” ногата и виде каде е скршена. Ја извади својата тутунарка и ја наполни раната со тутун а потоа ја врза со својата шамија. Кога Петко му ги донесе штичките и сиџимите, старецот пак му рече:
— Дај, Пецо, од волничката што е во торбата.
Петко му донесе и волна, та дедо Стојко ја навитка ногата и ги стави двете штички врз волната и цврсто ги стегна со сиџимот. Горица премре веќе од болки, а старецот само ја теши:
— Трај, мило, трај, ќе ми ти помине. Такааа! Ке зарасне како на шилеже. Ти си млада. Лежи само мирно, не вражај ја да не се измести.
Така дедо Стојко и ја стегна скршената нога токму како на неговите шилежиња што им ги стегаше кога им беа скршени. Се истави од постелата и седна на едно од столчињата, па му се обрна на Петка, кој исто седна крај огнот на друго столче:
— Ја прегазивте? Таму? На „Езерото”?
— Таму, пуста да биде, ама на! — ( и му покажа со раката „до гуша”). — Се газела ли Црна во Сечко туку… ела зло — без тебе дабетер!
Партизаните веќе изнаседнаа околу огнот и се тресеа од студ. Од нивните парталави алишта уште се цедеше вода; се грееја на разгорениот оган.
— Само вие петината бевте? — ги праша стариот.
— Mope уште толку бевме вадева, туку…
— му одговори Борис сневеселен.
— Mope молчи, слепче! — со возбуден глас одговори дедо Стојко. — Половината паднаа?
— Двајцата ги видовме, и двајцата…
— Сигурно живи паднаа в раце? — праша дедото.
— He ce даваме ние живи в раце, дедо, не! Сигурно се истутнаа некако низ обрачот,
— се замеша Недан во разговорот.
Дедо Стојко се замисли, го наполни лулето и го праша пак Петка:
— Е, како ги довика?
— Им свирнав од врбјакот.
— И тие те слушнаа и видоа?
— Да.
— He спасивте барем нас и овој ред како многупати досега, туку кажувај сега што да правиме. Каде сега ќе одиме по ова време! А да останеме овде, сега (ќе доклапаат Ганчовци и Арнаутиштана и живи ќе не испечат сите! — му се обрна еден од борците иа дедо Стојка.
— Какво овде! Туку, позагрејте се малку, поодморете се, та ќе ве одведе Петре во Темната Пешчера. Има таму дрва. Однесов јас некни цел нарамник. Ќе запалите внатре оган; ништо не се гледа. Таму и во турско го криев Шаќира со четата кога чинеше згашти ги Рушидчауш со потерата преку река како сега вас. Само тие не одеа вака како вас зимно време. Оваа ваша работа не можам да ја разберам, душко! Комити — зима! Бидувало?…
— Бидува — не бидува, се тргнало, дедо, нема назад. И за оние на фронтот е зима, ама се борат. Ним треба да им се поолесни положбата.
Дедо Стојко го ислуша Бориса, ја позаврте главата и мрмна под нос:
— Може да е така!.. — Ајде, Петре! Земај торбата со лебот, дај им по некој залаг нека лапнат овде, а таму — колку што има!… — Гладни сте, сигурно? Којзнае од кога не сте јале?
— Ги глоднавме вчера последните коринки, туку кому му беше до јадење! — му одговори некој.
Петре стана, симна од колот една торба, им скрши по едно парче леб и им го подаде. Партизаните лакомо почнаа да јадат. И подаде и на ранетата, но таа од едно пискање и превивање друго „како да не знаеше”. Ги чкрташе забите испружена на постелата и се превиваше од болките. Кога Петре и подаде леб, мавна со раката — одби. Партизаните веќе го дојадуваа лебот и ги вртеа плеќите да ги затоплат на пламенот кога дедо Стојко пак му се обрна на Петрета:
— Земи ја со тебе пушката да не ја најдат Арнаутиштата. Тие итака ќе не јадат што ќе не јадат, туку кога немаат маана, белки со полесно ќе поминеме. И… не враќај се ноќеска. Нека има еден надвор да види утре што станало со нас ако прејдат.
— Какво ти не прејдување, џанум! Слегоа долу на реката, но не верувам да се решат тука да ја газат, освен ако нема некој наш кодош што го знае бродот. А за на лесата долу, сигурно ќе отрчаат, и околу полноќ, — чекај си ги!
— Тогаш, ајде, ставајте дури се здри уште по муграта и снегот, оти по темница ќе појдувате до неа преку грипите и смреките.
Настанаа сите и Петре пак ја крена в раце девојката. Таа припиште, но другите ја умируваа. Ногата со штичките висеше настрана.
Дедо Стојко ги испрати до вратата, и гледајќи ја ногата им довикна:
— Ногата никакво одврзување! Јас ќе ја видам по некој ден и друг ако ме остават жив. Ајте со здравје. Вардете се!.. и се вратија со Петка пак крај огништето. Дедо Стојко се испружи пак на постелата, а Петко седна на столчето да се суши.
— Да се позапаам дури да дојдат да не ме најдат накиснат и да замаваат.
Дедо Стојко како да се присети нешто и почна да разгледува низ колибата. И кога го забележа Мицето во еден кош (каде што тоа се стисна кога дојдоа луѓето, така што тие не го ни забележија) му викна:
— Мице, бре? Кај вати ти, чедо? Оди, врли им на кучињата по малку лебец и затвори го трлото. Види дали си влегле говедата и коњите во говедарникот. Затвори ги и нив!…
Мицето отиде кон торбите, извади од една сомун пцоменик и скрши две парчиња па излезе надвор да им фрли на пците, а Петко се грее, се врти околу огнот да ги потсуши мокрите алишта.
— Арно беше и ти да се иставеше ноќеска од колибата, — му проговори дедо Стојко на Петка.
— Уште поарно и да не се враќам назад…
— А бре, нели се замешавме во манџава, и тоа ќе си биде, туку да излеземе барем од зимава. He ce трга и таа без покрив над глава
;— под ведро небо!
— И да ни ги искршат првин коските, па после…
— До кога, бре татко, до кога вака? Дедот Стојко воздивна:
— Ех, бре синко! До кога! Тие сакаат довек!
— Е, ќе проштеваат, лебами! Ова што го прават тие, кој може да го трпи довек?
— Та дека не се трпи мрзнат и капат децата по студот. Та да се трпи, кој би ги тргал овие маки? Ги виде? Мокри до кожа, гладни, голи, боси. Co искршени нозе, раце…
— Ами зошто отидов да ги преведувам преку река…
— Та дева знам и гледам та рипам и јас старски сосе вас во огнот, ако можеме да спасиме некое.
Во тоа време си влезе на вратата малото Мице растревожено. Однадвор се слушнаа кучешки лаежи:
— Дедо! Тате! Снегот рпа под колибата и пците се назагнаа надолу, ама како на луѓе лаат; не е дивина! — рече и дојде до огништето затресено.
— Ја имаат прегазено тука олку бргу што дојдоа! Рече ти: има шпиони: го знаат бродот… — Слушај, Мице, на деда! Да не испуштиш збор дека дојдоа луѓе на колибава, оти сите ќе не исколат. Што да ти прават: да те плашат, тепаат, да те кладат на огнов да те печат, ќе велиш: „не знам, никој не дојде, не видов”. Што да ти даваат: пари, пушка, пиштол, ништо да не земеш! Слушај добро, оти живи ќе не испечат во колибава ако кажеш. Ако почнат да те тепаат, ти само плачи, но ништо не зборувај. Слушна?
Мицето го ислуша деда си, се разгреа и намуртено му одговори:
— He кажувам и ножот под гуша да ми го стават, да ме заколат…
— Така! Оти и мене ќе ме заколат. Ќе останеш и без татко и без дедо! — го советуваше и Петко детето.
— He кажувам, не плашете се. Зар само вие сте мажи? Гледајте вие да не кажете!
Во тоа време надвор пците навалија да лаат пред самата колиба. Веднаш се слушна пукот од пушка. Пес силно заквиче. Дедо Стојко и Петко веднаш станаа и се запатија кон вратата да ги пречекаат тие што идат. А знаат кој иде.
— Грешивме што не се истави и ти вечерва, — му мрмна стариот на сина си.
— Ќе се крка копанот вечерва, ама ако останам жив — мајче мајчино…
Дури дедо Стојко и Петко дојдоа до вратата, на неа се појави полициски старшија со шмајзерот „на готовс”. „Претпазливо со сета внимателност на потерџија” ја прострела сета колиба осветлена од огнот и кога ги виде луѓето близу до вратата бесно викна:
— Горе рацете, мамката ваша. Сите, , сите! — И му го допре веќе шмајзерот на Петка во градите.
По него влезе еден Арнаутин, па еден селанец во кого дедо Стојко и Петко го познаа стариот нивни „пријател” Мрча. По овога влегоа петина полицајци сите со пушки во рацете. Се рашетаа по колибата, очигледно бараа некого и нешто.
Дедо Стојко и Петко ги кренаа рацете уште при првото викање на старшијата. А кога овој му го запна шмајзерот на Петка в гради, стариот се испречи пред Петка и почна да ги кани дојдените:
— Повелете, господине, повелете, та рацете мои и горе и долу се здрвени веќе.
Старшијата го турна старецот повнатре, a со самото тоа се истави назад и Петко.
Каде ги сокривте шумкарите, бе комити? — Кажувај, бе, ти! Зашто се криеш зад стариов како млада невеста? — и го турна стариот настрана, та пак му го запна шмајзерот на Петка во градите.
— Кажувај дури не сум оптеглил…
— Што да кажам, господине? — одговори Петко со треперлив глас, држејќи ги рацете кренати.
— Шумкарите каде ги сокривте? Тоа те прашувам; не си глув!
— Какви шумкари барате од нас, бре, господине? Ние сме пастири луѓе; што знаеме та да ви кажеме! — одговори дедо Стојко место Петка.
Старшијата ги чкртна забите и му се внесе в лице на стариот:
— He преправај се, стари, и не ме измачувај без нужда. Како не знаете? Пред малку тука влегоа петмина. Но, кажувајте каде ги сокривте.
— Ако сакате да ве лажам, да ви речам оти сум видел. А вистина, ни сум видел, ни сум чул.
— He си видел, не си чул? — избезумениот старшија му удри една тупаница пo нос и дедо Стојко се струполи наземи, а на полицајците им заповеда:
— Момчиња, врзете го тоа дрто магаре! Тројцата полицајци го врзаа дедо Стојка,
удирајќи му секој по една клоца во ребрата и викајќи: „Кажувај, кажувај, кажувај! Ќе те одере господин старшијата!”
— Кажувај ти, бе мискин, да не го апнеш куршумот! — викаше старшијата и на Петка со запнат шмајзер во неговите гради.
Петко ги стисна забите и гледа во селанецот; го познава и му сеобрнува нему, надевајќи се на некаква помош како од свој — познат човек:
— Мрчо бре, објасни му на господинот што луѓе сме ние. Пастири, домаќини, луѓе бевме, бре брату. Барем ти не знаеш. Што е овој зулум од нив?
Мрчо му пријде на старшијата и небаре сака да му помогне на Петка:
— Чекајте, господин старшија, чекајте. Ќе кажат луѓето што знаат. Се исплашија. Нека се соземат, ќе кажат…
— Што да кажеме, бре брату? — дури му се врекна Петко на Мрча во кого виде еден од оние луѓе што беа во служба на окупаторите.
Мрчо го почувствува Петковиот гнев и остриот поглед со кој го погледна Петко, па му се обрна:
— Петко! Соземи се и не играј си играчки со животот. Кажи дури е со време. Те познавам и ме познаваш многу арно. Кажи му на господин старшијата каде отидоа луѓето што ги прејде вечерва преку река и накривија капата настрана. Јас одговарам за тебе…
Петко зовре во себе:
— Кои луѓе, бре Мрчо, кои?
Мрчо ги изви муцките и иронично му одговори:
— А бре, маслосувај кого ќе маслосуваш, ами мене ли најде да ме маслосуваш? Тие петината. Поправо четворица машки и една жена што ги прејде на бродот на „Езерото”. Кажувај, не викај си ја белата со калезмо кога можеш без неа да поминеш. Те гледав со дулбијата од Андоновото кале, та дури и те познав, но не сакав да пукам на тебе. Сум јал еден залак леб на колибава по она време кога и нас вака не бркаа со Шаќира. Сакаш уште да ти кажам? He ја пренесе ти жената в раце? Ранета е во ногата. Туку кажувај каде се. Инаку… не можам ништо да ти помогнам и да сакам. Остави што не сакам, кога ми го валкате образов!
Петко и дедо Стојко ја менуваа бојата на лицата, слушајќи го Мрча, а дедо Стојко се исправи и се загледа во него, велејќи му:
— Ако сакаш на душа да земаш — земај. Господ гледа…
Старшијата му се врекна на стариот: :— Ти да молчиш там, дрто магаре!… A ти ќе кажеш, или да ти го теглам куршумот?
— Еднаш се умира, господине. Ништо не знам од оваа работа што ме прашаш. Ако сакаш да те лажам, тоа друг есап е! — отсечно му одговори Петко.
— Каква лага, бе мискин, когато со моиве очи те видов како ги пренесе! — ревна разјарен и му удри една клоца меѓу нозете.
— Оф, мајко мори, ме изеде за срце, пците главата да ти ја јадат! — писна Петко на сиот глас, превиткувајќи се.
Мицето скриено зад кошот со слама списка и се стрчна кон татка си, та им го обрна вниманието на сите.
Петко го искористи тоа, и како што беше наведен — свиткан од клоцата, се бувна во нозете на старшијата, го префрли преку својот грб и се стрчна кон вратата. Полицајците, Мрчо и Арнаутинот, веднаш ги свртоа пушките и шмајзерите во Петка и токму тој да истрча низ врата, тие припукаа сите. Петко нурна и падна на самои прагот од вратата половина внатре, со главата надвор. Полицајците се стрчаа, го фатија за нозете и го довлечкаа до сред колиба.
Старшијата се исправи и почна да го клоца дедо Стојка и да вика:
— Еве го син ти што не знае ништо, мамата ваша мрсна!
Дедот Стојко пак писна, превивајќи се од болките, а старшијата им нареди на полицаите:
— Врзете го и малиов! Тие сите се разбојници, ајдути, шумкари! Готов ли е овој?
— Кој куртули досега, та и овој! — се јави иронично Мрчо, а кон дедо Стојка лицемерно, небаре сожалително потфрли:
— Зошто, бре дедо Стојко, зошто си го удаде златен син, бре! Еех, будала луѓе…
Дедо Стојко ги стисна забите и ревна:
— Правината, Мрчо, правината ќе ја видиме! Тепајте, колите, бесите, море изроди, не се истребува ова племе… Тешко на таа душа што си товара вакви гревови како твојата.
— Ќе го истребиме тоа племе, стари, ќе го истребиме. Еден по еден, ќе ви ја видиме сметката уште годинава, како на сина ти тука. He тревожи се ти за тоа, но кажувај каде ги сокривте тие неранимајковци! — му се втури старшијата којшто ги слушаше дедо Стојковите зборови.
Дедо Стојко се избезуми штом го виде Петка мртов и на сиот глас викаше:
— Ви се може, бре ѕверови, ви се може, силата ви е во раката. Удрите, ама знајте оти стапот има два краја и сето ова што го правите сега, ќе го блуете еден ден.
— Далеку е, стари, далеку е тој твој ден, но кажувај сега што те прашувам.
— Далеку близу, ќе дојде. И тогаш ќе се прашаме кој кум — кој старисват. Ceгa удрите!
Старшијата му се наднесе над лицето на стариот и му го запна шмајзерот во градите:
— Ќе кажеш или да ти го теглам и на тебе куршумот?
Дури старшијата и Мрчо се занимаваа со дедо Стојка полицајците го врзаа Мицето и почнаа да го заплашуваат:
— Кажи, малечок, кажи да не те отепаме и тебе како татка ти. Кажи каде ги скривте петмината што дојдоа тука?
Мицето стално плачеше и низ плач му одговори:
—He знам, господине, не знам. Никого јас не видов. Бев со овците; сега си дојдов на мракот.
Старшијата го слушна гласот од Мицето и му се обрна на полицаецот:
— Василчо! Удри му го ножот, бе, ножот! Отсечи му ја главата и дај му ја тука, на стариов; да се зарадува како со главата од сина му!
Васил го извади ножот, го фати за коса Мицето и силно викна:
— Кажи, бе хајдутин, или ја пресеков! — и му го кладе ножот на гркланот. Детето спиште:
— Дедоооо! He давај ме, дедооо! Дедоооо! Дедо Стојко го слушна гласот од детето, ги управи очите во небото и простенка длабоко:
— Еј, господи, бре! Гледаш ли што се прави со нас, бре слеп да прогледаш и ти бре! Кај си мори правино, јок и кусур да се сториш и ти…
Старшијата пак започна да го клоца и иронично да го праша:
— И правината ќе дојде, и господ ќе те чуе, но кажувај, кажувај да не те дерам жив;..’
Дери, бре песји сину и магарски! Дери, сечи, печи, еднаш се умира! — и се истегна како клада наземи.
— Ја дај, момче, една од суровиците, — му се обрна старшијата на третиот полицаец и му ги покажа со глава дрвата долни крај кошевите.
Полицаецот отиде и донесе две суровици. Едната му ја даде на старшијата, а едната ја задржа в раце.
— Ајде сега — му се обрна старшијата и му го покажа детето со главата.
— Јас ќе го суредам стариов, а ти малиов. Да почувствуваат царска песница, мамата нивна! — и започна да мава по дедо Стојковиот труп, псуејќи најгнасно и повторувајќи при секое удирање:
— Кажи, бе дрти, кажи, не мачи ме! Ќе кажеш, но доцна ќе биде…
Дедо Стојко само се врти, се фаќа за удреното место, но веќе глас не пушташе. Тоа повеќе го лутеше старшијата и тој се’ посилно маваше и погнасно пцуеше.
И полицаецот со другата суровица отиде кај Мицето и почна да го праша, покажувајќи му ја суровицата:
— Ќе кажеш или да те испердашам?
Мицето пак спиште:
— He знам, чичко, не знам. Ништо не знам…
Полицаецот замава:
— He знаеш, а? Мамата ваша комитска. Сите вие сте шумкари. Кажувај, кажувај, кажувај…
По третото удирање застана, а во тоа време му пристапи Мрчо:
— Чекај, бре господине, чекај. Мене ќе ми каже Мицето. Бегај ти оттука! — и го турна полицаецот настрана, па се наведе над детето и почна со благ тон да му зборува:
— Слушај, Мице! Зошто да јадеш ќотек? Кажи ми само мене кај фатија луѓето што ги доведе татко ти вечерва на колибата? Ајде, кажи, шепни ми на ушето само. И не што не ќе те тепаат полицајците, ами и дедо ти ќе го одврзат, a јас тебе ќе ти дадам илјада лева да си купиш гајда за Велигден. Нели знаеш да свириш со гајда?
Мицето плачеше, и слушаше па низ плач му одговори на Мрча:
— He знам, чичко, не знам. Никого јас не најдов во колибата кога си дојдов со овците. Јас ништо не видов и не знам.
— Никакво чудо не е и да не видело! Сигурно и тие од него се имаат засолнато како од дете! — му промрмори Мрчо на полицаецот што стоеше зад него со суровицата в раце. Тој се приближи до детето и почна да му се врека:
— Како не видело, бе! — и пак го удри, но сега полесно.
— Кажувај, кажувај, кажувај да не ти ги скршам ребрата, — му се развреска и почна да намавнува со суровицата.
Мицето пак списка од ќотекот и заплашувањата.
Старшијата веќе не го прашаше ништо дедо Стојко, но само маваше како жените со пиралките по платната. Дедо Стојко се омрцлави, одвај покажуваше живот со длабоко дишење и стенкање. Старшијата престана да мава, се потпре на суровицата, се издиши и им се обрна на другите.
— Нека му е арно сега! — А ти го суреди ли ти твојот комита, Стојмен?
— Да, господин старши, — викна Стојмен и пак му се овргали на Мицето.
За сето ова време другите полицајци и Арнаутинот со пушките и шмајзерите „на готовс” шетаа низ колибата, бараа, претресуваа по кошевите, мутлите и аглите, но ништо сомнително не можеа да најдат.
Кога се поиздиши и се „одмори” старшијата им се обрна:
— Тогаш, момчиња, да одиме по другите трла. Сетики некаде се засолниле. He можат по ова време да седат под ведро небо и така мокри. А колибава ќе ја запалиме, — па викна колку гласот што му држи:
— Да изгорат машки овие бунтари и врагови на Бугарија! — Стојменчо! Една рака слама и…, и му го покажа со глава огнот и ‘ржаниот покрив на колибата.
— Разбирам, господин старшија, — пак викна полицаецот и се стрчна кон кошот со сламата. Зеде една рака, се врати кај огништето, ја запали, ја однесе во горниот десен агол во мутлата и ја остави да се зафати ‘ржаницата од покривот. Дури ова тој го правеше сите излегоа, најпосле и тој се истрча по нив убеден дека колибата ја запалил.
Ho ‘ржаницата мокра од дождот и снегот не се запали, а запалената слама угасна.
Во колибата настана мртва тишина. Ни дедо Стојко веќе не стенкаше. Мицето се плашеше да не се вратат затоа и тоа не пушташе глас од себе. Огнот згасна и црна темница завладеа како во гроб. И беше вистинска гробница, бидејќи сред неа лежеше мртовец — отепаниот син.
Мицето долго време наслушуваше дали ќе се вратат. Ја поткрена главата, ги овргали очите во темницата, гледајќи кон вратата и се му се чинеше дека некој стои зад врата и чека да стане и да им се врати да ги дотепа со деда му.
Откако помина подоста време, а никој не се врати, ниту се слушна надвор некаква врева, детето се поокуражи. Стана, го расчешка огнот, и слушајќи го деда си длабоко да дише полека отиде кај него. Клекна над неговата глава и тешко, тивко почна да му вика:
— Дедо, дедо бре?
Почека малку и кога не доби одговор се присети нешто; се исправи и се стрчна кон колјето на ѕидот и го симна букарето со вода. Дојде кај старецот, го потури по главата и застана над него да се чуди.
Дедо Стојко се стресе од водата, почна да ја врти главата, се поосвести, но уште не знаеше оти се отидени полицајците, ами викна:
— Удрите, бре пци, јадете човечко месо!… Мицето се наведна над него, почна да го гали по водената коса и да му шепоти:
— Си отидоа, дедо, си отидоа! Опули се. Никого нема.
Дедо Стојко ги отвори очите, ја заврте главата кон детето:
— Мице! Жив ли си на деда! Сакаше да се помрдне, но не можеше.
Само со десната рака посегна; му ја фати главата, ја наведе до неговата и почна да ја бакнува. Мицето се исправи и почна на глас да плаче а дедото почна да го умирува:
— He плачи, не плачи, дедо ќе оздравее, ама татко! Аах, пците крастави го изедоааа! — офна тажно и пак папса од жалта.
Мицето дури сега се сети да погледа кон трупот од татка си. Кога го виде неподвижен се стрчна и му падна на градите и силно испиште:
— Татеее! Татеее! Татеее!, а потоа гласно почна да плаче, додека најпосле и тоа не се умири и папсано заспа на градите од татка си.
Пак настана тишина. Пак огнот изгасна. Само фуртуната надвор пиштеше и вееше од вратата цели виулици од снег, така што ја наполни колибата до средето. А пците не престануваа да вијат над колибата.

МУРТО И КУРТО
(Според народен мотив)
Мурто и Курто се братучеди, роднини, свои луѓе што се вели лафот, така што беа од две жени деца. Толку блиска роднина. И како такви многу убаво и сложно си живееја. Заедно одеа, заедно просеа, сита носеа, вретена продаваа, лажеа, матеа, негде другарки им и поткраднуваа, но општо земено поминуваа од денеска до утре барем најадени ако не и облечени.
— Ах, бре брат Мурто, што убаво си живееме, уште да можиме едно магаре да си купиме, многу ќе ни се олесни животот. Нема да ги молкниме ситава и пљачкиве на грб, — му рече еден ден Курто на Мурто.
А од магаре што му е помило и подраго на Ѓуптин? Ама не дава господ на секој Ѓуптин магаре, таа е маката.
Па сепак Мурта го засрбеа овие два збора и почна да се мисли:
— А бре, да купиме, брат Курто, туку кој ќе собере толку пари? He гледаш? Добро магаре не се ни продава денеска во тутун брање. Па иако излезе некое на пазар, од педесет банки подолу не можеш да му се опулиш, почна да се јадосува Мурто што не може да се исполни убавиот сон на Курта.
— Mope ќе купиме, брат Мурто, па макаp трпеле за леб сите сосем деца, — решително изјави Курто. — Еве, на! Ти ја давам ракава и ѓупска клетва клавам во образ и чест, дека два месеца ќе клавам во задниов џеб од шалварите по пет динари и ќе соберам триесет банки за мојот дел. Де да те видам дали си маж и ти тоа да го направиш. Двајцата по триесет еве ми ти шеесет! А за шеесет банки, лебами, маска ако сакаш ќе купиме, а не магаре!
— He маска, не! Сак’н ослепеле да ослепејте, да рече свети Василија златен. Волк в куќи не сакаме, — писнаа четирите другарки, две Куртовици и две Муртовици, кога го слушнаа името маска. Децата спиштеа одоколу и почнаа да се грнат околу мајки им да не се расклоца маската, та да им ги истури цревцата.
— Де, де, де! He плашете се толку! Јас дека реков — не пресеков? Маска! Нека им ги јадат волците маските на селаните. Кој Ѓуптин терал и јавал маска та и ние со Мурта? Туку, така се вели лафот. Пари ќе собереме дури повеќе отколку што чини едно магаре. Затоа јас ја намнисав маската, — ја утеши Курто челадијата и си ја продолжи работата — да го крпи танкото сито од чорбаџивката Блажевица, која му вети: „Ако го закрпиш убаво, првиот отсевок кора ќе ти го осучам, мајстор Курто”.
И Курто сега со сето ѓупско внимание го крпи ова необично сито.
— Па добро, брат Курто, добро. Нели велиш ти така, де бакалум! Ајде, клавај ти по пет динари, ќе клавам и јас, ама да си го знаеме напред зборот. Немој утре да си имаме пречканици околу магарето. Гледаш? Без магаре братски си живејме во слога и љубов што се вели, немој утре да не закара тоа пустињо. Јас велам уште сега да ги утврдиме сите условија: кој ќе го товара, кој ќе го јава, на колку саати ќе слегува едниот да се качи другиот итн.
— Добро, брат Мурто, добро. Ете, на пример, ќе го купиме двајцата. Уште некупено ќе го јавнам прво јас на Атпазар, ќе го растрчкам по пазариштето два пати открај в крај, па ќе слезам да го извјаваш толку и ти.
— Е, оти прво ти да го јавниш, а не прво јас? — праша Мурто чувствувајќи се некако позаден во работава.
— Е, оти прво јас! Просто напросто. Мене ми дојде идејата што викаат учените, да го купиме. Најпосле и ти толку ќе го јаваш, само малку подоцна. Ќe изгубиш ли нешто од тоа? — го брани Курто своето право на првенство.
— Така е, брат Курто. Имаш право, — се успокои Мурто и дупи во тагарот на чорбаџивката Ведјаница, која му вети: „Ако го закрпиш убаво, ќе ти го наполнам чисто брашненце и еден комад сиренце да си месите една погачка и да си поручате со дечињата”.
— Ами кога ќе го купиме, што ќе правиме со него? — пак Мурто се интересува.
— Ти, брееее! Ама си абдал, бре брат Мурто! Да беше некој селанец, Мариовец, не се чудев. Ама Ѓуптин, шетан, извештен што се вели, та толку абдал, да не речам и глуп. Што ќе правиме? Што се прави со магаре — се јава. He ќе го правиме владика или нунко да го клаваме начело на софрата? Ќе го јаваме со ред ние со тебе. Жените и децата се млади ќе одат, а ние со тебе пред нив — на магаре.
— Охо, хо!, — се насладува Мурто и веќе се гледа јаваница на убаво петгодишно сиво магаре кое се расклоцало од мувите на горештината и побегнало напред пред тајфата на сто двесте метра, та прв тој стигнал под сенките, на Мемедова Чешма и, дури децата да дојдат, тој слегол, се измил и оладил и го напоил вода магарето. Тука се сети нешто и пак го праша Курта:
— Ами, ќе можеме ли и некое дете да поткачиме одзади на магарето?
Додека Курто одговори Ѓупчињата почнаа да се тискаат кон Мурта:
— Мене, мене, мене, чичко, мене баба, мене, мене, мене, — се слушнаа од сите страни небарем локум требаше да им се дели.
— А бре, ќе поткачиме по некое, што да не, ако може да носе. Тоа итака е магаре, итака. Уста нема да проговори, но ние ќе гледаме колку ќе може да носи — толку ќе го товараме, — објасни Курто каква ќе биде положбата на магарето. А кој ќе го храни, кове, самар кој ќе му прави? Тука нема што да се расправа — НИКОЈ.
И така нашите пријатели Курто и Мурто почнаа да клаваат во задните џепови од шалварите секој ден по пет динари. И така тврда беса одржаа та дури и без тутун седеа по два три дена, ама не посегнаа да извадат од тие свештени пари, оти знаеја за каква возвишена цел се штедеа.
Најпосле поминаа два месеци како два дена, ама на Мурта и Курта му се сторија две години.
На шеесетиот ден уште рано в зори двајцата побратими ги истресоа задните џепови од бечвите и навистина испаднаа од секој по сто два динарки и по сто динари. Пријателите ги изброија со особено внимание и констатираа дека преземената обврска секој ја исполнил.
— Ете, брат Мурто, кога ти велев оти ништо не откинува од човек, ти што велеше: дали ќе ги собериме. Кураж, кураж и тврда беса кога ќе кладе чоек, се ќе направи. Ете и ние сега: решивме — направивме. Сега дај ваму парите, или земи ги, како сакаш, врзи ги во шамијата и в петок, со господ напред, да слезиме до Прилеп, да си го купиме магаренцето, та да не види госпо!
Мурто се стресе кога му рече Курто „дај ваму парите” и му блесна едно сомнение во душата: дали Курто не ќе го излаже да му ги пропие тристата динари? Но бидејќи Курто предложи и тој — Мурто — да ги земе и неговите триста и да ги врзе во шамијата, се засрами пред себе и веднаш му ги предаде своите.
— На, држи, брат Курто, земи ги ти и чувај ги дури да свршиме работа. Итака ти ја започна — ќе ја тераш до крај, — и му ги изброја еден поеден во грстот.
Курто ги прибра и ги замеша со неговите, та ги врза во една црвена шамија.
— Само да гледаш, брат Курто, да не не излажат тие пезевенци џамбазите, оти јас ич не се разбирам од магаре страна. Имав едно време едно, ама ете така, со будалштилаков мој, ми го натрапија едно старо, сакато, криво, без опашка и уште истата зима пцоиса. Ем паричките си ги дадов, ем аир не видов.
— He бери гајле, брат Мурто. Јас ќе се расправам со џамбазите. Та нели знаеш, и тие се од нашите. Колку да е, крвта не е вода, ќе навалат на наша страна. А колку за здраво, за младо — еве мајстор! — И тука Курто се удри во гради да потврди пред Мурта дека се разбира од магаре страна.
Е! Дојде и петок, денот пред сабота. A во сабота во Прилеп е пазарен ден.
Курто и Мурто ја собраа челадијата, нешто од плачките оставија кај чорбаџи Велјаница, нешто зедоа, и сите уште зарана стигнаа до лозјата прилепски заедно со мариовските пазарџии. На некои уште тука им продадоа по некое сито; на некои мајсториците им гледаа и така добија по некој комад, та дури и едно мало сирче биено сирење што му погоди Муртовица на Стевана од Гудјаково дека ќе му добегне на есен невеста за сина му.
Утрото рано се најдоа в град. Ја оставија челадијата кај своите роднини, браќа, братучеди, шуреви, баџанаци во Тризла и едвај се скрија од децата, та отидоа право на пазариштето што се вика Атпазар. Ги кладоа рацете одѕади и почнаа гордо да се шеткаат горедолу како Ванѓел Куцара, трговецот од Солун кога идеше да купува некој и друг вагон говеда и овци за Солун.
Се шеткаат, гледаат по пазариштето. Има многу магариња, ама никако не им ги фаќа окото. Кое слабо, мршаво, кое криво, слепо, исплаштено, сакато. Асолно добитче, за душа што се вели, не можат да видат. Фаќаат едно, фаќаат друго; им ги гледаат забите, ги тргаат за опашки. He џанум! He им се прави ќефот. Прашаа за цена. Од дваесет до педесет банки.
— Арно, џанум! Цените се јадат, ама добициве не ме бендисуваат, — се јадосува Курто кој води збор.
— Гледај, брат Курто, гледај! Госпо очи ти дал барем тебе, да не изгориме обајцата на правина. Ти знаеш со каква пот и мака ги спечаливме тие пусти пари. Гледај да не му ги дадиме на кумановските џамбази да ги јадат и пијат за бадијала и да ни се смеат на очи.
— He бери гајле, јас те земам на душа. Ете на, не земаме добиче од џамбаз. Ќе гледаме од некој селанец, на знаено и со каул. Чини добитчето — нека земи парите, не чини — тој жив ние здрави, ќе бараме друго.
И таман го донесоа и тоа решение, ене ти го стариот мариовски чорбаџија Димо Мизгов од Бешишта влегува во пазариштето со дветри говеда и едно магаре! Бидејќи многупати беа јале леб од ноќвите негови, го пречекаа и поздравија срдечно.
— Добро утро, чорбаџи Димо, аирлија пазар! Каде вака со јунциве, машала! За продавање, а? — праша Курто и го држи за рака чорбаџијата небарем сега ќе сечат пазар за говедата.
— А бре, на пазар, мајстор Курто, токо ете позадоцнеме та којзнае дали ќе и продадиме телчињата и магарчето.
Кога Димко го спомена за продавање и. магарчето, Курто ги ококори очите, а Мурто ; подрипна, ама Курто го нагази цврсто да не ги сети Димо на што ниет се. “
— А бре, што е касмет — твое е, чорбаџи Димо! Нека е аирлија саатот, та ниту ти ќе им ги земеш сите пари на трговците, ниту тие сите говеда, коњи и магариња тебе бадијала. Туку, ете, ти ќе продадиш, друг ќе купи, да се живее полека, полека дури да ги затвориме очите.
— Ами каде вака вие со мајстор Мурта? — праша Димо и ги врзува говедата за дрвото.
— Ами, и ние по касмет, чорбаџи Димо. Да си јa кажиме правината, море! Ќе побараме некое добиче, магарче, се разбира. Ни боктиса душата со носење пљачката по горештината, та ако е касмет да удриме на некoja добра стокичка ќе се грбиме со брат Мурта. Од душа од гуша, што велат старите, ќе се кине од едно да се крпи друго.
— Ами, ајде де, ајде да ви го дадам Мурџета мој. Еве го ве, не се држи. Таман е за вас и за вашите пљачки. Млад, здрав, јак е носи сто оки да го товариш. Ем со каул ќе ви го дада. Ако не чини, по недела, по две, месец, дотерајте ми го, земете си и парите. Токо пак ми е жал дали ќе го гледате, дали не ќе го товарат ногу, та да ми а к’не душата.
— А бре, какво товарање, Димо, какво претоварање? Ете, нашите пљачки се: сита, решета, грнци понекогаш. И да сакаш да товариш многу, нема каде да кладиш. Од таа страна биди раат. Ем често ќе се гледате ако е касмет да погодиме. Токо, којзнае дали е млад, здрав, зошто ти го продаваш; да не ни чукаш некоја чивија на пријателкана а?
— Е! баму бељата, бре мајстор Курто! Чивија! Ако е за чивија, ќе чукаме на некој ни знаен ни познаен, ами ние ли на својштина и пријателштина, што се вели, ќе си чукаме чивии? Пораснавме заедно, ете децата наши каде растат заедно. Вие со нас, ние со вас, неоти не се познаваме та ќе се лажиме? И за лага ли сме ние домаќини луѓе? Токо… ако најстина сте со ниет, земете го оти ми требе некоа пара сега за жетва вршеље, a јас ете си вати ошче една маска, та не го сајдисуваат маските дома, ќе го отепаат. И задева. Знајш како ти е. Машко магаре во три женцки, не се држи, затоа јаде секое ноќе по триста клоци. Ми е стра, некоа ноќ ќе му и истурат цревата, ја ќе му а расцепат главата, та ќе појде за бадиала. Вака, ќе плата некој и друг аргатин со него. Ете, затоа то продавам. А колку за мана, нема никаква мана. He слушаш? Co каул ви го давам. Ако сте со ниет, дај раката, колку ќе дадиш?
— Колку сакаш, бре чорбаџи Димо? Сум јал леб од твојте ноќви, сме поглинале и со вас и ти со нас и сега сакам да се благодарам од раката твоја. Верувам дека не ме лажиш. Добитчето сигурно е добро, само да те чујам за цената. Кажи еснавски колку е мунасип, оти и ние знајш како ги вадиме тие пусти пари, со зорт со мака. Речи, речи! Ајде аирлија да е саатот што не собра овдека!
— А бре, што да ти реча, мајсторе, гледаш и сам цените. Добро добитче не се ни продава, токо лели удриме на муабетот, еве ќе го платите шејсет банки, видите му го аирот. И со едно условие: добро да го гледате; да не ми го јавате пред очи гладно, босо, без самар како шо си имате адет вие мајсторите. Веднаш ќe ви и врла парите и ќе си го зема, разбрате ли?
— Така нека биди, бре чорбаџи Димо за тоа, ама цената — некако високо рече. Од каде ќе собереме ние шејсет банки? — почна Курто да тврди пазар.
— Еве на, ќе ти дадиме педесет. Пушти го срцето, рече аир да видиме во стоката и ти аир да видиш во парите. Речи аирлија, сосем срце да ни го правиш алав, да се благодариме. Ти дал господ тебе, нека ти се живи, маски ангели имаш, да се радуваме пак ние со едно магаре! Себап ќе правиш, жими вера! Децата ќе те благошаваат на секој чекор кога ќе товараат пљачките на него!
Така Курто го кандиса чорбаџи Дима за педесет и пет банки и тој да го плати интизапат дваесет и два динари, бидејќи кажаа дека го купија магарето дваесет и две банки. Така правеа тогаш сите па и најголемите трговци, оти за пренос (интизап) се плаќаше 10% од продажната вредност.
И така Курто и Мурто дојдоа до убаво сиво, младо, јако магаре без да го јаваат и да го трчкаат низ пазариштето, на знаено, на сигурно, со каул ако има некоја мана да му го вратат на чорбаџи Дима, а тој ним педесет и петте банки. Значи, и го платија магарето и преносот и им останаа дваесет и осум динари да пијат крчма по случајов. Си го поведоа, еден води друг терај, та дури кај челадијата во Тризла за да го натоварат утредента и да тргнат и тие „како госпо што рекол”, со товар сермија и со свое добиче.
*
Како што се погодија кога решија да купат магаре, си достојаа на зборот. Утредента — во неделата значи — собраа багажот и челадијата и тргнаа за Мариово.
— Ајде, брат Курто, качи му се на Мурџета да видиме што сме купиле го покани Мурто Курта кога излегоа во лозјата прилепски за кон Штавица.
Курто не дочека двапати да му се рече. Го наведе Мурџета на меѓата од лозјето на Бабовци и го пречекори.
Уште не наместен убаво, а друго, одамна не беше јавал добиток, едвај се задржа кога Мурџо летна кон своето родно место.
Mope тегни Курто огламникот, море запира, одвај го умири добичето за да ја дочека челадијата со пљачките и децата.
—Како, брат Мурто, те бендисува магарчево? — праша Курто и здраво се држи со рацете за предниот облак, a со нозете стега ли стега да не изврати.
— Арен, машала, добар нека е жив, убаво оди како ат. Ете тоа се вели стока — Maгape рани, ат јавај. Да му се алав парите на чорбаџи Дима, — се радува Мурто и го фали Мурџа, а во умот си мисли „кога ќе слезе Курто, да се поткачам јас?”
— Е, добро, добро. Ете за севте ќе го извјавам јас еден саат место, после ти еден саат. Токму до Штавица има два саата, а на угорништето до Слива ќе поткачиме некое од децата.
И така направија. До плочата е токму еден саат. Курто тука слезе и од истиот камен му се качи на Мурџа Мурто. Го поддупна со прачката во вратот. Мурџо се позатрча и настави темпо да си трга кон дома.
— Охо, хоооо! — се провикна Мурто десетина метра пред тајфата. — Што било лезет да јаваш по горештинава!!!! — и запали цигара на рает.
Ги изјава и Мурто еден саат и токму в село — Штавица — го подзапре, и така седејќи на него ја дочека челадијата. Штом дојдоа до него децата се собраа околу магарето и со мерак чекаа да слезе Мурто. Овој рипна од Мурџа и се протегна да му се пуштат жилите.
Мурџо не се мрдна од местото, ами дочека мирно да ги качат Курто и Мурто своите четири наследници. И така, сега место еден јавач од педесетшеесет оки, на Мурџа му се качија четворица по дваесет — осумдесет „да се одмори добитчето на угорништето до Слива” со дваесет оки повеќе!!!
Кога слегоа долу Каленските ливади и кога Курто по вторпат му се качи на Мурџа, тој веќе зеде пред себе една вреќа со пљачки, а на ѕадникот остана едно од Ѓупчињата да се нарадува и да се одмори, оти како слабо беше, та горештината му пречеше на здравјето.
И така се редеа Курто и Мурто на Мурџа секој ден слези друг качи се. За сено, слама, зоб, потков и самар не мислеше никој, само строго се водеше сметка кој е на ред за јавање!
А Мурџо го носеше својот товар: негде Курта, негде Мурта, негде децата и пљачките, ама самарот никој не му го симна да му го види садното по грбот. Садноса, обосе, изгладне, но некако ја протутна зимата, ама по народната приказна: „Сечко сечи, марта влечи, април кажи продава” и тој на последното враќање од Мариово, токму пред Велигден, застана на Мејмедова Чешма, ги испружи сите четири нозе и тажно зарика, а Мурто и Курто, откако му се најаваа, си ги зедоа пљачките пак на грб, децата и жените по нив и си отидоа во Тризла, оставајќи му го Мурџа на волкот.
Арно ама, не беше било речено да загине „една права душичка”, бидејќи неговиот стар чорбаџија Димо помина на пазар во Прилеп за Велигден и го виде Мурџета свој истегнат крај чешмата. Го поисправи до меѓата, му тури зопца што ја носеше за маските, му остави и сенце, та кога се врати назад Мурџо беше се исправил на нозе и скубеше од сочните трње по прелогот и фаќаше нова крв. Фати и крв. Mope го направи и садникот, почна веќе и да рика, ама и нему му дојде умот, та непара докондисува на маските, оти знае како помина кај Мурта и Курта. Коските му се тресат од мислата дека може Димо пак да го продаде ако не си го бере умот. He е секогаш Велигден!!!!

СЛОВЕНСКО ГОСТОЉУБИЕ
За секоја пофалба е што ние Словените сме гостољубиви. Секој наш човек, особено нашите селани, одвај чекаат да им дојде гостин во куќата; да им рече: добро утро, добро вечер, а потоа она вообичаеното: добро те најдовме, домаќине. „Тешко на таа куќа во која не се навраќа странец барем една вода да се напие”, велат селаните. А познавав еден старец од моето село којшто не можеше ни да руча, ни да вечера ако на софрата немаше туѓинец да му рече: „Добро те најдов, дедо”. Ако некој ден се случеше да нема странец в село да наврати кај дедо Петка (така го викаа старецот — Петко) тој го викаше полјакот, протуѓерот, кметот, некој од одборниците да му прават друштво на софрата, а кога веќе шчаше в село питачи, прематари, пиперкари, бостанџии, валавичари, ракиџии од Тиквешијата, па и Гупци со решета, сита, грнци, стомни, се знаеше; тие беа стални гости на дедо Петка. Тука растовараа, оттука товараа и за сето време на престојот во селото беа негови гости. И ги гоштеваше, да видите.
Поп ли дошол од друго село, прота од Прилеп, владиката од Битола, началник, полицаец, наредник, офицер или просјак и Ѓуптин, на дедот Петка му беше мил гостин што му го донесла света Петка (неја си ја почитуваше оти и беше на името) и кон сите еднакво се однесуваше.
— Повелете, браќа, повелете, пријатели, добродошле во куќава, — ги честеше дедот Петко своите мили гости и им го лодаваше пагурчето полно со чиста природна сливовица, самородна од неговите сливи во ливадата. Потоа, се знаеше. Помалата снаа од сина му го носеше ваганчето со белосенско сирење.
— Повелете, омезете се, наиите се, нека ни е на помош света Петка, утрешна света Неделичка, свети Илија, Горѓија, Божик, Велигден; зависеше од годишното време.
И гостите повелаа, се напиваа, се мезнуваа од сиренцето, пиперките или расолецот; пак зависеше што време е.
За тоа време постарата снаа веќе го триеше гравот, леќата, зелјето, ако беше пост, или пак топлеше во тавата биено сирење со кашичка, пржеше сланина или ја запржуваше манџата од некоја стара кокошка или коски од прасето. Што било да било, но софрата беше секогаш со нешто јадење, па макар некое зелниче мазниче, киснатко или турипечи под вршникот во тепцијата. Во крајна скромност невестата изнесуваше топла погача и ваганка пиперки туршија и дедот Петко со истите топли зборови ги канеше своите гости:
— Повелете, браќа, каснете си, леб и сол, што дал господ. Јас нема да ве прегостам; проштавајте, но каснете си.
И си каснуваа гостите како и што се напиваа, а ако беше навечер, бабата Петковица веќе ги беше распослала новите рогозини a врз нив ги нафрлала козинавите покровчиња со пo една перница за да си починат гостите преку ноќта. И тие си почиваа, се одморуваа, неколку ноќи, па и со недели ако имаа работа в село која за дендва не се свршуваше.
Така дедот Петко го тераше својот домаќинлак и така ги воспита и своите потомци од двата сина и трите ќерки.
Радувајќи им се на гостите уште од деца и тие ја насдедија таа добродетел и на стари години. А што се насади на младост, тешко да се искорени на старост.
Еден од внуците на дедот Петка изучи некакви школии и стана учен човек — даскал во некоја школија во главниот град. Навистина немаше своја куќа како дедот Петка в село, но во онаа што живееше со невестата и четирите дечиња, ги прибираше сите знаени и незнаени пријатели од својот роден крај. И не само што ги прибираше тие што му идеа сами, ами отиде уште подалеку од својот дедо Петка во гостољубието. Немаше ден да не се прошета до железничката станица и да ги дочека возовите што идеа откон неговиот крај, a со тоа ги дочекуваше и сите луѓе од тој крај и ги водеше дома на жена си.
— Вујко ти, мори утко, вујко ти Коле со вујнати ти Петрана. Гледаш? Дошле да те видат тебе. Твои роднини се, што се мрштиш — ја караше, гледајќи ја сиромашката да ги вие муцките и да ги крши прстите, не што та нејќеше својот вујко и вујна, ами што немаше каде да ги смести. Во стан од соба и кујна во којшто живеат шест души се чекаат ли гости? И тоа какви беа нивните гости? Се знае. Вујна Петрана беше болна од пред пет години и сега вујко Коле ја водеше на доктор. А од каква болест се боледува петдесет години јасно и беше на жената, та затоа ги кршеше прстите и се мислеше каде да ги истави дечињата, додека вујна Петрана ја однесат на болница? Та оти назад нема да се врати, тоа беше едно олеснение; да не се повраќа другпат да и додева.
Поседе вујко Коле десетина петнаесет дена и си отиде да бара нова вујна в село, но затоа по други десетина дена домаќинот доведе други „мили” гости.
— Брачеда ти Донка, мори утко, бацкови ти Митре, Веско. He гледаш? Се мили гости ти водам”. И навистина, од брат и братучеда што има поблиско и помило? Си ги сакаше цеца братчињата и брачеда си, но сета тешкотија беше во тоа што и тие како вујна Петрана идеа на доктор, а не на панагир кај цеца си.
Поседоа и тие како мили гости по десетина дена и како што дојдоа со половина дробови, така си отидоа со четвртина. Цеца доби телеграма дека Весо се простил со животот а Мице некако ја стиска душата и не сака да му ја предаде на свети Петрета. A брачеда и Донка прилежува двапати во годината по шест месеци. Инаку, другото време здрава е како тиква.
Душа не остана во домаќинката. Се налет нека беше и простено, да идеа здрави. Ќе се прицкаа некако колку да беше тесно; ќе одделуваа од нивните купончиња леб, ќе вареше качамак, каша, тиква; ќе ги дочекуваше и испраќаше некако, но болеста што ја носеа ја тревожеа и како да се пренесуваше и на неа, та и таа почна од ден н аден да вене и жолтее како нејзините гости.
— Mope, јас нека се пустам, само децата да ми се здрави, — одговараше на забелешката од домаќинот кога и обрнуваше внимание да си го пази здравјето.
А луѓето од село веќе ја научија куќата од даскалот и кој како се враќаше од град се фалеше:
— Убаво си поминавме кај Петка наш, да му се живи дечињата и домаќинката. Mope, наш човек пак наш. Селанец пак селанец. Да е некој граѓанец али би прибрал в куќи здрави, а не болни како што му одиме ние!
— Ама и невестата се погоди токму со неговиот табиет, — потврдуваа други. — Да беше некоја од градските или некоја одозгора — туѓинка али прибираше ромаци да и се тресат со опинциштата по постелите? Ама, ете, било та се рекло, море: мило моемило свое! Колку да сме алчак, од крвта сме им, затоа не прибираат, сиромаси.
И така тераше и тера внукот на дедот Петка, даскалот Петко со години.
По вујко и и вујна и на Петковица, дојдоа стрико му и стрина му на Петка; по браќа и браќа му; по братучеда и — братучеди му. А сетне се заредија и подалечни роднини: дојдоа зетовците од први и втори братучеди по жената; дојдоа шуробаџанаци од Петка; дојдоа кумови со кумчињата по жената, дојдоа свети Јовани од Петка. А веќе по година две почнаа сите селани од двете нивни села редовно да се редат, дури најпосле не ја научија адресата и селаните од блиските нивни села, та куќата стана Мисирски ан.
— Ние сме од Бште кумови на вашиот кум Богдана, — со право влегуваа две жени и двајца мажи со по едно дете в раце само што не испуштиле душа.
— Повелете, повелете, добре дошле, — ги канеа домаќините и ги водеа утредента по доктори и болници за да избегнат од најлошото — да не им умрат болните кај нив дома.
— Јас сум на зета ти Стојка зет за сестра. Me знаете Митре Калешко. Me фати такциратот, си го истерав окото со пусат, — се, претставуваше слепиот Митре и влегуваше кај гостољубивите домаќини и ги молеше за помош да прогледа, иако десното око му беше полно со сачми.
Тука кај даскалот го бараа здравјето сите вилаетлии.
— Ако Петко не ви најде доктор и лекови, никој друг, — повторуваа сите што излегуваа од болница и си одеа некако пооправени со здравјето.
А Петко и Петковица си правеа себап на душите. He само што ги водеа по доктори и болници ами секој вторник и недела одеа и во посета. Знаете како е; болни луѓе оддалеку, греота е да нема кој да ги посети, окуражи и да им рече дека добро изгледаат и бргу ќе оздрават. И ако рече Петко оти ќе оздрават „сигурно” ќе оздрават, нема сомнение. И оздравуваа, да видите! Освен тие што умираа, другите сите оздравуваа. Оздраве и Митре Калешко, ама со едно око; оздраве и Веско Бојков, ама со една нога, оти едната беше ја искастрил со секирата до глезен, та лекувајќи ја дома со басни и билки и гаој од буништето, беше оцрнела до колено, та им даде зорт на лекарите дури да ја пресечат над колено за да не отиде и главата.
Гледајќи го гостољубието на даскалови и помошта на болните, во последно време почнаа и здрави да се навраќаат.
— На пат сме за Винковци да ги видиме децата; таму служат војници, та се навративме да ве видиме, — се претставија една вечер еден шура и еден баџанак на Петка.
— Добро дошле, добро дошле, — со полна уста ги пречека Петковица и задоволна се насмевна, гледајќи ги сватовштините здрави. „Барем децата нема да ги праќам по соседи вечерва”, се успокои таа и се растрча да пригаѓа вечера. Ги нагости без грижа дека утре ќе треба да ги попарува покровите во коишто ноќеска ќе спијат.
По некое време, пред учебната година, Петко доби едно љубезно писмо од својот другар од детинство Ристета. И тоа нарака од сина му на овега. Ристе топло го поздравувахче Петка и го потсетуваше на разни слатки спомени од нивното детство кога играа бишка по чаирот, ловеа риби по реката и ги бркаа девојчињата по леските, а на крајот беше поставена молбата.
— Ќе гледаш другар Петко, детево да го сместиш некако кај тебе на спиење и храна, а за другото ќе се грижам јас. Сакам да извадам и јас еден учен човек како тебе, та реков да го пратам кај тебе да му се најдеш во науката. За плаќање — лесна работа! Кога ќе си дојдеш налето в село, ќе се кусуриме!
И работата се стори. Петко го прибра младиот студент кај себе на спиење, јадење, а за другото ќе се грижи татко му од село. Зошто да не го прибере? И може ли да не го прибере синот на најдобриот негов другар? A каде ќе спие и јаде? Се знае! Каде неговите четири, нека биде и ова петто.
Ваквата положба предизвика и вакви разговори од Петковите гости:
— Кај ќе одиме вечер на ан, на хотел во С?
— Се знае, во хотел Петко, на ан кај Петка, — почнаа да тераат и шеги Петковите браќа братучеди, шуробаџанаци и вилаетлии.
А за да се прошири Петковиот хотел и ан и во родилен дом дојде и следнава случка:
Едно лето се отвори во С. некаков семинар, курс што ли, за сите оние учители што го немале оформено своето образование. Во таквите се наоѓал и зетот на зета му на Петка од вторатрета братучеда, оти Петко немаше сестри, та еден ден еве ти го тој „близок” роднина кај Петка заедно со младата Петкова внука од седмо колено.
Јас сум зетот на зета ти Стевана и дојдовме со внука ти Зорица да го посетуваме семинарот — се претстави новото зетче од О. за коешто Петко дотогаш не беше ни слушнал.
— Добро дошле, добро дошле, — ги отпоздрави Петко и се загледа во внука си некако испитателно, па запраша:
— Ама Зорица кога стана учителка? Колку што знам јас, таа немаше ни основно школо завршено, — но веднаш почна да се праша сам по таа работа: „Па што знам јас дали нема? Денеска се тргнало со такво темпо, та луѓето за две три години и до доктори дотеруваат, а веќе оти окружни судии има со четврти клас, тоа никакво чудо не е. Та и Зорица, можеби е поминала преку некои курсеви, семинари и станала даскалица, та сега со овој последниов ќе си го дооформи образованието и ќе си земе црно на бело — тапија на занаетот, што се вели зборот, и ќе си се нареди во луѓето со средно образование”.
Но работата не беше била таму.
— He е, вујко, Зорица даскалица, не е, ТУКУ ја зедов со мене да ми се најде при рака во мојата работа на семинарот, — се изјасни зетчето и му објасни на вујка си во што ќе се состои Зоричината помош во неговата работа на семинарот.
— На прво место, — рече — ќе бидам јас за неа сигурен а таа за мене. После, ја гледаш каква е? (Тука покажа на Зорица, чиишто мев беше дошол до гуша). Без мене таа што ќе направи на овој ред. Сакам да ми ја гледаат очите и во најкритичниот час.
„Така си е, машко, така. Ќе и помогнеш и ти нејзе во таа нејзина работа колку таа тебе во семинарот, туку ајде да видиме понатаму што ќе излезе,” си помисли Петко и ги кани да се расположат како во своја куќа. А на Петковица со ишарет и стави до знаење да поприготви некое и друго пеленче и повојче ако останало од нејзините дечиња. А веќе оти ќе ги сучи ракавите да ја бабува Зорица, тоа таа и сама го гледаше.
Се расположија зетчето и Зорица како што им рече вујко им; госчаваа пет шест десет дена и ниет за одење немаат. И како ќе си одат со несвршена работа? Ниту зетчето го заврши семинарот, ниту Зорица нејзината!
На десеттиот или петнаесеттиот ден му јави брат му дека на таа и таа дата ќе пристигне со снаа му на пат за Врањска Бања, ако сака нека го дочека на станицата да се видат како браќа. „Брат брата не рани, тешко кој го нема”, вели народната пословица. Излезе братот до станицата, го дочека брата си со невестата, и, „како што му е редот” го покани кај вујка си Петка:
— Елате, елате, слободно кај нас со Зорица. Многу добар човек е вујко Петко; ќе си прележете некоја и друга ноќ да не одите по хотелите да плаќате и да ве јадат тавтабитите, — со „право” ги канеше зетчето брата си и снаа си. И тие ја прифатија поканата и си поминаа царски кај вујкото на Зорица. Место една ноќ, прележаа две три и на одење топло му заблагодарија на Петка за срдечното гостопримство. А Петко, како на сите, и ним им рече пак да повелат на враќање, оти може и него да го однесе редот кај нив во О. па да му биде нивната куќа отворена.
Помина месец, шест недели и, како што се очекуваше, една ноќ ја свиткаа половината и крстот Зорица и до зора се сврши и таа работа. Издутна Зорица машко дете и од благодарност кон куќата, Петковица стана кума на новороденото. А кога е кума веќе се знае: сета грижа околу кумчето паѓа на неа. И така вујна кума Петковица си ја зеде грижата околу кумчето и Зорица, а зетчето си продолжи со науката на семинарот.
На Петка за првпат му префрли од гостопримството. Каде се стиска во тесниот стан, ги собира децата во една постела; ги храни и дувани зетот и внука му, ете дојде и превнук му да му го крши сонот по неколкупати на ноќ. Но реши да го прави себапот до крај, ама, ако се може нешто и да надомести од сета оваа мака; поправо да се ослободи од неа на некој начин. Затоа реши да ја одведе внука си со превнука си во О. кај свекра и и свекрва и; да ги израдува со машка принова и да им кондиса пак тој со Петковица, ако не два три месеци како тие нему, оно, барем дветри недели. Навистина нерентабилна сметка — за седум едно, но и тоа доста ќе биде од кого е.
— Ако, вујко Петко, ако, што е тоа муабет. Зар ние седовме, еве, два месеци, а вие да не поседите кај старите една две недели. Туку…! — почна да се снебива зетчето и ја наведе главата некако сневеселено.
— Е, што туку…? — праша Петко. Да не имате некои незгоди со старите дома? — како да беше знал Петко.
— He, џанум! Какви незгоди; добри сме. Ќе ве пречекаат со раширени раце. Уште кога ќе им го однесете внучето, каква радост ќе им направите. Туку… право да си кажеме… пари за пат немаме.
Петко го плати и патот за Зорица до Б. а оттаму ќе го плати татко и до О. И така, Петко ќе тера гости во О. претставувајќи си како слатко ќе јаде оски риби, јагули и пие оско црно вино.
Мисли Петко така, ама мислат Зорица и зетчето вака:
„Со старите дома не сме добри, та поарно ќе биде да не одат вујко и вујна кај нив да ни го видат ѓупштилакот. Затоа јас ќе пратам веднаш телеграма кај твоите во Б. и ти веднаш врати се во С. Итака вујко и вујна ќе се вратат во П. и ќе се задржат два три дена, та кога ќе дојдат во Б. за да продолжите за О. тебе нема да те најдат кај татка ти. А дури тие да се вратат, ние со децата нивни ќе протутнеме уште некоја недела и друга; повеќе и не ни треба.
И така направија. Дури Петковци се задржаа кај блиски и далечни роднини во П. барем малку да повратат од гоштавањата, Зорица се врати назад во С. и си отиде кај децата од вујка си Петка.
Но затоа Петка го издаде секое гостољубие кога во Б. го разбра безобразлукот и со телеграма и тој им нареди на децата веднаш да ги истераат од дома овие „мили гости” и со тоа ја прекрши старата традиција за гостољубие наследена од деда си Петка. Се вратија со Петковица во С. но не излегуваа веќе на станица да ги чекаат своите зетовци, шуробаџанаци и пријатели.