Калеш Анѓа од Стале Попов – цел роман

HA АТПАЗАР во Прилеп оваа сабота вриеше од народ. Пазариштето беше полно со секаков крупен добиток, та „одвај ја држеше земјата на своите плеќи”.

Тешко и беше на земјата да ја издржи таа тежина, но уште потешко им беше на луѓето да го издржат жешкото јулско сонце кое уште од изутрина почна силно да пече.

Атпазар како атпазар. Тука имаше и убави арапски коњи и мршави магариња; и убави расни бикови и волови, и мршави планински крави и телиња.

Покрај секој добиток, или група добици, стоеја по еден или двајца пазачи и одговараа на прашањата од муштериите. Сите овие луѓе – пазачите – изгледаа еднакви. Во алиштата искинати – испарталавени, речиси голи, со изгорени градници и плеќи, неизбричени, нестрижени, разбушавени, неизмиени, испиени во лицата, пропаднати во очите, бетер и од најслабата крава или магаре. Вооружени со по еден голем стап ја држеа дисциплината кај бесните атови и бикови, кои често се клоцаа и бодеа меѓу себе. Потпрени врз стаповите, повеќе мижеа отколку што гледаа и чекаа да фрли „дедо господ” некое облаче пред жешкото сонце, да им ја облажи жештината и да ја олесни положбата во која се наоѓаат на припекот.

Други пак луѓе, сосема спротивни на првите: добро угоени, избричени или со убаво потстрижени бради, измиени, богато облечени; со широки чоени или кадифени потури, со свилени појаси, со срмени елеци и севозможни златни и сребрени накити, со пиштоли за појасите, гордо се шетаа низ пазариштето броејќи ги по стоти или илјадити пат килибаровите броеници со меките и чисти прсти. Тие често се запираа, во групи од по два-тројца, пред некој убав коњ, вол, бик и го прашуваа пазачот чиј е, и колку пари му бара чорбаџијата. Момците одговараа: на Асан-бег од Ерековци, на Селим-бег од Коњари, на Суљо-бег од Рувци, на Муарема, Фазли, Фета, Даута, Сефедина, Мамут-бега од Дедебалци, Шелеверци, Алданци, Букри, Егри, Бач, Брод, Новаци итн. и им ја кажуваа и цената на стоката која стопаните – бегови беа ја определиле, а исто така им ги покажаа и самите бегови кои седеа во блиското кафе водеа пријатни разговори.

Што можеа да разговараат беговите од прилепската нахија? Се знае ли пак какви не разговори се водеа во без – работница и уѕур?

– Изведов два чифта волови на пазар да продадам. Ми треба некоја пара за мастраф на куќата; нема од друго место од каде да се фати – им велеше Даут на колегите и ги фалеше воловите:

– Не се волови – ангели, што ги викаат каурите. Куќа можат да повлечат.

– Јас пак дојдов да купам два чифта: ајде ако е мунасип и касмет; да ги видам што стока се, да фаќаме рака – се јави Фазли од Дедебалци.

– Разорав баеги ледини од чифлигот, та ќе ми требаат уште два чифта волови, а за луѓе, нека се живи каурките, родиле доста синови за нашите чифлизи.

– Навистина ефендилер, немате ли некој каурин фазла да ми дадете за работа? Што е мунасип, ќе платам, зашто јас пак имам волови и стока, ама со луѓе сум слаб; ми требаат два-тројца орачи, толку говедари, а може и некоја жена со поголеми деца да ги бркаат кравите по ливадите и гуските по реката – се јави и Мамут-бег од Оризари.

И тука, во кафето се спогодуваа беговите; си продаваа еден на друг волови, коњи, крави па и луѓе од своите чифлизи. Два човека за еден вол, три жени со пет деца за една крава, а Муарем му даде на Мамута четири девојчиња од по седум-осум години за осум гуски. Девојчињата им правеа пречки на мајките во работата, та Муарем сакаше да се куртули од нив. Нe му се чекаше да потпораснат за да ги продаде некаде по пазариштата за робови, а да ги истепа или исколе сепак имаше душа во него. Ами вака, ќе земе осум гуски – ќе направи осум ручеци. И тоа е фајде. А имаше Муарем во својот чифлиг ваков ситнилеж едно чудо.

Навистина, со закон турскиот поредок не беше робовладетелски, но на практика токму таков беше, зашто покорената раја беше сопственост на бегот и тој располагаше со неа по своја волја, та дури и до продавање на луѓе. И ги продаваа под разни изговори и маски.

Но колку да изгледаа беговите задоволни од својата владејачка положба, не можеше, а да не се забележи голема загриженост и душевна потиштеност на нивните лица. По години, сите беа во напредната возраст. Повеќето од нив може да се каже, старци од шеесет нагоре. Се разбира дека младите беа на војна во редовите на силниот султан Сулејман Величествен – Законодавец, кој целиот свој живот го посвети на освојување земји на сите три континенти. А тие освојувања голтаа стотици и илјадници правоверни во чии редови беа синовите и младите браќа на нашите бегови. Затоа и разговорите меѓу нив беа повеќе на таа страна.

– Имаш ли некој абер од синовите? – го праша Муарем Мамута откако го направија пазарлакот за девојчињата и длабоко воздивна, пренесувајќи се во своите мисли далеку, далеку на бојното поле, каде што и сам помина петнаесет – дваесет години.

– Имам, имам; дојде брат му на Фета-бег овдека и ми донесе сељам од двајцата: постариот и помалиот, а средниот…, – тука Мамут воздивна уште подлабоко и ја ничкоса главата, – средниот веќе отиде кај големиот пророк. Падна јуначки по таа пуста Маџарска. Кажуваше брат му на Фета, страшен милет биле Маџарите…

– А токму нив сака нашиот падишах да ги покори. Ем уште понатаму: Ердељци, Австријци, па да им отиде и на

Аламанците и Френците. Тогаш дури цел свет ќе биде под ногата негова. А велат, убави земји биле тие; здрав инсан, ќе има што да делат нашите синови што ќе останат живи.

– Ех, кој сака да бегува, ќе ги крвави гаќите како ние едно време – им се замеша во разговорот и Фета-бег чиј син пред некој месец се врати од војната сакат во левата рака и десното око.

Фета-бег беше доволен и со таков син. Алипен, сакат, слеп, ама главата ја донесе, a ја донесе и свирепата омраза спрема се што не беше муслиманско. И токму тоа ги правеше ѕверови преживеаните султанови војувачи. Се враќаа сакати, алипни и сиот бес за маките што ги тргаа во редовите на царската војска, ги истураа на рајата што ја беа притиснале при завладувањето на нивните чифлизи. „Кога не можеш на магарето – удри на самарот”, има една народна поговорка. И тие така. Претепани на бојните полиња од војските на противниците се враќаа со „искршени рогови”, ама затоа пак се одмаздуваа на незаштитените чифчии; ја искористуваа до максимум нивната работна сила, ги малтретираа со сите познати и непознати мерки, ги отепуваа и продаваа по своја волја без да даваат сметка за нив. А тие ги веднеа грбовите и го носеа ропскиот товар што им го беше наметнало времето и насилството. Свеста за спас од таа положба беше изгубена. Никој од рајата и не помислуваше да се вади од таа бедотија. Тие знаеја дека робови се родени и робови треба да умрат. Ја делеа судбината од воловите ‘ргаа цел век за сламата. Дури и нешто потешко. Дури за воловите беговите приготвуваа слама и јарма за да го тегнат плугот, за овие двоножни волови ич не се грижеа, зашто ги има во изобилство без да ги купуваат и да даваат пари за нив како за стоката. Тие им се размножуваа по природен пат. И за чудо беше. При такви услови на животот оваа беговска „стока” се множеше од секоја друга повеќе. Немаше семејство да не приплоди барем четири, пет, шест деца, а не беа ретки и такви што водеа и по десет – дванаесет. Затоа беговите не се жалеа кога умираа половината од децата.

– Добар сој е нашата раја – многупати си велеа некои од нив. – Нема да останеме без работници дури вака се котат како зајаци…

А Рајата, речиси, тука го гледаше својот продолжеток. Се множеше од ден на ден, од година на година и се надеваше белки тоа множење ќе и овозможи еден ден да го симне својот товар од грбот. Затоа, во својата очаеност, мажите им велеа на жените: „Жено, ако друго немаме, барем деца имаме. Белки тие ќе дочекаат некој бел ден”.

Затоа и сите чифчии денеска стоички го поднесуваа припекот на сонцето и чекаа да се стемни за да се вратат во своите кошарки по чифлизите и да го продолжат ропскиот живот.

А „дедо господ” како да сакаше да им ја позаостри казната. Цел месец не се смилува да фрли некое „покровче” пред жешкото јулско сонце, та така ги испече на животи. Но од тоа тие немаат многу мака. Ги печеше ги гореше, ама и ги зајакнуваше да можат да ги издржат сите други и маки и страдања што им ги нанесуваа господарите.

На еден крај од пазариштето како поодделна од другите продавачи стоеше голема група од селани со разна стока; говеда, волови, коњи, кобили, магариња. Стоеја луѓето покрај своите добичиња и чекаа муштерии за нив очигледно загрижено дека ќе сврши пазарот, а стоката не се продава. Сто аспри за најдобар вол, педесет – за крава, триесет за магаре бараа стопаните, но ни толку немаше кој да даде, бидејќи имаше многу повеќе продавачи отколку купувачи. Уште час -два денот ќе прекрши и пазариштето се празни. Кој продаде до пладнина – продаде, кој не – ќе ги тера добиците до пазар, ако не сака да ги продаде пошто – зошто. Но на оваа група селани, коишто некако подобро изгледаа од оние од полето, не им се враќаа назад добиците, оти имаа голема нужда од пари. Имено, повеќето од нив беа Мариовци од селото ГГчишта кои оваа година ја откупија планината од Селим-бег од Солун за триста и седумдесет гроша – два-есет квадратни километра борова, букова и дабова гора со не помалку рудини и пасишта, за да не им клава бегот сточари Власи и Мијаци, а нивната стока да умира за вода, паша и од жештина долу крај селото. Затоа решија П’чивци да дадат селски некоја пара, и да станат сајбии од Рибник до Перун. Затоа сега треба да ги собираат парите!!! He се многу. Триста и седумдесет гроша, што пари се, но ако се претворат во аспри ќе излезе баснословна сума од 44.000 аспри, сметајќи во еден грош четириесет пари, а секоја пара по три аспри, за која сума ќе треба да продадат 44 најдобри волови, та остави што секаков вол и не се продава по сто аспри.

Ете затоа овие селани ја дочекаа и пладнината, та како што бидува обично кога човек има нужда, почнаа да ја продаваат стоката пошто – зошто, само и само да однесат некој и друг грош в село и да ја свршат оваа важна селска работа со Селим-бег.

Бидејќи целото село беше заинтересирано за оваа работа, овој пазар речиси од секоја куќа имаше по еден или двајца луѓе кои тераа на пазар по еден, два, па и повеќе добитоци. А за да им помогнат на старите во терањето на стоката, тие беа повеле со нив и по некое дете од осум до десет години, оти пак за младите беше опасно да слегуваат в град да не ги собере некој од поблиските бегови за работа во својот чифлиг, бидејќи полските работи беа во полн ек, та на беговите им беше потребна работна рака, и тие ја наоѓаа со својата сила кај рајата – христијаните – која не беше уште сопственост на некој од нивните колеги, како што беше овде случајот со слободните Мариовци.

Но еднаш се беше случило да соберат од некој силник такви слободни луѓе и за вечни времиња да бидат задржани на односниот чифлиг како чифчии – робови за работа.

По таа причина во групата П’чивци имаше и два-триесет деца, а исто така во оваа група продавачи беа замешани и селани од другите мариовски села, кои не се мешаа со оние од полето, бидејќи последниве беа веќе беговски чифчии, а тоа ќе рече – робови, а првите се сметаа за слободни, та за секој случај и секаде стоеја одделно, па и сега.

Во овој пазар тука беше и старецот Богдан Сирме од селото Старавина со своето внуче Ангелета од осум години, да му помогне при терањето и врткањето на двете крави и магарето, што требаше да ги продаде за да однесе некоја ока сол и да се приготви за вршење. Се знае. За вршење треба ортоми, врзми, јамки за коњите, а што е најглавно, покрај солта треба лук, цирони, киселина, некоја лажица, паница, опинци и други работи.

Околу сонце огревање утринава прошетаа низ пазариштето четворица агалари со двајца сејмени по нив, и со некаков интерес се загледаа во групата мариовци. Ги завртија главите по неколку пати, си проговорија нешто тивко по турски и се изгубија.

На селаните им се видоа сомнителни овие луѓе.

– Сигурно не гледаат да ни ги оберат ќесенцата вечер по Слива – рече еден од старците, кога се оддалечија од нив агите. И сите се загрижија како ќе го префрлат вечер ридот, а да не бидат ограбени, зашто не беше редок и случајот да ги врбуваат овие јавни качаци – (прилепските бегови) мирните селани, особено оние од Мариово, кои уште немаа над себе никаков бег да ги „штити”, та на враќање да им излезе на патот во планината Слива или Писокал, да им ги соберат парите што ги добиле за продадената стока, па дури и да напакостат – убијат или пленат – по некој помлад човек. Затоа и ретко идеа Мариовците во Прилеп, умирајќи на 70-80 години без да видат град. А кога веќе во крајна нужда идеа ете вака, мнозина старци и по некое дете се собираа за да можат колку – толку да се заштитат.

Арно ама, во оваа сабота беше им била друга целта на насилниците. Еден од четворицата агалари што ги обиколија утринава селаните беше самиот прилепски кадија Арслан-беј, битолскиот санџак бег.

Тој одамна сонуваше за кадиско место и најпосле го доби лично од силниот падишах. Но за та висока чест, тој требаше да му се оддолжи со нешто на својот покровител. И намисли тоа да го стори со стотина, или барем со пет шест не помалку рудини и пасишта, за да не им клава бегот сточари Власи и Мијаци, а нивната стока да умира за вода, паша и од жештина долу крај селото. Затоа решија П’чивци да дадат селски некоја пара, и да станат сајбии од Рибник до Перун. Затоа сега треба да ги собираат парите!!! He се многу. Триста и седумдесет гроша, што пари се, но ако се претворат во аспри ќе излезе баснословна сума од 44.000 аспри, сметајќи во еден грош четириесет пари, а секоја пара по три аспри, за која сума ќе треба да продадат 44 најдобри волови, та остави што секаков вол и не се продава по сто аспри.

Ете затоа овие селани ја дочекаа и пладнината, та како што бидува обично кога човек има нужда, почнаа да ја продаваат стоката пошто – зошто, само и само да однесат некој и друг грош в село и да ја свршат оваа важна селска работа со Селим-бег.

Бидејќи целото село беше заинтересирано за оваа работа, овој пазар речиси од секоја куќа имаше по еден или двајца луѓе кои тераа на пазар по еден, два, па и повеќе добитоци. А за да им помогнат на старите во терањето на стоката, тие беа повеле со нив и по некое дете од осум до десет години, оти пак за младите беше опасно да слегуваат в град да не ги собере некој од поблиските бегови за работа во својот чифлиг, бидејќи полските работи беа во полн ек, та на беговите им беше потребна работна рака, и тие ја наоѓаа со својата сила кај рајата – христијаните – која не беше уште сопственост на некој од нивните колеги, како што беше овде случајот со слободните Мариовци.

Но еднаш се беше случило да соберат од некој силник такви слободни луѓе и за вечни времиња да бидат задржани на односниот чифлиг како чифчии – робови за работа.

По таа причина во групата П’чивци имаше и два-триесет деца, а исто така во оваа група продавачи беа замешани и селани од другите мариовски села, кои не се мешаа со оние од полето, бидејќи последниве беа веќе беговски чифчии, а тоа ќе рече – робови, а првите се сметаа за слободни, та за секој случај и секаде стоеја одделно, па и сега.

Во овој пазар тука беше и старецот Богдан Сирме од селото Старавина со своето внуче Ангелета од осум години, да му помогне при терањето и врткањето на двете крави и магарето, што требаше да ги продаде за да однесе некоја ока сол и да се приготви за вршење. Се знае. За вршење треба ортоми, врзми, јамки за коњите, а што е најглавно, покрај солта треба лук, цирони, киселина, некоја лажица, паница, опинци и други работи.

Околу сонце огревање утринава прошетаа низ пазариштето четворица агалари со двајца сејмени по нив, и со некаков интерес се загледаа во групата мариовци. Ги завртија главите по неколку пати, си проговорија нешто тивко по турски и се изгубија.

На селаните им се видоа сомнителни овие луѓе.

– Сигурно не гледаат да ни ги оберат ќесенцата вечер по Слива – рече еден од старците, кога се оддалечија од нив агите. И сите се загрижија како ќе го префрлат вечер ридот, а да не бидат ограбени, зашто не беше редок и случајот да ги врбуваат овие јавни качаци – (прилепските бегови) мирните селани, особено оние од Мариово, кои уште немаа над себе никаков бег да ги „штити”, та на враќање да им излезе на патот во планината Слива или Писокал, да им ги соберат парите што ги добиле за продадената стока, па дури и да напакостат – убијат или пленат – по некој помлад човек. Затоа и ретко идеа Мариовците во Прилеп, умирајќи на 70-80 години без да видат град. А кога веќе во крајна нужда идеа ете вака, мнозина старци и по некое дете се собираа за да можат, колку – толку да се заштитат.

Арно ама, во оваа сабота беше им била друга целта на насилниците. Еден од четворицата агалари што ги обиколија утринава селаните беше самиот прилепски кадија Арслан-беј, битолскиот санџак бег.

Тој одамна сонуваше за кадиско место и најпосле го доби лично од силниот падишах. Но за та висока чест, тој требаше да му се оддолжи со нешто на својот покровител. И намисли тоа да го стори со стотина, или барем со петшеесет мали деца христијанчиња, кои ќе стапат во служба кај султанот како јаничари. Мислеше кадијата дека од тој поголем бакшиш ќе нема за неговиот падишах. И така беше. Што можеше и што имаше повредно да му испрати прилепскиот кадија на силниот султан Сулејман, освен да му ја зголеми, и така големата сила, со уште сто фанатизирани јаничари!

Дедото Богдан го остави внучето со добиците со другите селани и шетна низ пазариштето да слушне како оди стоката, па и тој да бара цена за својата. Навистина неговите крави не беа добри „полски”, ами планински, ситнавки, но сепак треба да се знае до каде може да се оди со цената. Отиде кај полјаните што ги држеа беговските добици и се заговори со два-тројца, очигледно сочувствувајќи им на положбата.

– Аирлија пазар, бре браќа! – ги поздрави старецот и ги изгледа од глава до петици.

– Аир да имаш, дедо! – го отпоздравија овие гледајќи го исто така внимателно.

– Што правите, што чините? Како сте в поле? – ги засипа со обичните прашања па почна да ги распрашува кој кај кој бег работи – зошто се толку парталави, голи, боси и страдни.

– Како чифчии, зошто – му одговори еден од тројцата и го прашаа него од кое село е тој и на кој чифлиг работи.

– Немаме ние во Мариово наш чифлигар над глава, браќа не, сами сме чифлигари, сами чифчии. И како што гледате – покажа на себе – некако поарно сме од вас во сенешто. Ене, јас си ги продавам моите кравки и на моите дечиња ќе им однесам што треба, а вие?…

– Блазеси ви вам на мариовците, дедо, без чифлигари, блазеси ви. Навистина вие слободен живот живеете, зар не?

– му се испушти на еден од полјаните.

– Ќе им даде господ и ним бегови, нека не се плашат

– потфрли трет од групата. завидувајќи им на слободата на мариовските селани.

– Да ми ти се исуши устата, машко – го начека дедото Богдан овега и почна да им се фали дека тие имаат старски фермани за таа слобода и никој не може да ги направи нив чифчии. Затоа тој ги кладе рацете одзади и ја исправи главата да им ја покаже слободата и во неговото одење и стоење. Поразговара уште нешто со нив; ги нарече баби што им служат на агите, но и сам знаеше дека инаку не може да биде, па почна да ги сожалува:

– Таков ви бил касметот; браќа. Такви сте се родиле -такви ќе си умрете. А кој нејќе да робува, нека повели кај нас. Мариово златно има леб за секого.

Така се фалеа тогаш Мариовците. „Кој не сака да робува, нека бега кај нив, таму е слободата”. И навистина, многу поразбудени луѓе се доселуваа во Мариово и тука образуваа нови семејства. Мариовците, не само што не се противеа на тие доселувања, туку дури и ги наговараа вака како дедото Богдан што го правеше овој пазар, та дури и земја им даваа да работат, бидејќи ја имаа повеќе отколку што им беше потребна ним. Под таа причина Мариово стана некој вид прибежиште на сите оние што беа решени да ги напуштат своите господари – бегови – во полето.

Но тоа предизвика огорченост и омраза кај беговите и тие почнаа да гледаат во Мариовците свои непријатели и бунтовници, а во Мариово – како област – земја – што треба да се стави под власт на султанот за да можат да ги подвластат и Мариовците како овие христијани во полето. He толку заради земјата, бидејќи таа не ги привлекуваше нивните апетити, зашто беше пуста пустелија – џунгла, ами да не ги соблазнуваат нивните чифчии по полето со таа нивна слобода со која секогаш и секаде се фалеа.

Дедото Богдан се рашета гордо низ пазариштето, разбра што му требаше да разбере, ги изжала и другите чифчии што ги виде, се нафрли пред сите со мариовската слобода и се врати кај Ангелета и селаните. Ги продаде кравите, но магарето го позадржа. He му се даваше за триесет аспри и реши да го врати назад. Им подвикна на другарите да го напуштат пазариштето и заедно да си одат, да си го берат стравот по Слива и Писокал.

И таман селаните беа при крајот на својата работа, и се приготвуваа сите заедно да го напуштат пазариштето. наеднаш ги обиколија стотина души сејмени, со исукани јатагани. Кадијата лично командува да се фатат децата да се одделат од старците.

Овие се втурнаа во купот и со ѕверски постапки ги одделија децата од дедовците им.

Настана детска пискотница, старски молби, плачки, пцости, физички напади и расправии, но откаде паднаа неколку старци од јатаганите на семејните, децата беа собрани и со кадијата на чело, одведени и затворени во еден конак, а старците си заплакаа и си отидоа во своите села да им ја однесат тажната новина на мајките и татковците од пленетите деца.

Во оваа група попадна и Ангеле Трајков, внучето на дедо Богдан, кого што татко му Трајко и мајка му Велика си го исплакаа и се задоволија со неговото сестриче близначе Анѓа и постарото братче Јована.

Калеш Анѓа (II дел)
BO КОНАКОТ каде што ги затворија грабнатите деца настана страшна пискотница. Затворените деца Мариовчиња исплашени од јатаганите на сејмените патема, се смирија и влегоа во конакот како јагниња во трло. Но кога ги затворија однадвор и ги оставија сами, си дојдоа на себе и се распискаа секое за своја сметка. Некое ја викаше мајка си да му помогне, друго татка си, трето деда си, баба си. Сите пиштеа отепани од судбата. Откако премалеа од плачење, почнаа да мрморат во темницата: – Дали сите ќе не исколат? – праша едно. Прашањево пак ги заплаши и пак писнаа во еден глас. – Co плачење ништо не бидува, туку ајде да му се молиме да не пуштат. Да ги прашаме колку пари ќе им сакаат на старите. Сигурно за пари не собраа, – почна едно дванаесетгодишно момченце, чувствувајќи се најхрабро како највозрасно. Сите се собраа околу него, но место одговор продолжија да плачат. – Да не сте писнале зашто со клоци ќе ви ги истурам цревата – викна силно момчето околу кое се собраа. Се смирија, а тоа продолжи: – Агите нема да не остават овде долго време. Ако е за колење, ноќеска ќе не изведат и ќе не исколат: ако е пак за пари, чекајте ги утре рано. Ќе видиме. Ама било што било, немојте да плачете да ни се радуваат. Ако е за умирање, машки да умреме. Кога ќе дојдат, пуштете ме мене јас ќе зборувам за сите. Точно предвиде момченцето. Бидејќи не беа за колење, вечерта никој не дојде да ги вознемирува. Липаа потајно сите, плакаа и околу полноќ испозаспаа врз подот како прасиња еднододруго. Се тресеа кога стражарот се накашлуваше пред вратата и чекаа да се отвори оваа за да ги изведат или тука да ги исколат. Но вратата не се отвори во ноќта и тие останаа живи. Тропањето на клучот сите ги разбуди. Си ги спомнија вчерашните ѕверства со дедовците им и нададоа да пискаат. He можеше да ги смири постариот другар со никакви закани и заплашувања. Пискаа и чекаа да се отвори вратата и да светнат јатаганите од сејмените како што светеа вчера на Атпазар. Во тој страв сите се собраа во еден ќош од одајата, како пилиња исплашени од орел. Секое гледаше да се затскрие зад некое од другарчињата и така да се запази од јатаганите. Плачеа, се тресеа и чекаа. Го чекаа најстрашното! Колењето. Вратата се разгрна полека, но наместо да се појави остар јатаган, се појави една семејнска глава; се опули во собраниот куп и се насмеа. – Се собрале како пилиња под квачка – проговори и ја отвори едната пола на вратата. My се поклони длабоко на тој што беше зад него. My направи темане: – Бујрум, кади баба. Тука се како лисичиња. Веднаш се отвори и другата половина на вратата и децата видоа дваесетина агалари пред вратата. Првиот што беше пред вратата пречекори три чекори внатре, погледна во децата и почна да се смее: Машала, машала, машала! Убав лов падна вчера. Ке правиме ќејфот на падишахот, ако сака ала! – им се обрна на тие што беа зад него. Сите се насмеаја, и еден проговори: – Дали ќе се кротат кади баба? Многу диви се овие овдешни планинци. – Ке ги кроти лебот, Мусо ага, ќе ги кроти. Кога ќе легнат на царскиот таин, јагниња ќе станат. Ние да направиме нашето, да ги испратиме нему, та таму тој си знае. Нека ги кроти со што знае. Кој не ќе се кроти – саторот по врат. He оти скапо ги купуваме – та евтино ќе ги продадеме? Пак се насмевнаа агаларите, а кадијата заоди внатре во одајата кон стиснатите деца. По него тргнаа и другите. – Варди Ибро, да не нападнат нас овие ѓаури – му се обрна кадијата на стражарот што застана на вратата. – Без гајле, кади баба – рече Ибро и се фати за јатаган – мрдна ли некој да излезе низ вратата, тука ќе сечам главата со јатаганот – подвикна да го слушнат децата и ги овргали крвавите очи во нив. Кадијата го поправи. – He џанум! Како ќе сечиш главата на наши деца! Тие се веќе наши. Ќе правиме нив муслимани, бегови, аги – a кон децата: – Сакате ли, бре шејтани, да бидете аги, бегови, кадии, наши? – Сакаме дома, кади баба! – викна она повозрасното. – Дома, дома, дома сакаме-е-е… – се разнесе од сите педесет и три грла како од јагниња по забирок. – Дома, дома! Дома ќе одите, ама не во вашиот дома. He плачете. Јас ќе пратам вас во еден убав дома. Во еден сарај, конак. Ете како мојот, а не како вашиот колиби таму на село. Таму, во Истанбул, бре Черкези, во Истанбул кај царот наш. Ке кркате од царскиот казан пиљафи, ќе јадете алви, баклава, месо од брав, и јагниња. He како во вашиот дома леб и пипер. Ете каков дома ќе праќам. Сакате нели? – Дома кај мајка сакаме… – пак писна оној, повозрасниот. – Кај мајка-а-а… – прифатија другите во хор. – И мајки ќе најдит вам царот, и мајки. He плачите. Елате ваму еден по еден да давам по еден ѓеврек за појадок – почна да ги теши, па се обрна кон стражарот. – Ибро, викни нека донесат ѓевреците ваму. Влезе фурнаџијата со две кошници ѓевреци и симиди. Кадијата пак ги повика да дојдат, но децата само плачеа и гледаа во својот постар другар. Тој пак писна. – Нејќеме ѓевреци, сакаме дома… – по него пак прифатија другите. – Аха! – си мрмна кадијата. – Оној веќе разбира што ќе биде, па запиња – дома – и лак му се обрна на стражарот: – Земи, Ибро, оној големиот да потсечиш јазикот да не вика многу. Ибраим си спушти и го грабна за коса момчето. Тоа спиште колку што можеше, но Ибраим го извлечка надвор и му го предаде на друг сејмен да го отера во друга одаја. Другите деца се затресоа и замолкнаа кога видоа како крвнички Ибраим го одвлече нивниот другар. Кадијата тргна кон купот деца и му рече на фурнаџијата да ги носи ѓевреците. Децата немаше каде да се истават и го дочекаа. Почна да ги плаши и теши: – Кој не ќе земе ѓеврек, ќе праќам кај оној ваш другар да сечит Ибраим јазикот, а после ќе сечит и главата. А вие не бидете будали, земете сега ѓеврек, после ќе донесит фурнаџијата топли сомуни, манџа, ќе ручате убаво, па ќе донесит и алва, баклава. Молчете, и елате. He плашете се. Кој ќе слушат царот, голема ага ќе станит. Бег, кадија, валија, паша, можит да станит. Ела, ела ти малечок. На. Земи ѓевречето да поручаш. Види што било топло? Ox, ox, ох! Мајка ти не знаит ваков ѓевреци да месит. Ела. А така. Ајде сите со ред. Видите дека Турците не лоши луѓе? Така плашат вам мајките со Турците да не барате јајца, кокошки, ѓевреци и алви. Тие немаат, затоа вам не даваат. А ние имаме и ќе кркате овде се, само не плачите и не плашете се. Децата повеќе од стравот да не им ги сече Ибраим јазиците, зедоа по еден ѓеврек и се посмирија. Им ги раздели кадијата ѓевреците и секое го погали по глава со по некој утешен збор и она: „Машала, машала. Овој кадија ќе биде, овој муфтија, овој бег, ага, субаша, паѓа, везир…”. На секое му го определи уште тука големите функции кај падишахот, бидејќи за таму ги токмеше. Децата со солзи в очи ги стискаа ѓевреците во рацете и се посмирија, та почнаа и да грицкаат од нив. Кадијата зашета низ нив, галејќи го секое по главата, a по него влегоа низ деца и другите агалари и тие љубезно насмеани, галејќи и почнувајќи разговори поединечно и со групи. – Тебе како викаат бре малечок? – го праша кадијата Ангеле Сирмев, мазнејќи му ја бујната црна коса. Детето се собра малку кога го фати за главчето, но се испули во Турчинот и му го виде насмеаното лице, па се поослободи и промрморе: – Ангеле. Ах, така! Да си жив! Ангеле – Арслане. Зар не поубав име Арслане од Ангеле? Јас тебе ќе бидам нов нунко и ќе крстам на моето име – Арслане. Да бидеш јак како арслан и да видиш сите душмани на падишахот. Да си жив… – го изгали уште еднаш и му даде уште еден ѓеврек. Направи така уште со десетина деца. Другите агалари истото го направија со другите и тргнаа да си одат. На вратата се заврте кадијата и им викна на децата: – Сега ќе пуштит Ибраим вас во дворот да играте во бавчата. Калето високо, а надвор сардисано од сејмени. Немој да лажит некого умот да прескокнат, да бегат, зашто ќе рипни на јатаганите и ќе истурит цревата. Ако бидете добри, вечер ќе донесам за секого по еден кутија локум. Разбравте? Децата се поуспокоија. Уплаканите лица им се поразведрија кога се видоа во дворот под сенките на големите круши, сливи и кајсии. Во базенот пливаа разни чешити рипки и тие се насобраа да ги гледаат. Водоскокот им го привлече вниманието и како да заборавија каде се наоѓаат, почнаа да се задеваат и смејат. Тука во бавчата им донесоа богат ручек, алви, кадаифи, баклави, но тие слабо јадеа од слатките, ама затоа убаво се наручаа од печените јагниња. А кога по ручекот кадијата им дозволи да се качат на крушите и сливите и да јадат колку што сакаат, просто почнаа да се радуваат што се најдоа во вакво изобилство. Вечерта навистина кадијата му донесе по една кутија локум на секое; ги навечера убаво; им наместија удобни легла во две-три одаи и продолжија со добрите однесувања. Кадијата ги задржа цела недела во овој конак. Приготви педесет и два таками облека и еден понеделник ги направија сите јаничари. Не испушти дури и јатагани и пиштоли (од дрва, се разбира) да им закачи на свилените појаси. Ангеле ја облече новата облека, но кога требаше да се раздели од своето бело кошулче и танките гаќиња, душата му се натажи. Дури сега се убеди дека нема уште еднаш да ги облече. Нема да одигра со своите другарчиња на чаирот на сред село; нема веќе да ја види мајка си, татка си, брата си, сестра си Анѓа и добриот дедо Богдан. Сега се убеди дека навистина ќе го однесат некаде далеку од каде што нема жив да се врати. – Што ли прават сите тие? – се праша и сам си одговори: – Плачат, што има да прават друго – и почна да рони солзи низ жолтите образи. Почна да се теши: – Ќе плачат, ќе плачат, ќе му преплачат како да ме изела мечката! Кутри тие! Кутри јас! Каде ли коски ќе оставам? Не, не; нема да ме заколат мене Турците. Види кадијата како ме гали овие денови. Вели ако бидеме послушни и јунаци можеме да станеме бегови, аги, кадии, паши. Зошто јас да не станам еден кадија како него и да си го земам татко, мајка, Анѓа и Јована овде во конаков да си живеам како кадијата? Ќе станам! Кој сака нека плаче и нека се жали, јас ќе слушам и ќе бидам јунак и ќе станам кадија – цврсто се реши Ангеле да не плаче и да слуша што ќе му заповеда кадијата. На десеттиот ден по фаќањето децата ги приготвија за пат. Пет поштенски коли излегоа од Прилеп со по десет деца и по еден гаваз внатре, a no нив две арабаџиски со јадење и други потреби за патема. Прапорците на колите ѕрнкаа рамномерно, децата замислени седеа, мижеа и дремеа. Гавазите вардеа да не заспие некое да си ја чукне главата од штиците или да ја отвори вратата, да скокне од колата, да му избега. Почнаа да ги заговараат. Да им раскажуваат како ќе одат во Истанбул, како ќе се возат на галии по море, како ќе ги пречека царот и како таму царски ќе живеат како негови синови. Само ќе треба да го слушаат како што ги слушале дома татковци си. Тргнаа долу кон Скршена Џамија и не се вратија веќе. Кадијата ги испрати малите идни јаничари во Истанбул и се отстрами од својот голем покровител Сулејмана, a Мариовците за првпат ја сетија грубата турска сила на својот грб и се затворија во својата непристапна дива област, решени да немаат никакви врски со лошите прилепски Турци. Прилеп го заменија со Саботско и Воден и таму одеа на пазар колку за сол, та дури и по верските прашања се префрлија на мегленскиот владика.

Калеш Анѓа (III дел)
УТРЕДЕНТА, по пленувањето на децата, дедото Богдан си отиде в село. Син му Трајко и снаа му Велика ги видоа добиците на портата и излегоа да ги пречекаат пазарџиите радувајќи се што си дојдоа навреме и што свршиле работа. Ги поведоа кон тремот да ги растоварат, но пазарџиите не влегоа по нив. – Сигурно им имаат откачено од мувата – си мрмнаа мажот и жената и ги симнаа алиштата од маската и магарето. Попричекаа неколку минути, но ниту дедото ниту внучето не влегуваа в порта. Ги врза Трајко добитците и излезе да види дали татко му не се заговорил со некој човек. Обично кога си иде човек од пазар го запираат луѓето и го заговаруваат да им каже што ги интересира: како поминал на пазарот, како го продал имањето ако терал, скапија – евтинија… Така си мислеше Трајко, одејќи кон портата и прашувајќи се: „Ами зошто барем Ѓелета го нема ако се заговорил стариот?” Сигурно и тој му зее во устата на деда си. Такви се сегашните деца. Сакаат се да разберат”. Но токму ја подаде главата низ портата, се стаписа назад како чукнат со чекан по глава. Застана на прагот забајден без да знае што станува со него, се поприбра малку и ги овргали очите низ порта. По сакмата и капата го позна татка си свиткан врз големиот камен од портата. А веќе и го слушна како тажно јачи и нешто мрмори. Во сето тоа јачење го разбра само името на своето дете. Дедо Богдан повтори, потрети: – Леле, Ѓеле, леле мило внуче! Како Ѓеле сега да им кажам?! Трајко побледе. Крвта му навре во мозокот. Страшни слики му излегоа пред очи: „Што ли има станато со детето? Сигурно го има фрлено и отепано маската! Зошто ами не го донесе? Можеби се удавил во Црна и не можеше да го извади”. Co тие мисли се дигна кон татка си, го фати за раменици, го исправи и почна да го тресе: – Камо го Гелета, татко? Стариот му се истргна од рацете, пак се свитка врз каменот и почна да ја удира главата од него, така што на веѓите му се дигнаа големи врги, а од челото му бликна крв. Просто зареве не престанувајќи, да ја толче главата од каменот: – Го грабнаа неверниците-е-е… Трајко премре. – Кој го грабна и зошто? – викна и пак го исправи татка си. Пак му се заѕури во лицето и сакаше да го стисне за гуша, да го удави што не му го доведе детето што го зеде со себе. – Кадијата од Прилеп ги собра сите деца од Атпазар, па и нашиот Ѓелета го плени. И Трајко писна и затажи. Го поведе татка си под рака и не знаеше кој повеќе е отепан од жалот. На сред двор им притрча Велика. Гледајќи ги така натажени, слушајќи ги нивните тажби и плачки, и таа се расписка без да знае зошто. Се стрчна напред и кога го слушна стариот, и стана јасно дека за него плачат машките. И пред да изусти: „Камо го, Гелета”, падна пред нозете на старецот и дури тогаш праша: – Го грабнаа, го пленија-а-а… – ревна колку што можеше дедото Богдан. Велика се онесвести. Ја крена Трајко в раце, ја однесе под тремот и почна да ја полева со студена вода. Се освести и го распраша свекра си. И кога овој надолго и нашироко им ја исприкажа случката, двајцата родители почнаа да си ги корнат косите и да тажат. Трајко се изнапцу, Велика се изнаколна, но Ангелета не можеа со тоа да го спасат. Единствената утеха им остана неговото сестриче Анѓа, кое како секое близначе со ништо не се разликуваше од братчето. Од жал за Ангелета Велика често ја облекуваше во неговите машки алиштенца и така се лажеше самата себеси дека го гледа синчето. Но жалот е жал, плачките се плачки до едно време. Се помирија со судбината небаре им умре детето и тие продолжија да си живеат како сите сиромаси во селото. Постарото синче Јован веќе се замомчи. Ги фати осум-наесетте години и стана левен момче. Се метна на деда си Богдана. Висок, плеќест, крачест, исправен како пушка, што се вели зборот. Здрав како дрен, а личен – икона. Црни очи, црни веѓи а ете и мустачињата црни му набоднале и го украсиле белото лице како вистинска икона од свети Јована Крстител. Правилниот, малку орлов нос, брадата и устата му ја дополнуваа убавината, а здравите заби и веселата насмевка го правеа примамлив за секоја негова врсничка во селото и надвор од него. А умно момче излезе Јован. И по-слушно. И необично храбро. Уште од своите четиринаесет – петнаесет години заоде овчар на глава и тоа молзничар. My завидуваа селаните на Трајко Сирмев со добро и умно дете. Се прочу и по околните села Јован Сирмев како таков. И се заредија сводници и од најдобрите домаќини од цело Ма-риово. – He го жениме до дваесетте години – им одговараше Трајко на сите сводници и со тага на душата си го споменуваше помалото сине Ангелета, кое живо е закопано. И се очите му беа во малата Анѓа. – Ете, да не ни го грабнеа Ѓелета, сега ќе си го пратев со бацка му овчар; да не ни го грабнеа Ѓелета, сега ќе ни помагаше на снопјето врзување, на жниење, на вршење. Немаше работа која Трајко ја работеше да не го спомене Анѓелета, гледајќи ја Анѓа како расте и напредува. А таа ете ја веќе порасна. Поминаа седум, осум години од Ѓелевото грабање. Анѓа наполни шеснаесет и завлезе во седумнаесеттата. Јован го фати и дваесетте, та кај Сирмевци се заредија стројници и за давање и за земање. А Анѓа со ништо не изостана од Јована. Порасна и јадра како него, и убава како него, и умна како него. А за работна – веќе сите се колнеа во Сирмевите деца. Многу го сакаше Анѓа својот постар брат, ама не помалку го сакаше и своето братче Ангелета. Кога дедото Богдан ја донесе тажната новина за неговото пленување, Анѓа беше малечка, на осум години, но цела година го плачеше и жалеше. Цела година го носи гунчето наопаку, береше китки по нивјето и гората и му ги даваше на комшичето Стојана кое им беше врсниче. Го китеше на Велигден со разни китки од предено; му сплете и убави шарени калци; му ја навеза ќурдијата; му ја чешлаше дури и косата претставувајќи си го секогаш своето братче Ѓелета. Поминаа и десет години од одведувањето на Ангелета. Анѓа навлезе во осумнаесетта година. Co Стојана едниот сон што ги делеше. И беше толку мил и драг што не можеше да си го замисли својот живот без него. Навикна на него како на батка си Јована и не знаеше кој и е подраг. He еднаш застануваше на Стојановата страна кога не се согласуваа за нешто. Секогаш сметаше дека Стојан е во право, а Јован греши. А не беа никаква роднина. Соседи. Само добри соседи. А и Стојан се разви убаво како Јована и како неа. Навистина беше малку црнгалест, но црнгалест – калеш со најубави црти на лицето, како што можат калешите луѓе да излезат. А за развиен, дури и го помина Јована, кога почна и да го кутиња по орото кога се фаќаа да се борат. Оваа нивна дружба не им откина на нивните родители. Трајко и Велика си правеа план за децата, и една вечер, мислејќи дека Анѓа спие, во темнината под покров почнаа да си разговараат: – За Јована ни даваат невеста и ќе земеме, туку и за Анѓа треба да мислиме – и шепотеше Трајко на жена си. – Што има за Анѓа да мислиме? Еве ни го Толето Ристово ни е погодено. Овие зборови Анѓа и ја открија целата тајна зошто толку многу таа го сакала Стојана. „Зошто Пак да не се земеме кога веќе од малечки толку се сакаме? Кога веќе не може да ми биде брат, зошто да не им биде друшка до векот?” – И застана Анѓа на таа мисла. „Што ли ќе рече тој на оваа работа? Дали ќе ме сака и како негова невеста? Како да му го кажам ова?” – се засипа само со прашања. За да си одговори на овие прашања, замисли едно лукавство, наивно, но фати место. Го запре Стојана пред својата порта и почна сега да го гледа со други очи. Се убеди првин сама дека и станува уште подраг и помил отколку порано, кога во него го гледаше братчето Ангелета. „Сега ќе видам дали и тој ќе се почувствува како мене”. И почна да го задева. – Ја виде Јана Ѕерѕева некни на орото како ме гледаше? Се плаши да не ме засакаш мене, да ја оставиш неа. Стојан си го запре здивот. Тој си ги редеше девојчињата во умот, па и Јана Ѕерѕева, но ни кон едно срцето не го тегнеше како кај Анѓа. Тоа си го толкуваше со нивната дружба од детинство и ја сметаше за сестра. Како сега Анѓа може да ја сака како девојче, а не како сестра? Поцрвенеа кога му ја откри таа вистината. Срцето му тропна и му ја откри вистинската љубов. И одговори на Анѓа. – Па сите девојчиња знаат дека јас тебе те сакам, само како те сакам. – Како сестра – побрза Анѓа да ја доврши неговата мисла. Стојан си ги стисна рамениците. – Којзнае? – и ја погледна Анѓа во очите. – Дали само како сестра или како нешто друго? – го праша Анѓа не спуштајќи ги своите очи од неговите. Дури и му намигна. Стојан се збуни. Ги наведе тој своите очи и почна да се чуди пред Анѓа. оваа пак го заговори: – Знаеш што сон сонував ноќеска, Стојане? Стојан се поослободи и си помисли дека Анѓа ќе го пренесе разговорот на друго нешто, па веднаш ја праша: – Што? – Којзнае дали да ти го кажам. – Зошто да не ми го кажеш? – Да не се навредиш и да не се налутиш. – За мене виде лош сон? – За обајцата… И за тебе и за мене, но не лош. – Да чујам ако е за слушање. – Зошто да не е за слушање, само на Јана нема да и го кажеш. – Пак таа Јана ми ја пикаш во очите. Што имам јас со неа? Можеби таа си мисли нешто, ама јас муабетот не сум и го направил, ниту ќе и го направам. – Е, слушај сега, штом е така работата. Сонував ноќеска, или слушав во сонот, не знам салам. Татко и велеше на мајка: „За Јована ни даваат невеста и ќе земеме, туку за Анѓа веќе треба да мислиме”. А знаеш што му одговори мајка? – Откај да знам – небаре зачуден и одговори Стојан. – Вака му одговори таа: „Што има за Анѓа да мислиме? Еве ни го Толето Ристово, токму ни е погодено”. – Ги изговори Анѓа овие зборови и побегна, оставајќи го Стојана да размислува врз реченото: – Сирота баба Велика. Сака да си го надомести Ѓелето. Убав и е планот. А и мене не ќе ми биде лошо со Анѓа. Зошто пак да не се земеме кога уште од малечки се сакаме? А Анѓа ме сака мене и како брат и како ерген!” Од тој ден Анѓа и Стојан се засакаа како мома и ерген, а не како брат и сестра. Го сетија тоа и Трајко и Велика и се израдуваа дека изгубеното Ѓеле, ќе си го надоместат со Толето Ристовско преку ќерка си Анѓа. – Ај син, ај зет – се тешеа старите кога видоа дека и децата се гледаат како ерген и мома, а не како брат и сестра. Во тоа лето Јован и Стојан заедно тргнаа овчари на едно бачило и толку сложно и блиску живееја, што ретко и родени браќа така се сложуваа. Анѓа не знаеше на кого помил поглед да му фрли, на кого помил подарок да му спреми, за кого поубав ручек или вечера да приготви. И едниот и другиот како сонце и грееја кога ќе си дојдеа дома по леб и сол за овците. За Јована ја избраа сите тројца Сирма од поп Јакова. Сирма у Сирмеви нека дојде, се смееја кога ја избираа. Анѓа се завртка околу Сирма и и кажа каква е работата. И однесе прва китка испратена од Јована. Потоа огледалце, чешле, мониста. Таа му прати калци и ќемер за Велигден и така работата се зацврсти. Сирма ќе оди кај Јована, а Анѓа – за Стојана. Го разбраа ова сите девојчиња и ергени од селото. „Нека ги спасат овците летово, на зима – една од тланик, друга на тланик”, велеше Трајко Сирмев, готов да ја даде Анѓа за Стојана, а да ја доведе Сирма за Јована. Co тоа сакаше да ја замени тагата на Ангелета, кого што веќе го прежалаа со мајка му, иако родителскиот жал и тага никогаш не стивнуваа. Анѓа беше пресреќна. Co Стојана ги задоволи и двете свои љубовни чувства. Досега го сакаше како брат – место Ангелета, а сега и како прво либе. Кога се подденуваше разговор за Ангелета, плачеше заедно со мајка си, но се тешеше со Стојана. – Па не е умрен Ѓеле, мори мајко, што туку го тажиме! – и зборуваше на мајка си и често и повторуваше: – Срцето ми зборува дека Ѓеле е жив и јас ќе го видам пред да умрам. Така ми вели нешто од дното на душата. – Бидете живи вие Анѓе. Дај боже да е жив, ама нели не е крај нас да го гледаме, не ми го топли мене срцето – и одговараше старата и се приготвуваше за две свадби во зимата што наближуваше. Да си го ожени Јошето и да ја омажи неа – Анѓа.

Калеш Анѓа (IV дел)
ТОКМУ BO ТАА ЕСЕН кога Сирмевци се приготвуваа за свадби, седеа група агалари во едно од прилепските кафиња и слушаа како еден од нив раскажува; кога, одеднаш се разнесе силна смеа во кафето: – Ха-ха-ха-ха – се насмеа слатко прилепскиот кадија и ги погледа агаларите околу себе со извесна иронија на лицето, слушајќи го оној пред него да раскажува како во прилепската нахија имало раја непокорна на султанот. – Која е таа раја што не му е покорна на силниот падишах? Ја да ја слушнеме сите ние овдека па да ти поверуваме – го праша кадијата раскажувачот. Селим-бег од Коњари продолжи да раскажува: – Ене онаму, откај што огрева сонцето – и покажа со рака преку високите Селечки Планини – таму зад оние високи ридишта, велат имало земја каде што наша нога не стапнала и имало луѓе – ѓаури што не признавале ни цара ни везира. Тие луѓе не знаеле дека на земјава постои еден цар – падишахот наш – и ниеден од нив, не само што уште не јал ниеден наш грбач, ами до ден денеска не им платил ни аспра на царот и на царштината. Тие им се смеат на сите ѓаури што работат по нашите чифлизи и ги викаат турски робови. И не само тоа. На очи се подбиваат шега на сите нас – муслиманите – дури се фалат дека не сме можеле да ги налегнеме нив како другата раја – заврши Селим со своето раскажување за слободните Мариовци. – Така ли е работата? – пламна кадијата и кој одамна беше ја заборавил случката со грабењето на мариовските деца, и пак се насмеа, па продолжи со извесно сомнение во Селимовото раскажување: – Којзнае! Јас знам дека нема на светов роден од жена што не ја знае нашата сила и што не се плаши од неа. Кос-коџа цареви и кралеви се тресат пред силниот падишах, та еден грст горјани ќе се спротивеле; не го верувам тоа! Но за да му докажам на Селима дека не е вистина тоа што го кажува, еве што предлагам: ајде да собереме наши луѓе и да отидеме еден ден по тие села, да видиме што ќе испадне. Мислам сите ние, десет – петнаесет души, да земеме по десетина сејмени, доста ќе бидат. Ќе ги собереме по селата тие ѓаури, ќе ги протепаме сите по ред, да знаат дека живеат под власта на исламот, ќе собереме што имаат по некоја пара, и стока, ќе одбереме секој по две-три убави ѓаурки, a сигурно ќе најдеме доста и здрави деца да му пратиме на падишахот за јаничари, – се присети кадијата на бившото грабење на Атпазар, и продолжи: – Согласни ли сте? Овој предлог ги заскокотка сите бегови од прилепската нахија. Да се отиде првпат во села кои досега останале неограбени, тоа е редок случај. Сигурна е богата пљачка, убави планински моми и здрави деца за јаничари. Затоа сите во еден глас извикаа: – Согласни сме – честити кадија, согласни, само – ти напред! * На деветтиот ден од разговорот се движеше по штавичкиот пат колона од петнаесет коњаници и сто и педесет пешаци вооружени со пушки, пиштоли, јатагани и долги маздраци. Напред колоната јаваше на зелен арапски коњ прилепскиот кадија и беглер-беј Арслан ефендија, средновечен човек на 40-45 години, строен Турчин, со одвај пробелени брада и коса, живи големи црни очи, долги засукани мустаќи, широко чело и плеќи, малку покус врат, добро угоен, богато облечен по ориенталски, со голем турбан на главата и сребрени пиштоли за појасот. Зелениот арапски ат немирно подигруваше под него и често ги тргаше рамењата од уздата, барајќи слобода да поигра под својот господар по рамното поле, но овој не му дозволуваше, и тој правеше цик-цакови по ливадите да ја смири својата бујна крв. Китките од шарената узда му паѓаа над очи и мошне го нервираа, но знаеше што носи на себе, та не се осмелуваше да прави што сака Свиленото сеџаде светеше врз седлото, а златните пулејќи на уздата ласкаа на есенското сонце. Кадијата горе на својата висока положба, гордо седеше на својот ат и одвреме-навреме се обѕираше назад да види колку е оддалечен од своите сопатници. Поголемото растојание го правеше поголем, посилен, позначаен и погорд. Тој беше прв на ранг на групата, затоа и не дозволуваше некој да го натпревари во одењето. По него јаваа, двајца по двајца, другите бегови на исто така зелени, црни, бели, црвени коњи, не полоши од кадиниот Зеленко, но со внимание ги држеа поназад да не го навредат својот беглер-бег и кадија од кого што зависеа. И тие облечени како кадијата; и нивните коњи беа украсени со китки по уздите, со убави седла и скапоцени сеџадиња и разни скапоцени пулејќи и ѕрнѕурки. Кадијата напред сам се занесе во пријатни размислувања. Тој го виде во својата фантазија тој негибнат крај Мариово. My излегоа пред очи богатите села и селани домаќини, кои имаат полни ќесиња пари, булуци овци, сурии говеда, ергелиња коњи и наеднаш си претстави како сето тоа по пет-шест дена ќе биде негово и тој ќе стане најбогат човек не само во прилепската нахија, ами и во целиот битолски санџак, бидејќи целото тоа богатство ќе им го земе на селаните и нив ќе ги подјари да работат за него, да му робуваат. Си претстави како ќе најде убави моми и млади невести и од сите ќе ги избере најубавите и ќе ги донесе во својот харем, кој и инаку не беше празен. Ќе ги потурчи и ќе ги направи свои анами, од кои ќе му се народат десетина машки деца, што ќе бидат здрави и достојни да го заменат по неговата смрт. А што е уште поважно, одбранбената сила на падишахот со стотина-двеста јаничари. Само нешто го штрекна во главата, кога се сврте назад и ги виде беговите што јаваа по него; зашто ќе треба со нив да го дели пленот. „Нека ги”, – си рече во себе, – „и тие му се верни поданици на Калифот, нека земат по нешто и тие. Сигурно ќе има за сите”. Беговите пак, јавајќи по двајца, еден крај друг, не само што го фантазираа ова, но и гласно си разговараа. Едни беа за готови пари, други имаа широки пасишта по чифлизите па им требаа овци, говеда, коњи; на помладите им беа умиштата по убавите и млади Мариовки, а сите заедно го спремаа пеколното клање на старците, жените и децата што не беа за никаква употреба, за кои сејмените, од своја страна, пак, ги водеа јатаганите и гледаа дали се доста остри за да можат да поништат што повеќе нечисти ѓаури и со тоа да си осигураат подобро место во рајот, та кога ќе појдат кај големиот пророк, да има со што да му се пофалат. Тие така беа воспитувани: колку повеќе „неверници” ќе погуби Турчин, толку поубаво место ќе добие од Мухамеда во рајот. Секој си одеше со својата сметка. Кадијата и беговите да си направат овде – на земјата – рај, а сејмените – да си го осигураат него на „оној свет”, кога веќе овдешниот беше зафатен од посилните та немаше место за нив. Co вакви пеколни мисли колоната го помина селото Штавица, кое одамна беше чифлиг на Сефедин-бег и излезе на високиот рид Слива, од каде што се прогледа мариовската котлина обрастена со честа борова, букова и дабова гора. На чешмата на врвот на ридот кадијата слезе од коњот и ги почека беговите и сејмените, та направија еден одмор од половина час време и еден добар појадок. Дивата џунгла им ги поразбрка мислите и некои од нив се запрашаа во себе: дали нема да наидат на некое зло? Но сите беа сигурни во своите сили и не веруваа дека ќе има некој смелост да им се противстави. Кој ќе и се противстави на силата од црвениот полумесец? Овие голи селани? Оваа покорна раја? Нe џанам! Тие мисли беа слаби да им зададат некаков страв на властодршците од големата и силна Отоманска Империја. По одморот и појадокот кадијата издаде наредба еден од семејните, што го познава добро патот и месноста, да излезе напред, а на друг му го даде коњот да го води, бидејќи на надолништето не се јаваше. Тоа го направија и беговите и тргнаа сите по сејменот што требаше да ги води. Планот беше скроен уште во Прилеп. Ќе појдат прво во најблиското мариовско селце Чаниште. Тие разбраа дека тоа село сега на Петковден има селски панаѓур и тука се собираат селани од сите мариовски села, а панаѓурот трае три дена, та ќе направат добар лов уште тука и од другите села. Мусо-ага, водачот, како мало дете беше ги шетал со мајка си сите овие села по работа – со решета и сита – та убаво беше ги запомнил, и патиштата, и обичаите по селата. Тој тоа му го кажа на својот бег Сефедин кај кого што беше сега гаваз. Затоа тој сега одеше по сигурен пат и беше убеден дека сите селани ќе ги најдат на едно место на панаѓурот во Чаништа. Само едно Мусо ги советуваше кадијата и беговите: да бидат крајно претпазливи, зашто се препредени овие планинци. – He бери гајле, Мусо-ага, не бери, само вие добро спремете јатаганите и кога ќе наредам јас, удрете – го тешеше кадијата, одејќи по него со беговите. Co таков разговор се појави колоната на Чашка над самото Чаништа. Селото се прогледа како тепсија и османлиите можеа да видат како од секоја куќа излегува густ дим од оџаците, а на сред село голем собор од луѓе. Дури се наслушнуваа пискотниците на гајдите, вревите од младите ораџии и песните од младите моми и невести. Како волци кога гледаат стадо овци, ги наострија сите забите. Им се отворија сите преѓешни апетити и да можеа веднаш да летнат, од височината и да паднат врз стадото. Така настроени се втурнаа по надолнината и за миг се најдоа на крајот од селото. Сејмените добија заповед да го обиколат селото и никого да не пуштат да излезе од него. A кадијата со беговите и група сејмени од педесетина души отиде право на собирот. Но тие не останаа незабележани кога нагрнаа на селото. Неколку момчиња и девојчиња ги видоа и им обрнаа внимание на постарите, а овие бргу го известија попот и кефалијата. Тие излегоа на сретсело и ја разбраа работата дека идат Турци. А тоа значеше – волци грабачи, и мошне многу се исплашија. Попот предложи да се засолни народот во црквата, а тој со кефалијата и неколку старци остана да ги пречека. За некаква одбрана, ниту имаше време, ниту беа подготвени. Овој беше прв напад на нивната слобода, затоа тие не го предвидуваа. Народот, особено младите, се засолнија во црквата сите затресени. – Их, што си бевме раат досега, бесот да ги фати, што ни го расипаа – почнаа да се жалат старците што останаа со попот и кефалијата. Тие знаеја што значи Турчин. Одеа порано на пазар во Прилеп и Битола и ги гледаа голите и боси чифчии како жнијат, вршат, ораат, копаат по беговските чифлизи, а овие со грбачот по нив маваа и не им даваа душата да си ја соберат. He еднаш беа сведоци на страшни глетки по Новаци, Суводол, Шелеверци, Ерековци, Канатларци, Букри, Егри и другите полски села што беа чифлизи, кога бегот тепаше некого од своите чифчии, па дурии на такви, кога на сретсело на некоја врба или јасика висеше обесен некој младинец или старец што се противставил да ја исполни беговската волја. Многу од тие чифчии – робови им раскажуваа на Мариовците за судните маки што ги тргаа од силниците, и им завидуваа ним на слободата што ја имаа без аги и бегови. На овој истиов поп и на кефалијата еден од чифчиите од Букри, им раскажа на Атпазар во Битола, дури ги држеше воловите од бегот што беа за продавање, како нивниот бег сите ги затвора ноќе во кошарите заедно со стоката, некои дури ги врзува за јасли со долга ортома за да можат да им турат сено на коњите и воловите; како наутро ги одврзува за на работа, им удира по десет грбачи да не зборуваат зашто се робови и им ги предава на ќаата кој по углед на бегот и по негова наредба, барем по три пати на ден им удира по десетина-дваесет грбачи; како за мали кривици ги врзува летно време по цел ден за некој дирек или дрво голи и намачкани со мед или маст, да се збираат мувите и осите на нив; како посега на честа на секоја млада жена и девојка што ќе му се допадне, а веќе првата ноќ по венчавањето младата невеста ќе ја преспие со бегот на кулата, тоа си е адет и закон. Од храна од еден ‘ржан леб и сол овие двоножни животни за друго не знаат, а за облека никој не мисли. Децата ги повиваат во конопни партали од вреќи до колку не умрат во првите шест недели од студ или глад, бидејќи мајките ни до третиот ден од раѓањето не се поштедуваат од тешките полски работи. Пред нивни очи еден Велигден на сретсело во Новаци бегот беше го спружил еден од своите чифчии и двајца од сејмените со ќаата му броеја по дваесет и пет по голо месо што им проговорил на чифчиите да не одат барем тој ден на пченка садење. А кога овој се поисправил и проговорил дека ќе се жали кај кадијата, бегот лично му удрил уште стотина стапови по очи, по глава и го однеле три-четворица дома на носила. Сите овие зулуми чанивци ги знаеја, но од сите беа поштедени. Затоа кога видоа дека Турците идат в село, се им излезе пред очи и почнаа да кршат прсти и да се жалат: – Е, што ќе правиме сега, попче? – го праша ќефалијата попот кој важеше во селото како духовен пастир и најпаметен човек. – Е море, што ќе правиме, Димо! Што има да правиме! Ќе видиме тие што ќе прават и што ќе сакаат. Но сигурно за арно не идат онолку сила – одговори попот и ги понаведе понадолу мустаќите, оти Турците не им дозволуваа на каурите да ги носат засукани мустаќите. Тоа беше еден повод за да можат некого да тепаат. „Не се сучит мустаќ пред ‘рслан” – викаа и веднаш почнуваа да маваат на човек што ги засукал мустаќите. Дури така се шуткаа попот, ќефалијата и другите десетина старци, пристигна кадијата со беговите на сретсело, a сејмените што беа со нив направија обрач околу сите. Очите на сите Турци им светнаа. Крвта им зовре и сите личеа на ѕверови околу фатениот плен. Само требаше да скокнат и да го растргнат. А тој – пленот – старците со попот и кефалијата, се тресеше од петици до глава и упатуваше молитвени погледи кон небото и блиската црква. Кадијата му се приближи на попот, кој тргна кон него и остро го поздрави: – Лоша ти среќа, црноризец. Зошто напади народот да не чекаат царските луѓе? – Да ти се многу години, бег – го испушти попот познатиот робовски поздрав и направи длабоко темане, наведувајќи се речиси до земја, но место одговор на поздравот, кадијата му удри по еден камшик по грб и по плешки, па почна да го пцуе и да вика: – Какви многу години, бре ѓаур? Зошто не пречекате кадијата и ефендиите цело село? Каде отиде толку народ од сретсело; избега, а? – и се заредија грбачите и од другите бегови и по старците и по кефалијата. – Да се врзат овие магариња – изрева кадијата и за миг сејмените ја исполнија наредбата. Врзаните ги исправија пред ѕидот од блискиот двор и кадијата почна да ги прашува: – Кој е главабашија во селово, освен попот? – Јас сум кнез оваа година, ефенди – одговори врзаниот кефалија. – А-ха!! Ти кнез, некој друг во друго село крал, трет цар ѓаурски. Убаво сте се наредиле, машала. – А зошто бре ти ѓаурски кнез досега не си дошол кај мене да пријавиш милетот, стоката, земјата, а? Знаеш ли ти дека ова е царска земја и треба да платите на царот што ја јадите неа? – и пак му удри друг грбач по десното рамо. – Аир, ефенди – почна да се брани кефалијата. – Нам никој досега не ни рекол да плаќаме за земјата. Ние знаеме дека таа ни е подарена од нашата султанија Мара уште пред сто години. Умрела таа и ние живееме на нејзината земја и никому ништо не плаќаме. – Ха-ха-ха! Никому ништо не плаќате! Тоа многу убаво го знам јас, па затоа и дојдов со беговите и сејмените да соберам што не сакате сами да донесете. За сто години што не сте платиле арач, десеток, беглик, сакам денеска. Слушнавте? – викна кадијата и остро ги погледна сите врзани. – Инаку, ни глушец нема да остане во селово. – Аман, ефенди, аман бегу, аман ага, аман пашум -почнаа сите врзани да молат. – Аман, што сме должни ние да плаќаме за нашите дедовци и прадедовци – проговори сам попот. – Нема аман, нема аман бре ќерата! Вие се фалите како вас Турчин не ве бил досега, како не признавате ни цара ни везира, како не плаќате никому ништо. Сега ќе видиме кој повела во оваа земја, вие или падишахот наш. Повела каурин ли Турчин?… Таа султанија била и умрела. Co неа умрела и вашата слобода. Сега нашиот Калиф има други султании и аскер за ранење. За тоа мене ич гајле не ми е. Вашето село борчи на царот сто илјади аспри, за сто години што не сте платиле, како и сами што признавате. До вечера сакам парите на рака, или давам заповед на семејните да запалат селото. Помислите и кажите – заврши кадијата и им го заврте грбот на врзаните, во знак дека ги чека да му кажат ќе платат ли сто илјади аспри или да заповеда да го запалат сејмените селото. Кога овие ја слушнаа сумата од сто илјади аспри, сите ги удрија главите ничкум. Та тие беа пари што ни целиот битолски санџак не ги плаќаше, а кадијата ги сакаше од едно селце од триесет куќи со 150-200 души луѓе. Од каде толку пари кога најдобар вол, коњ, се продаваат за сто аспри и немаше кој да ги купи? Очигледно, силниците сакаа да го пустат селото, и ќе го запустат, нема што! „Кај сила – нема правина!” – Да се лажеме срамота е бегу – проговорија во еден глас попот и кефалијата – сто илјади аспри не само нашето село, ами цело Мариово сермија нема, не готови пари. Ами дајте мувлет? да ги собереме селаните да видиме, што има по некоја пара да ви дадеме, па за друга година кажете ни, колку можеме ќе толчиме глава, ќе даваме, нема што, ако веќе старите бераати не важат. – Какви бераати, какви пачаври, бре домуси, туку ајте збирајте селаните да носат парите – им се врекна кадијата и им нареди на сејмените да ги одврзат. – Секој од вас дванаесетте души ќе соберете од по тројца свои луѓе – комшии и ќе ми ги донесете за еден саат овдека на сретсело; разбравте? Одврзаните уште повеќе се затресоа и ги обесија главите. – Нема ефенди, нема бег, нема пашум. Што нема -нема. Сто илјади аспри од село од триесет куќи, ни имало ни ќе има. Ете ви селото, ете ви луѓето, жените, децата, ете ви стоката, што сакате правете, силата ви е во рацете – објасни попот за сите и пак го начека грбачот од кадијата преку очи. – А, така демек, а? – се разбесне кадијата. – Значи вистина било што велеше Селим-ага, дека вие не признавате ни цара, ни везира? – а кон беговите: – Сефедин, Селим, Бајрам, Суљо, Муарем, Фазли, Фета, Даут, Мамут… сите на работа со своите луѓе. прво и прво: до куче што е живо да се дотера овде пред мене а после: до партал од дома да се изнесе и претресе; до уште жива стока – и мачките да се соберат. Кога ќе натокмиме царското, ќе оставиме за домазлак на овие домаќини – издаде заповед силниот кадија и иронично се насмеа при последните зборови „овие домаќини”. Беговите како бесни се растрчаа на сите страни по селото со своите сејмени и пратија заповед на опсадата да го стега обрачот. Од секоја куќа сејмените ги собираа луѓето до еден и ги тераа на сретсело, каде што кадијата со десетина сејмени и пет-шестмина бегови остана да ги чека. Во куќите настана страшен грабеж. Се што имаше се исфрли надвор и сејмените прибираа што можеа да понесат, а што не можеа, кршеа, туркаа, сечеа со јатаганите, и расфрлуваа по двориштата. Старешините молеа, преколнуваа, метанисуваа да не се пусти селото, да им остави срок од пет-шест, десет дена, да толчат глави, да продаваат, да се заборчуваат, да соберат нешто пари, нешто стока, да се откупат, но ништо не помогна. Кадијата нареди да се бијат главните луѓе до смрт за непослушност и овие веќе пискаа, стенкаа, офкаа и пцуеја под ударите на дабовите и буковите суровици. Обрачот се приближи и до црквата каде што ги затече сите млади луѓе, жени и деца и добро му дојдоа сите на куп да не ги собираат од куќа на куќа. Настанот во црквата кога се појавија сејмените со исукани јатагани и навртени пиштоли кон луѓето, беше страшен. Само кој гледал како се бранат говеда кога ги напаѓа мечка, може да си ја претстави сликата. Мајките со децата се пикаа во олтарот зад иконостасот. Едни ги пикаа своите годиначиња во градите, а тригодишните под широките кошули и така клечеа врз нив како квачки врз пилиња; други ги криеја децата зад иконите; една го кладе детето во камарата каде што попот врши проскомидија; друга го бутна во мазгалката зад иконата на св. Илија, а сите зедоа в раце по една икона, натпреварувајќи се која да ја земе иконата на Ристоса, св. Богородица и света Петка, надевајќи се дека нивната сила е поголема од онаа на другите светци, та белким и ќе ги заштити барем децата. Машките пак, притиснати до иконостасот, ги чекаа напаѓачите полни со сила да се удрат и да ја одбијат мечката, но ниту напаѓачот беше мечка, ниту нападнатите беа бикови за да можат со острите рогови да ја убодат. Но сепак, не и легнаа на мечката да ги раскине толку лесно и без одбрана. Ги грабнаа светилниците, кандилата, черчевината од иконостасот и се приготвија за одбрана. Каква одбрана во опседната зграда? – Теслим, бре ќерата? извика омбашијата и тргна со кубурот. а едно момче се струполи. Децата спиштеа, жените затажија, изналегнаа на подот ничкум, чекајќи да им ги пресечат главите со исуканите јатагани. Еден светилник залета во воздухот и падна врз главата на омбашијата, а од неа бликна крв. – Пукај, сечи, коли! – се разрева раскрвавениот омбашија и сам се загна напред со голиот јатаган во забите и кубурите во двете раце. – Еј, Ристосеееее! Гледаш ли што се прави во твојот дом! – се провикна еден од мажите. Но Ристос не се кажа од никаде, а сејмените ги испукаа своите кубури во купот луѓе, жени и деца и се втурна да сечат со јатаганите. Залетаа черчевината, иконите, кандилата. Почнаа и плочите од подот да ги вадат. Еден младинец го грабна путирот и со него му ја расцепи главата на еден од сејмените. Се фатија некои и раце со раце да се борат; маваа со клоци, со глава по нос, касаа со заби, но напаѓачите беа двојно повеќе и сите вооружени, та никаков изглед за спасување немаше. Тие што останаа живи ги налегнаа, ги изврзаа и заедно со жените и децата ги истераа од црквата, а неа откако ги извадија двајцата мртви семејни, ја запалија со сите исклани селани во неа. Така врзани му ги дотераа на кадијата на сретсело. Глетката која дотераните ја видоа на сретсело не беше подобра од онаа во црквата. Се распиштеа деца, се расплакаа жени, баби, се затагуваа мажи, но на никаква помош не можеа да се надеваат, бидејќи немаше од каде да дојде. Кадијата нареди да се тепаат сите мажи, а од жените кој бег колку сака да си избере ако му требаат. Сам за себе избра едно 18-20 годишно девојче и му го предаде на својот буљукбашија Суљо-ага живо да го донесе во неговиот конак. По него изврзаа и другите бегови по некое такво девојче или невеста и им ги предадоа на своите слуги заедно со врзаните млади момчиња да ги отераат по нивните чифлизи. Некои од младите мажи се обидоа да побегнат уште неврзани и паднаа од јатаганите и пиштолите на сејмените. Сосем ретко некој успеа да се промолкне од обрачот и да се спаси за да ја однесе страшната новина по другите мариовски села. Најпосле кадијата даде заповед врзаните млади луѓе да се потераат од извесна група сејмени за Прилеп, а другите да ја соберат стоката, да ја натоварат пљачката на селските коњи и магариња и да тргнат напред. Во тоа време – пред мракот – ги дотераа некои од семејните селските говеда и овци, та ги собраа и нив. И најпосле, кога зедоа што имаше за земање, кадијата нареди да се запалат сите куќи во селото, така што кога тие го напуштија, тоа остана во пламен. Останаа претепани на сретсело попот, кефалијата, старците и жените со ситни деца да ги оплакуваат одведените свои блиски и изгорените домови. He заборави кадијата да ги собере сите здрави и напредни деца од 8-12 години, околу дваесетина, а да му ги подари пак на падишахот во Истанбул, како и оние пред десетина години со Ангелета Сирмев од Старавина. По старата несреќа, на овој Петковден дојде од Ча-ништа на гости стариот Богдан Сирмев од Старавина со својата внука Анѓа, која веќе ги беше наполнила осумнаесетте години и се разубавила како горска самовила. И кога ја дотераа и неа сејмените од црквата на сретсело пред кадијата, овој ја виде, таа го заслепе со својата убавина, та му нареди на својот буљукбашија Суљо-ага да ја однесе жива на конакот во Прилеп. Пискаше Богдан, молеше, плачеше, пцуеше, но ништо не помогна. Отиде и Анѓа, во рацете на некрстените како пред десет години внучето Ангеле од сред Атпазар во Прилеп. На стариот му препукна срцето и кое од ќотек, кое од жал, издивна на сретсело да не му ја носи и оваа жална новина на сина си Трајка и снаа си Велика. Тажната новина уште утредента се пренесе по сите мариовски села. Спасените се вратија по своите домови и потенко исприкажаа што стана во Чаништа на Петковден. Си заплакаа Мариовците и се затресоа, гледајќи дека Турците се настрвија и пак ќе нападнат, ќе опљачкаат и ќе изгорат и други села. И не се излагаа. До пролет кадијата го прати Суљо-ага со педесетина сејмени и овој го опљачка и изгоре до темел малото селце Лисиче, кое веќе не се обнови.

Калеш Анѓа (V дел)
– А-А-А-А! ОВАА HE ЈА БИВА ВАКА – се замислија повидните луѓе од сите мариовски села на чело со земскиот кмет Димитрија Сталев и почнаа да мислат како да ја избегнат опасноста: со спогодба – покорност – или одбрана.

Едни беа за спогодби. Да им плаќаат по нешто на силниците, за да ги остават мирно да си живеат како досега. Таа мисла ја прифатија селата по левиот брег на Црна таканареченото Мало Мариово, но оние по десниот брег – Старомариовците – решија да се бранат од силата со сила.

Пленувањето на децата во Прилеп, како и зулумите во Чаништа и Лисиче ги огорчи сите слободољубиви Мариовци и во еден од летните дни на идната 1549 година се собраа во малото селце Сатока: земскиот кмет, кефалиите од сите села, поповите и други повидни луѓе и еднодушно го прифатија предлогот на поп Јакова: да се бранат од силниците, потпирајќи се на ферманот и бераатите од старите султани дадени на султанијата Мара, во кои пишуваше дека тој хаспосед Мариово нејзе и е отстапено и дека таа ги ослободила овие села од секакви давачки, та сега ова што го прави прилепскиот кадија е газење на тие стари закони и нивни права. Решија: самиот поп Јаков, поп Димитрија од Пешта и земскиот поп Димитрија Сталев од Сатока да отидат до кадијата во Прилеп и да му ги поднесат документите. Решија и отидоа, но кадијата не сакаше ни да чуе за некакви привилегии, а поднесените фермани си ги кладе во џебот со една иронична насмевка. Протестираа поповите и Димитрија, молеа да им ги врати, луто каејќи се што му ги дадоа в раце, но тој им се закани дека сите ќе ги затвори и исколе, та се вратија, ветувајќи му дека ќе се покорат на неговата власт штом не ги признава старите фермани. Но само да ја префрлат Слива и да ја прегазат Црна.

– He изигра кадијата со измама! Ни ги зеде ферманите и не безоружа – кажа дојдените со тешка тага на срцето и се замислија што да прават без документите.

– Дури сега ќе станеме пљачка на силникот, се жалеа сите видни луѓе по Мариово.

Многумина им префрлуваа на Димитрија и на поп Јакова зошто му ги дале в раце на кадијата документите, но овие се бранеа дека му ги дале да го убедат во своите права без да се сомневаат дека еден кадија ќе биде толку неправеден да задржува на сила царски фермани.

Се збираа неколку пати, се советуваа и најпосле решија да му одат на кадијата и да му ги бараат документите. Го разгласија ова по сите села:

Во петок се што е машко над дваесет години да се најде во Прилеп. Од оружје, само по еден добар стап и полни мишки камења.

И навистина, тој петок уште од изутрината се наполни Прилеп со Мариовци. Откај дојдоа и зошто толку многу, никој во градот не можеше да си објасни. Но околу ручек се разбра работата. Co поповите и кметот на чело на групата од илјадатина Мариовци се упати кон кадилакот.

Кадијата се наврати нешто во кадилакот и кога погледна преку прозорецот и ги виде селаните на чело со добро познатите нивни водачи поп Јаков, Димитрија и други што беа пред две-три недели кај него, јасно му стана дека не идат олку луѓе кај него за арно. Затоа веднаш му нареди на гавазот да го викне буљукбашијата на сејмените. Овој дојде, а кадијата му рече:

– Што сакаат овие каури пред портата?

– Сакаме кај кадијата да влеземе. Имаме троа работа – рече Димитрија за сите.

– Е што работа имате? Кажете ми мене, зашто кадија-

та е зафатен.

– He е за тебе работата. туку речи му на гавазов да не пушти, да не влегуваме без препита.

– Ај, анасени… ана! – испцу буљукбашијата. – Како ќе сте влегле без препита? He е ова воденица да влегува кој сака и кога сака. Чекајте, ќе му кажам на кадијата, ако има време и ако сака, може ќе ве прими. Но кажете ми барем кои сте, од каде сте и што барате кај него. Да знам што да му речам.

– Кажи му само толку: дошле земскиот кмет од Мариово Димитрија Сталев и поповите што биле пред две недели кај него и си ги сакаат царските фермани што си им ги зел. Тој знае кои сме!

Буљукбашијата влезе кај кадијата и му кажа.

– Викај сејмените и растерај ги оттука. He оттука, ами од градот надвор. Преку ридот да ги префрлиш. Разбра?

– Еве, кади баба – изусти понизно буљукбашијата и излезе назаднички. Плусна со рацете и веднаш дотрчаа двајца сејмени – дежурните пред кадилакот.

– Чабук сите сејмени со оружјето да се најдат овдека -заповеда буљукбашијата и излезе од портата.

– Кадијата не може никого да прими од вас. Ни денеска, ни утре, ни никогаш. Рече да си одите, да не јадите ќотек.

– За ќотек сме дојдени ние, агачко, за ќотек. Но да не ја носиме работата за ќотек, оди пак речи му на кадијата да ни ги фрли ферманите низ порта, лицето нејќеме да му го видиме – остро извика Димитрија и им даде знак на селаните да бидат готови да се втурнат во кадилакот.

Буљукбашијата ја разбра работата и си ја исполни задачата. Почна да води разговори со меко, дури да дојдат сејмените. И успеа. За неколку минути сејмените ги заградија селаните од двете страни на улицата, а неколку души ја препречија портата со навртени кубури во купот селани и со исукани јатагани.

– Ќе си одите дома или да им речам на сејмените да пукаат – извикна сега силно буљукбашијата. Но наместо одговор, напаѓа град камења на сите сејмени што беа на портата, па и на самиот буљукбашија.

– Внатре, браќа, внатре да го најдеме нашиот душман и да си го земеме нашето – повикаа во еден глас поп Јаков и Димитрија и се џитнаа први кон портата која семејните брзо ја затворија и почнаа со мазгалките на калето да пукаат во купот селани.

– Оф, ме изеде кучето краставо – писнаа неколку селани и паднаа на калдрмата поред портата.

Во тој момент се слушнаа неколку грмежи на двата краја над улицата. И тие сејмени пукаа и ранија неколку селани, но по првото празнење на пиштолите заиграа стаповите по рацете на семејните и им паднаа исуканите јатагани. Обезоружени, овие почнаа да бегаат, селаните се спуштија по нив, засипувајќи ги со камење по грбовите и главите.

– Внатре, браќа, внатре – викаше поп Јаков и му подаваше грб на Димитрија кој сакаше да го прескокне ѕидот и да му влезе на кадијата.

Но што стана. Сејмените што бегаа бркани од селаните во двете посоки на улицата ги забележаа Турците, кои во тој ден, петокот, го празнуваа и ја разбраа работата. Co молневита брзина се пренесе веста дека каурите од Мариово го нападнале кадилакот, и од сите страни се стече кон него се што беше Турчин во градот. Со пушки, пиштоли, јатагани, секири и друго оружје, па и камења паднаа на селаните со бесни викотници.

– Удри, коли, сечи, тепај! – се слушаше од побеснетата

толпа.

Тоа го командуваше Димитрија со поповите. И настана пеколски крклец на улицата. Се замешаа двете противнички страни и не се знаеше кој беше побесен. Мнозинството Турци (бидејќи беше петок, целиот град се стече) почнаа да надвладуваат и со своето оружје да им задаваат тешки загуби на селаните, кои, еден по еден, почнаа да се повлекуваат од борбата. Тоа го забележаа поповите и Димитрија и издаде нова команда.

– Како знаете извлекувајте се и бегајте дома – и сами се извлечкаа, оставајќи седум души од своите селани смртно или тешко ранети. Останаа и десетина Турци со расцепени глави, двојно повеќе со искршени раце, нозе или ребра, a четворица со нокти задавени.

Живите селани се вратија по своите села и почнаа да се приготвуваат за одбрана.

– Никаква турска нога да не стапне во наше Мариово – беше решението на овој прв бунтовнички „штаб” во средето на големата турска царевина.

И веќе земските четници ги поседнаа Чебренскиот Мост и оној на светецот на Црна, кои имаа задача со оружје да ги бранат и веднаш да му соопштат на Димитрија во Пешта ако се појават таму Турци и ако сакаат да ја преминат реката.

Кадијата пак, предизвикан од нападот, реши веднаш да се расправи со бунтовниците. Затоа по десетина дена тој вооружа еден табур од педесетина сејмени и го испрати во Мариово со задача да го покори и да им ја наметне неговата власт и на тие дванаесет села од старо Мариово (Врпско, Жиово, Витолишта, Мелница, Полчишта, Сатока, Градешница, Пешта, Старавина, Будимирци, Гурунишча и Бѕовиќ).

Арно, ама, ордијата беше навреме откриена и уште при преоѓањето на Црна на самиот мост принудена на бегање, така што таа му донесе на кадијата, место очекуваните пари и покорност, извештај дека Мариовците се побуниле и не ги пуштале ни да ја преминат реката. Ги донесоа и двата трупа на убиените сејмени, со што ја докажаа побуната.

– Ах! Така ли е работата, со измама? – пламна султановиот слуга и почна да крои планови како да ги покори овие сурови планинци што се осмелија да дигнат рака на царските луѓе. И уште по два дена спреми нова потера, сега од сто души со неговиот верен испробан буљукбашија Суљоага.

Му даде најшироки овластувања за горење, убивање, ограбување и строга заповед да не се враќа жив додека не ги покори Мариовците и не му ги доведе водачите на бунтот, Димитрија, поп Јакова и другите, живи или нивните глави. И Суљо-ага тргна по познатиот пат Штавица, но место да ја преоѓа Црна на Чебренскиот Мост, каде што беше разбиена првата чета, кадијата го упати на другиот мост – на Светецот за да премине полесно, претполагајќи дека Чебренскиот ќе биде поседнат од бунтовниците, кои ќе се надеваат на други напади.

Кроеше кадијата, но не седеа со скрстени раце и бунтовничките водачи.

Со молневита брзина се разнесе по сите мариовски села веста за вчерашниот напад и со иста брзина се дадоа наредби за одбрана, та како Чебренскиот така и мостот на Светецот на време беа поседнати од по стотина селани, одделно од постојаната одбрана, сите беа готови да се борат на живот и смрт со напаѓачите.

Додека пристапот на Чебренскиот Мост го штитеше тесниот пат и непристапните карпи, оној на Светецот беше незаштитен од природата, та требаше на вештачки начин да се бара и создава заштита, макар и по цената на човечки животи. И ја најдоа бунтовниците.

Уште во истиот ден тие го осигурија овој мост и за подобра сигурност да не премине непријателот преку река, од каде што му се даваше можност да се развие во борба по широките лаки и да победи, фатија та ги насекоа сите диреци на мостот на педа-две во водата, оставајќи ги одвај да се држат. А за да падне мостот во широкиот вир кога ќе сакаат, тие врзаа по една ортома на двата краја на мостот и двајца се решија да се скријат во густиот врбјак, та кога ќе се накачат напаѓачите, да ги тргнат ортомите, да се урне мостот со сите луѓе што ќе бидат на него и да се издават во вирот. Така и стана.

Селаните се скрија под врбјакот под мост и над мост ги дочекаа напаѓачите со Суљо-ага на чело.

За среќа на бунтовниците, Суљо-ага реши да ја премине Црна во темнината, та преседе дента под дебелите јасики на Мејмедова Чешма, привардувајќи се да не го догледаат од спротивните брегови.

Кога наврте во вечерната мугра на реката, ништо сомнително не забележа на мостот и околу него. Но за секој случај испрати двајца од своите сејмени напред да извршат извидување и да му донесат извештај до карпата каде што се задржа со целата своја тајфа.

Овие отидоа до мостот и претпазливо се качи едниот на него, отиде полека до средето, но не забележа дека сиот мост се ниша. Се врати назад, го зеде другар си со себе и го премина целиот мост, пак без никаква пречка. Проговорија нешто посилно да се уверат има ли некој околу мостот, но освен бучењето на реката ништо не слушнаа. Едниот викна доста силно: „Каде сте бре, ѓаури?” Но и на тоа викање никој не им одговори, та некако успокоени се вратија назад и му соопштија на буљукбашијата Суља и на другарите дека ништо сомнително на мостот не виделе, ни слушнале.

Се успокои Суљо и нареди тргнување, но на самиот мост прати двајца на педесетина метра растојание од него. Овие го преминаа мостот, позастанаа на спротивниот крај, поразгледаа, наслушнаа та пак еден од прејдените викна: „Теслуке јок кардашлар – сербесѓеч“.

По овој збор Суљо нареди, та речиси половината сејмени се накачија на мостот и првите веќе беа на другиот крај, кога од врбјаците под мостот и над мостот се заорија бесни викотници и залп од стотина пушки, а во тој момент мостот се урна надолу и пропаднаа во длабокиот вир. Избезумени, тие што беа на него се обидоа да се вратат назад или напред да скокнат на сушата, но тоа беше доцна, та заедно со него падна во виорот и бучната вода и ги понесе надолу, не слушајќи ги нивните молби, клетви и пцости на адреса на сите ѓаури.

Со сите тие што излегоа од реката, а такви беа малку, бунтовниците бргу се расправија и ги фрлија нивните трупови по река, а Суљо-ага, избезумен од случајот, веднаш го јавна својот арапски коњ, издавајќи им последната наредба на тие што беа околу него да се спасуваат назад, и со двајца свои најблиски сејмени дотрчаа околу сонце огревање во Прилеп и го побара кадијата да му го пренесе страшниот пораз.

Пред портата на прилепскиот кадилак дотрча брзо коњаник на црн арапски коњ под седло сиот со бела пена од брзото трчање. Од коњот рипна буљукбашијата Суљо-ага во широка бела флока, црвен елек, тузлуци и голема чалма на глава, вооружен со долг јатаган и чивте кубури за појасот. Го поздрави караулот на портата со еден „сабанаролсун” и му ја предаде уздата од коњот. Караулот отпоздрави и го прифати коњот, а Суљо отрча преку двор во конакот кај кадијата, оставајќи го караулот да го држи коњот и да ја врти главата зачуден, зборувајќи си за себе: бак! бак! Пак има нешто.

Калеш Анѓа (VI дел)
КОГА СУЉО ПРИСТИГНА пред портата на кадилакот, кадијата веќе беше во својата канцеларија и седеше крај својата работна масичка над ќитапот – единствениот закон по кој ја делеше правдата на сите што идеа пред него.

Околу масата стоеја наредени столчиња, на средето од собата се наоѓаше „црниот стол” на кој седеа обвинетите, a крај ѕидиштата миндери за мезличарите и други пријатели или службени лица.

Вратата се отвори и полека, на прсти влезе неговиот гаваз Аќиф во сејменска облека и направи длабоко темане, проговорувајќи во исто време:

– Гласник од Мариово, честити кадија – и ја задржа наведена главата и десната рака на градите во знак на послушност и готовност да ги изврши сите кадиини наредби.

Кадијата се тргна и се опули во гавазот, па некако изненаден праша:

– Гласник од Мариово? Каде е?

– Евет, кади ефенди – одговори гавазот. – Еве го пред вратата, чека да го примите.

Кадијата очигледно се развесели и пред да даде заповед да го пушти гавазот и гласникот, си приговори за себе:

– А-ха! Сигурно Суљо ги води разбојниците или ги носи нивните глави – па некако сомнително додаде: – Колку толку бргу сврши работа? – а кон гавазот: – Пушти го нека влезе – изусти и почна да си ја прибира косата под чалма и се поисправи на столот.

Гавазот излезе и веднаш се појави на вратата Суљо-ага. Co длабоко темане и тој го поздрави кадијата како гава-зот пред малку.

– Сабанаролсун, сабанаролсун, Суљо-ага, бујрум. Кога толку бргу се врати?

Суљо го слушаше пријатниот поздрав и некако, знаејќи дека ќе го разочара и разлути кадијата со својот неуспех, го скисели лицето и му одговори:

– Штотуку слегов од коњот, кади баба, имам од злогласното Мариово, абер.

– Знам, де знам. Бујрум, ѓел, отур бурда – го покани покажувајќи му го столчето од неговата десна страна. – Седи да ми раскажеш, ги дотеравте тие пезевенци или главите ги донесовте? Арно бргу, машала, свршивте работа? – го праша кадијата насмевнато уверен дека Суљо-ага, буљукбашијата, на вчерашната „казнена” експедиција, или ги дотерал мариовските бунтовници, или пак нивните глави му ги донесол, та да се ослободи еднаш од тие „пезевенци”.

Но Суљо не само што не седна, ами ја наведна понизно главата и со длабока воздишка, почна да се правда:

– Ни едното, ни другото, кади ефенди! Кадијата пламна и рипна од столот:

– Како? Мојата заповед не се исполни? – тргна и му се приближи на Суља. My ја поткрена наведнатата глава и му се заѕури во големите крвави очи:

– Кажувај, бре сине на ѓаволот? Сега пак те поткупија? Колку ќесија зеде, а? – и почна да му ја тресе големата глава од која падна црвената чалма.

– Ама, кади-ефенди! Ни пари видов, ни пари зедов, но, ете, со тие шејтани не се излегува на крај. Местото им помага, луѓето се итри, храбри, па дури и дрски, та ништо не можевме да направиме – почна да се правда Суљо, земајќи ја чалмата од душемето.

– Е, како не можевте? – праша разбеснет кадијата. -Сите ве истепаа, што ли? Колку што се тие разбојници та сто души сејмени што не можевте да ги налегнете?

– Колку се, што се, не може да се разбере. Колку што ги има во Мариово, сите се разбојници. Дење ораат, копаат, а кога стане нужда сите се на нога со оружје в раце. И не само тоа. Мошне се лукави. Ете, ако имаш милост да ме ислушаш да ти раскажам како не насамарија. со итрина, не да речеш со јунаштина. – И почна да му раскажува како поминаа сношти на мостот:

– Разбрале. синци мај чини, дека ќе преоѓаме ние преку Црна на Светецот. Знаеш, кади баба, по твојата заповед таму отидовме, а таа пустина надошла од дождовиве од брег до брег. Ни се гази, ни се плива, та решивме таму да им преминеме. За да не не дочекаат и истепаат на мостот, решивме вечерта по темница да го минеме. Арно ама, тие се сетиле пред нас и беа си ја свршиле работата. Уште дента ги насекле диреците на тој пустина, и кога се качија моите луѓе, слушнавме само една бесна викотница и залп од двете страни од врбјаците, а мостот сосе педесет – шеесет се урна во реката. Излегоа само пет-шестина на овој брег, а другите отидоа по реката надолу. Ние што бевме одовде река, уште некачени на мостот, пропукавме и се собравме ноќеска преполовени и јас го јавнав коњот да сторам абер. Карал, бил, бисил, така поминавме овој сефер, та до реда ала што ќе поможе, ако се нафати некој да оди во тој змијарник – го заврши Суљо-ага своето правдање за неуспехот.

Кадијата се намурти, ја наведе главата, си ја помазна брадата, почна да си го поткаснува десниот мустак и зашета низ одајата, очигледно растревожен за неуспехот на неговите луѓе. Се врати пак кон Суља и како да се присети нешто, го фати за елек:

– Знаеш што, Суљо-ага – му рече и пак се замисли. -Оваа работа не е мала работа. Ете двапати како ги бркавме тие пезевенци и не можеме да ги фатиме. За оваа работа јас сакам да чинам абер лично на нашиот падишах. Вака, оваа година прати педесет – сто души, изгуби ги половината, до година пак, ќе разбере тој и сите ќе не избеси. Ами ќе му сторам абер нека знае и тој, и што ќе нареди – тоа ќе правиме. И… се плашам ќе ги заразат тие арамии и комшиите, та ќе си имаме уште поголеми главоболии. Туку… ќе одиш ли ти до падишахот во Истанбул да носиш книгата и да му раскажеш што луѓе се тие Мариовците?

Суљо се наведе колку што можеше кога кадијата му го напомна падишахот, и понизно одговори:

– Аман, кади баба, кабул да не чиниш да ме праќаш мене дури до Истанбул. Кај јас знам да влезам кај нашиот господар? На пат ќе останам како сум невешт, а камоли што не ќе можам работа да свршам и ако отидам таму.

– Сус, бре, ќерата?! Ете какви сте вие моите слуги. A зошто те хранам јас тебе, да служиш, или да молиш како баба? Најпосле… ти нема и што да знаеш. Ќе јавнеш коњот, за една-две недели ќе отидеш. Ќе прашаш, палатот на падишахот, фала богу, секој го знае. Ќе ја однесеш книгата, таа ќе зборува. Така ќе направиш. Ајде оди, готви се. Утре тргнуваш! – му нареди кадијата на Суљо и го испрати до вратата.

Овој се исправи, направи темане и излезе назаднички.

Кадијата се врати на своето место, зеде книга и орлово перо и почна да пишува:

„До пресветлиот господар калиф, падишах султан Сулејман, законодавец – Истанбул.

Од мене понизниот слуга твој кадија прилепски понизна молба и прочка до тебе, пресветли мој господаре и татко. Прими го писмово мое со татковска наклоност и проштавај што се осудува слугата твој да ти го нарушува мирот и да ти го одзема скапото време. Работата за која сакам да го известам мојот господар ми наложува да го направам ова, а еве што:

Во мојата нахија се појави трн кој почна да боде во очите на нашата пресвета вера, да ги гази твоите премудри, закони, да го галати нашиот пророк и неговиот наследник -тебе пресветли царе. И тој три не е еден, пресветли царе, ами цел вилает од дванаесет села со пет илјади души. Тие ѓаури откажаа да се потчинат на твоите свети закони и наредби и дигнаа рака на твоите правоверни слуги. Еве веќе десетина – петнаесет години како се борам со нив, белким некако ќе ги смирам, со арно, со лошо, но тие повеќе се силат и нема година да не испратат кај големиот пророк со десетици наши муслимани. Разбојниците од ден на ден, од година на година, се посилни и подрски стануваат и на нивниот пример се угледуваат и други соседи, така што претстои опасност целата раја во овој дел од големата царштина да се зарази со нивната дрскост. Барам, свети царе, совет и помош како да постапам за да се уништат овие разбојници.

Водачите се: некојси Димитрија Стале од село Сатока, поп Димитрија и Мате Никола од село Пешта, Стојан Пео и поп Јаков од село Старавина. Тие да се фатат или погубат, верувам ќе се смири рајата од тој крај.

Слугава по кого го праќам писмово е еден од спасените наши луѓе во последниот нивен злостор и тој може да ви раскаже потенко за оваа работа.

Дадено на буљукбашијата Суљо-ага, 4 шевар 959 година во Прилеп”.

– Така – издивна длабоко кадијата и се исправи та го препрочита уште еднаш писмото на глас, го здипли, го врза со една шарена врвца и двата краја од врвцата ги потпечати со восочен печат, па почна да си зборува сам:

– Знам дека ќе го налутам, ама ако разбере од друг, сигурно ќе ме обеси. Вака, ќе му кажам најпосле – и сакаше да стане и да излезе, но се присети нешто и плусна со рацете:

Влезе гавазот и со вообичаеното темане поздрави.

– Бујрум, кади баба.

– Тука е Суљо-ага, Акифе? – го праша кадијата.

– Тука е, кади баба.

– Ја бргу викни го да дојде!

Акиф излезе и по кратко време влезе Суљо. Направи темане и застана до врата да ја чека наредбата. Кадијата стана со писмото во раката, му се приближи и осорно му го подаде.

– Ha! Земи! Утре уште в зори да тргнеш. Ќе чекам абер. Ако те викне падишахот кај него, да му раскажеш се по ред како мене што ми раскажа. Разбра?

Суљо пак направи темане и испушти едно придушено:

– Разбрав, кади ефенди!

– Е, ајде сега. Оди со здравје и носи многу поздрави на вашиот Истанбул – го испрати прилепскиот кадија првиот гласник лично до силниот султан Сулејмана со тешко обвинување против мариовските бунтовници што подигаат бунт во срцето на големата турска империја, кога таа беше на највисоката точка од својата сила, од која се тресеше цел свет.

Калеш Анѓа (VII дел)
ПОМИНА ЦЕЛА ГОДИНА, завлезе во втората откако Анѓа пропадна во харемот на кадијата, и се што можеше направи тој да ја наговори да се потурчи, па да ја нареди во редот на своите законити анами, ама не успеа.

Непотурчена и насила не сакаше да ја изведе пред имами, мувтии и оџи и да ја озакони, бидејќи и по исламските верски закони се бараше и се бара согласност од двата брачни другари што стапуваат во брачни односи. Од друга страна пак, од верски фанатизам, не сакаше да се жени со иноверка се додека таа не ја прими исламската вера. По таа причина единствениот пат да ја има Анѓа како вистинска анама, беше нејзиното потурчување. Затоа тој беше принуден многу претпазливо да постапува со неа. Во почетокот, кога Суљо-ага ја донесе, кадијата и препорача на субашицата Ајша многу љубезно и внимателно да се однесува кон Анѓа:

– Ќе ја гледаш поарно од родена ќерка. Многу ме бендиса и сакам да биде моја прва анама – и рече и не испушташе момент да не ја искаже својата наклоност кон младото девојче.

И определи засебна соба најудобно уредена; и направи најубава облека, скапоцени срмени влечки, накити какви што имаше на времето најубави и најскапи и и наложи на Ајша да почне со кандисувањето.

Ајша почна прво со облеката:

– Види што елече ти купи кадијата? Ами димииве, појавчево – чиста свила и срма. Ама треба да умееш да ги спечалиш, та да ги носиш. Само да ја мениш врата, тие ќе бидат твои. И се друго што ќе посакаш, ќе ти купи. Добар е нашиот кадија; од сонцето е подобар – и зборуваше Ајша на Анѓа уште по десет дена од доведувањето во харемот.

Но Анѓа од самото пленување во Чаништа толку се уплаши, што ниту писна, ниту заплака. Срцето и се стегна и таа, од едно длабоко издивнување, други знаци на отпор не покажа.

Анѓа се потресе кога ја крена Суљо в раце и целиот пат до Прилеп беше во полусвесна состојба. Дури кога остана сама во одајата, си го протри челото, се пораздвижи и се созеде.

– Каде сум, господи, јас? Какви се овие постели, душеци, килими? Каква е оваа куќа што не прилега на нашата? На гости кај вујка во Чаништа? – се замисли и почна да ја разгледува одајата на сите страни, па веднаш си одговори: -He, не! И вујковата куќа е како нашата, со огниште и баџа. Оваа е туѓа куќа, ако е куќа. В црква да сум? – си помисли за миг, но веднаш се сети дека од црквата ја изведоа сејмените и ја дотераа на срет селото. И тогаш и излезе целата слика пред очи. Ги виде сите собрани луѓе; младите изврзани, старците претепани. Го виде и деда си Богдана како го моли нешто кадијата, а овој мава со грбачот по него дури не му го предаде на еден сејмен и овој го налегна и замавна со една букова суровица. Анѓа тогаш спиште и се фати за очи, а во тој миг ја грабна преку половина и ја крена в раце. Кога ги отвори очите, го виде оѕвереното Суљово лице наднесено над нејзиното. Толку ја уплаши тој ѕверски сурат, што не можеше ни да се издиши, а камоли да викне, уште помалку да покаже некаков отпор. Очите и беа отворени, но виделото и се зеде, ушите силно и забучија и наеднаш почна се околу неа да се врти. И целиот пат до Прилеп како вреќа стоеше на самарот од коњот. Неколку пати се настрани да падне, но двајцата семејни што ги определи Суљо да пазат, навреме ја задржуваа едниот од едната, другиот од другата страна. И така ја донесоа, ја растоварија во дворот и ја качија на конакот.

Сега Анѓа се освести и виде каде се наоѓа.

Таа немаше влезено во турска куќа и не знаеше како изгледаат тие, но беше слушала од постари жени, та се присети каде се наоѓа. толку повеќе што веќе се освести и си ја претстави целата слика од пленувањето.

– Во турска куќа сум, се гледа – си рече во себе и тешко се натажи. – Што ли ќе прават сега со мене? Ќе ме потурчат, што друго! – сама си одговори и веќе солзите сами навреа и почнаа да течат низ црно – црвените образи. Тие извираа како порои и ја кинеа Анѓината млада душа, но таа цврсто си стискаше забите, си ја корнеше црната бујна коса и со поглед втренчен во таванот на одајата викаше:

– He, не! – Само тоа не! Главата да ми ја пресечете, нема да се потурчам.

И не се излага Анѓа. Токму прво се потурчувањето требаше да се сврши работата, па после имаше да дојде сето друго со ред. Затоа и кадијата и нареди на Ајша прво со тоа да почне – да ја кандисува да се потурчи.

Но кога Ајша и ја покажа облеката, Анѓа ја изгледа напорки, плукна како да виде најгнасен предмет и го сврте лицето на спротивната страна од Ајша. Кадифето, срмата и златните токи и копчиња на елечето како и на коланчето и се сторија вистинска гнасотија и таа не можеше да ги држи очите во нив, зашто и се збуричка од дното на утробата. Уште кога ја омириса миризбата на тос, со која секогаш скапоцените ткаенини беа во тоа време прскани да не ги напаѓаат молци и други инсекти (таа миризба по селата ја сметаа за „турска”) Анѓа навистина почувствува одвратност до блуење.

А кога Ајша и рече дека ќе може да ги облече само ако се потурчи, Анѓа го зацврсти своето решение: да умре, но да не се потурчи, токму затоа да не ги облече тие смрдливи алишта. И, наместо да ја примами скапоцената облека Анѓа да се кандиса, таа изигра сосема спротивна улога. Затоа со два збор и даде на Ајша да разбере:

– He ми треба мене друга облека од мојава. Јас сум си учена на селската; не ми прилeгa таа што ми ја даваш. Селанка сум родена, селанка ќе си умрам. А, колку за потурчување, кажи му на твојот „добар кадија” дека робинката Анѓа главата ќе ја даде, ама верата не си ја менува; што сака нека прави.

– Што вели, Ајшо? – тоа беше секојдневното прашање што и го поставуваше кадијата на Ајша уште од прагот на вратата кога си идеше од работа.

А Ајша не можеше да го израдува. И таа му го повторуваше Анѓиниот одговор: „каурка сум се родила – каурка ќе умрам. Главата ја давам – верата не си ја менувам”.

Кога Ајша ни по два-три месеци не успеа, кадијата реши да се послужи со една од своите кадани, која по овој истиот пат беше дојдена во неговиот харем. Но таа ги немаше Анѓиниот карактер и волја, бидејќи беше ќерка на чифчија – роб, та не знаеше дека Турците се нивни гос-подари и што сакаат можат да прават со чифчиите, та дури и да ги продаваат. Затоа кога кадијата нареди да му ја одведат во харемот, никој не помисли ни да се противи. Напротив, сите од дома ја испратија со озарени лица, надевајќи се и на извесна помош од кадијата преку неа. Таа никаков отпор не покажа кога Ајша и ја донесе облеката, ја преслече и ја забули и по два дена се откажа од својата вера, за која и таа малку знаеше, та кадијата ја озакони и таа стана негова најмлада анама.

Затоа кадијата ја викна насамо најмладата своја кадана Мигар и и нареди:

– Новата твоја посестрима што ја доби од Мариово уште се тегави; нејќе да се потурчи. Од тебе сакам да ја кандисаш, а за тоа ќе добиеш голем бакшиш, – рече и и фрли цело ќесе аспри. – На, земи ги овие пари и прати му ги на татка ти, нека си купи што му треба за децата.

Мигар тука беше слаба. Се правеше, да му помогне со нешто на татка си. И сега, макар колку да и беше криво што ја „клоцна” кадијата заради Анѓа, таа не ја мразеше ни

Анѓа ни кадијата. Така беше клоцната таа пред неа заради неа. Та, ете, и дојде редот и нејзе да биде клоцната заради таа што требаше да дојде по неа. Ништо неправедно во тоа не гледаше Мигар, затоа се согласи. Ќе му направи на кадијата услуга за која, ете, тој уште несвршена работа, богато ја награди со цело ќесе пари. Ја научи кадијата и како да постапи:

– Ке гледаш да се спријателиш со неа и ќе и ги пока-жеш сите бакшиши што сум ти ги накупувал и дал. Ќе и речеш дека нејзе двојно и тројно ќе и купам, да видиме што ќе рече:

И Мигар почна да влегува кај Анѓа богато облечена и нагиздена:

– Me гледаш како сум облечена, нагиздена, наконтена? – и зборуваше и се вртеше за да ја види Анѓа од сите страни. Го нишаше стројното тело да се шират димините и да тро-паат токите на елечето. Co особено задоволство и го покажа ѓерданот на гушата, белегзиите и прстењето на рацете и почна да ја кандисува и таа како Ајша:

– Потурчи се, будала, за две-три години кадијата ќе биде само твој и се што ќе посакаш, ќе ти купи и ќе ти донесе. А ти сакај му скапи работи, еве вака како јас што го замолив и остригов за тие три години. Имам да носам и да живеам сто години. Ќе ти даде и суви златници да ти се најдат за стари години. А ќе можеш и на твоите дома да им потфлиш по некој. Што ми е мене што се потурчив? Што изгубив од тоа?

Така ја кандисуваше Мигар Анѓа без да се тревожи што го мени името од Митра во Мигар. Нејзе и беше сеедно дали ќе ја викаат Митро или Мигар: дали ќе има Рифат-бег на село или Арслан-бег во градот. Дури некако и дојде кај кадијата поујгун што не одеше на никаква работа. Навистина и другите бегови не ги тераа анамите на работа в поле, ама сепак в село се наоѓаа работи и за нив подома. А овде кај кадијата од едно лежење, јадење шенлук друго немаше што да работи. Ја заболе малку кога кадијата ја доведе Анѓа на нејзиното место, но еве пак неа ја викна да ја наговорува сега таа Анѓа, а тоа значеше дека ја нема сосема клоцнато. И, не само што не ја има сосема клоцнато, ами, ете, и цело ќесе пари и даде и ќе и дава ако му оди по ќефот.

Анѓа ја изгледа потурчената Митра со сожалување. Ги виде сите подароци што и ги накупувал кадијата и почна да ја прекорува:

И за ова ѓубре ја мени верата? – и рече и се заврте надесно – плукна.

– Какво ѓубре, будала една, не гледаш дека е се од свила и кадифе? А златово? Каде ќе најдеш ти кај нашите вакво богатство? – и одговори Мигар со големо чудење што ги нарекува Анѓа свилата, кадифето и златото ѓубре. Но таа го повтори и по трети пат тоа.

– Ѓубре е сето тоа, сестро, ѓубре според врата и сло-бодата. Според душата. Што мислиш, кај ќе оди душата на тој век? – продолжи Анѓа.

Ех, душата! Душата си е душа. Јас да поминам овде, та таму… рече Мигар рамнодушно за судбината на нејзината душа.

– Добро, да ја оставиме душата ако не ти е гајле за неа, ами овде што велиш да поминеш; помин ли е овој во четири ѕидишта? Те имал кадијата, велиш, три години, ти накупувал бакшиши и сето е тоа. Што мислиш, што ќе биде отсега натаму со тебе? А млада си, ете, одвај што си почнала да живееш и веќе си на буништето од кадијата. Ке ја трпиш ли довек смрдеата што се испарува од него? Но изгледа ти не ја чувствуваш таа смрдеа, та ме кандисуваш и мене да се потурчам за да бидам пак јас две-три години негова. Ке ми накупува и мене бакшиши како тебе и на тие пред тебе и… ќе ми ја даде клоцата и мене; ќе ме исфрли и мене на него-вото буниште да се скапувам. Што ме чека тогаш?…

Мигар се замисли длабоко и, очигледно се натажи. Ова младо девојче не зборуваше како што треба. Та, секоја каурка од чифлизите сметаше за чест да стане беговска по-сестрима, а не анама на самиот кадија под чија власт беа сите бегови од нахијата. А оваа разврза некакви будалски зборови за вера, за душа, за слобода. Каде се тие работи? Какви се всушност? Мигар ги немаше дотогаш ни слушано, а камоли да размислуваше за нив.

И наместо таа – Мигар – да повлијае на Анѓа и да ја наговорува да се потурчи, Анѓа нејзе и откри една вистина од која оваа се потресе. Продолжи да доаѓа кај Анѓа, не да ја наговорува да се потурчи, ами да ги слуша нејзините слатки зборови за она што се разбуди кај неа.

Анѓа и исприкажа како порасна во слобода кај мајка си и татка си; како весело и слободно го проживеа детството свое, како радосно работеше на нивните ниви, лозја и градини и се што им се раѓаше беше нивно; како среќна и весела играше и пееше на сретсело на Велигден, Ѓурѓовден и другите христијански празници со своите другачки; како среќна и доволна ја собираше волната од нивните овци кога ги стрижеа, и најпосле и ја откри младата душа до нејзината длабочина и и кажа дека има прво либе.

– Ех – издивна Анѓа длабоко – не знаеш ти какви мор-ници ја опфаќаат снагата, какви мравки ја полазуваат, како зоврива крвта во тебе кога за првпат ќе те прегрне тој. A при првиот бакнеж – свеста ти се губи… Сето ова може ли да го замени тоа ѓубре што ти го накупувал тој стар вампир?

Митра ја удри главата ничкум и длабоко се замисли. Постоја така неколку минути и наеднаш и се фрли на Анѓа во прегратката. Оваа ја гушна и двете се разлипаа со порои солзи по образите.

Кога се изнаплакаа убаво, Митра почна да се чуди, a потоа, сосема преобразена, и го раскажа пак таа на Анѓа своето детство и помина на чифлигот:

– Кај нас пак на чифлизите ништо нема од ова што го раскажа ти. Работиме на беговите ниви, ливади и градини воловски, од зора до мрак и леб не сме најадени асолно, a веќе за некаква облека и обуш и збор не станува. Ќаата од бегот секое утро со грбачот ги брка сите на работа. Дали некој може ли не може да работи, никој не го праша. Гр¬бачот е исто што и остенот на воловите. Ако некој капалдиса и легне во браздата или постата, ќаата ќе му се изнамава до смрт. А ако и умре, никој нема што да му каже ниту некому да се поплаче, така му е заповедано од бегот. А луѓето се, како и воловите, бегова стока и што сака им прави. Ете затоа јас се кандисав да се потурчам; да не го тргам тој воловски живот; ама еве овдека пак паднав на полош, пчошки, што ми го откри ти сега. Таму по полето барем сонцето ќе ме грееше, а овде и тоа е зајдено за мене. А веќе дека душата ја фрлив во ќенефот, тоа сега го гледам, но не гледам некој спас. Блазеси му на вашите што немаат бегови над главите. Сега разбирам зошто не сакаш да се потурчиш. И имаш право. Држи се дури можеш, белким ќе те куртули господ тебе, та моето веќе отиде…

Од таа вечер Мигар го измени својот карактер. Почна и таа да не му го прави ќефот на кадијата. Почна да се мурти кога ја викаше кај него, да се прави болна и нерасположена. Помина во очаеност и хистерична нервоза, дури еден ден не ја најдоа под пенџерето здробена. Рипнала ноќта од прозорецот и се здробида на калдрмата.

Кадијата ја понамириса работата.

– Сигурно ова новово ја има маѓепсано кога разго-вараше со неа да се потурчи – си рече во себе и реши сам да се обиде да ја наговорува Анѓа.

„Ами ако е навистина некоја маѓесница, вештерка и мене да ме натера да рипнам од пенџер? – се праша во себе суеверниот кадија и се стресе, убеден дека и такви има на светов.

„Што знаеш што ѓавол се крие во него толку што за-пиња” – си мрмна и реши претпазливо да постапува со Анѓа.

Отиде неколку пати кај неа со сите оние бакшиши што и ги носеше Ајша, но Анѓа и нему му ги рече истите зборови. И се закануваше со сила да ја обесчести, но таа со два збора му одговори:

– Ако не ти е мил живот. де бакалум!

Овие зборови уште повеќе го „убедија” дека девојката е маѓепсница и може да му напакости и на животот како што и направи на Мигар. Затоа пак и ја остави на Ајша.

– Ти што ќе направиш, направиш: само гледај умно со марифет. Оваа со сила не можеме да ја кандисаме. Ѓаволот е во неа – и рече и однесе уште толку подароци.

– Земи ги, мори будала, земи ги; ќе ти се најдат на стари години да не служиш некаде вака како мене, – и повторуваше секој ден Ајша, но Анѓа веќе не и обрнуваше никакво внимание. Седеше или лежеше во својата темна и мрачна одаја, уплакана и отепана од судбата, но не и скршена, беспомошно очајна. Од дното на душата нешто ја тресеше, се надеваше на некаков спас од тешката положба. Од каде ќе дојде тој спас, не и беше јасно, но постоеше во неа надеж и таа машки се држеше пред кадијата.

„Ако дојде за умирање – ќе умрам ама не се потур-чувам, ниту пак станувам негова кадана. Нека оди снагата на пците, барем душата ќе си ја запазам. Мајка ќе ми раздаде за душа, татко ќе ми запали свеќа и попот ќе ме спомене в црква, ако не на гробот. Ке го најдам на тој век деда ми Богдана, а другите – татко, мајка и Јован – ќе ме најдат тие кога ќе дојдат кај мене на тој свет”, си мислеше таа во долгите темни ноќи и ја зацврстуваше својата волја да издржи докрај.

При последните мисли и отиде умот на Ангелета:

„Дали ќе го најдам и него таму? Што станува со тие што ја менуваат верата? Сигурно него го имаат насила по-турчено” си рече и премногу се натажи што нема да го најде кај христијанскиот господ.

Овие прашања и дадоа многу грижи, но и и го пот-крепија решението да не се потурчува. Таа многупати слу-шаше в црква проповеди од стариот поп Јакова и не беше баш сосема неупатена во верските работи. Во времето кога Турците сакаа да им ја наметнат на покорените народи својата вера, на поповите како најглавна задача им беше да ги одвратат своите верници, од тој грев. Затоа и поп Јаков тоа прашање често го поткреваше в црква и на свој начин.

со свој јазик им го објаснуваше на своите селани во кои спаѓаше и Анѓа со своите родители. Поп Јаков им велеше: „Тој што ја менува својата вера, никој на тој век не го сајдисува. Ако се потурчи христијанин, кога ќе отиде „горе”, ќе сака да отиде кај Мухамеда. Мухамед ќе го побара во своите ќитапи ќе види дека таков Турчин нема родено на земјата, та ќе го напади; не го пушта во неговиот рај. Кога ќе отиде кај Ристоса, овој ќе види дека и тој навистина бил негов, ама се откажал од него и тој го избришал од своите тевтери, та и тој ќе го напади. А кога ќе се врати пак кај Мухамеда да му докажува дека го напуштил Ристоса и пре-шол во неговата вера, тогаш Мухамед уште полуто ќе го измаршира и ќе му рече: „Не ми требат мене предавници; оди кај сакаш!” И така таквиот ќе скита во нирваната додека, преку разни маки, не си ја исчисти душата од предавството”.

Така поп Јаков им ја објаснуваше на своите верни положбата на душата на тој век од тие што ја менуваат ве-рата. И тоа фаќаше место. Многумина што намислуваа од разни причини, да си ја менуваат верата и да се потурчуваат, си ги спомнуваа горните зборови од нивните попови, па Анѓа се држеше за нив: „Снагата некајајадат пците, барем душата да не ја фрлам во калта”. А веќе ако дојде дотаму да ја при-сили со некоја сила, таа немаше што да се плаши и да се чувствува одговорна. Ристос гледа и нема да се откаже од неа кога ќе отиде кај него.

Кога виде кадијата дека со никакви бакшиши не може да ја соблазни, со сила не смееше, плашејќи се да не е маѓеп-сница и вештерка, какви што по тоа темно време ги имаше кај сите религии, реши да го измени режимот спрема Анѓа.

– Отсега, само леб и вода на оваа кучка – и рече јасно и гласно на Ајша, така што и Анѓа го слушна. – Никаква милост спрема неа. Нека сети каде се наоѓа…

И Ајша наеднаш се претвори во ѕвер. Дотогашната љубезност таа за миг ја преврте во суровост. Почна бесми-лосно да ја мачи. Никаква постела не и остави во одајата;

од еден сув леб и вода ништо друго за јадење не и даваше. a ја тераше дење да пере, да мете, да чисти и ред други домаш-ни физички работи да работи. За да ја понижи пред другите кадани, ја тераше да им носи ручек, да ги служи со шербет и слатки, да им стои простум додека тие ручаа или вечераа, a овие се однесуваа кон неа како кон обична нивна алајка. По наредба од кадијата, ја навредуваа со зборови, и ја пцуеја верата и законот, та дури и шлаканици почнаа да и удираат под разни изговори.

Ја водеше Ајша секоја вечер во харемот каде што се приредуваа веселби, смеи, кокотења, песни и ора, но не да се весели Анѓа со другите кадани, ами да ги служи и да им стои диван. Тогаш Ајша сакаше да го искористи во наговору-вањето, затоа, по свршената работа доцна навечер, не забо-раваше да и натолчи:

– Потурчи се, мори будалче, потурчи се да живееш како нив. Ем уште поарно. Кадијата ќе биде само твој; ќе ти купува се што ќе посакаш, и сите овие сега што те навредуваат, ќе ги натера да паднат пред тебе и да ти служат. Што сакаш повеќе од тоа?

Но Анѓа не ја ни слушаше. Пребргна веќе од тие зборови и само одеше кај што ја тераше Ајша без да и проговори ни збор.

– Занеме, кади баба, пребргна! Збор од уста не пушта веќе, a се слуша и работи што ќе и наредам. Само кога ја навредуваат анамите чкрта со забите и си ги поткаснува муц-ките – му велеше Ајша на кадијата кога ја прашаше како оди работата со Анѓа откако го промени режимот спрема неа.

Кадијата ја вртеше главата зачудено и се надеваше времето нешто да измени кај Анѓа, но еве го фати петнаесет месеци, ни чекор напред не се забележува. Најпосле вечерва, налутен на Мариовците за Суљовиот неуспех, лошо и се закани:

„Ако и сега одбие, сама нека си го носи гревот. Ќе ја запалам жива да изгори”.

Калеш Анѓа (VIII дел)
КОГА СИ ОТИДЕ КАДИЈАТА дома, ја најде портата затворена, а во конакот веќе беа запалени свеќите и светеа прозорците од горните одаи преку решетките.

Тропна со железото на портата и бргу слушна глас одвнатре:

– Кој е?

– Јас сум, Сефедине – му се кажа кадијата на својот домашен слуга, Сефедина.

Кадијата си влезе, а на портата ја појави голата глава Сефедин, стар Турчин, разгледа горе-долу по улицата и ја затвори портата. А кадијата се качи на конакот и се најде во една од неговите одаи богато наместена по ориенталски. Се позаврте лево-десно, се огледа на огледалото и плусна со дланките. Влезе Сефедин.

– Повели, кади баба!

– Викни ја Ајша, Сефедине!

Сефедин излезе, а кадијата се навали на еден од ди-ванте, па лежерно и длабоко издивна. Намуртен и нераспо-ложен, почна сам да си зборува:

– Mope ќе ги требам оние трње во Мариово, ако ниш-то за друго, за инает на оваа ѓаурка Анѓа, бре! Тврд милет анани… ана. Речиси година и пол ќе помине и никако не кандисува да се потурчи. Жими вера, уште вечер, ако не кандиса, со катран ќе ја сварам… He! Таа мора да биде моја анама. Таков цвет Арслан не фрла во катран. Ке ги дотерам татка и, брата и? мајка и, сета нејзина роднина пред неа ќе го викнам џелатот. Рече ли тогаш „нејќам” ќе им го тргнам ножот на сите да гледа, а после и нејзе. Така ќе направам.

Во тие мисли вратата се отвори и на неа се појави стара жена – Турчинка со бела коса, боса на влечки, во широки шалвари. Уште од вратата направи темане и про-говори:

– Повели, кади баба, си ме барал?

– Те барав, Ајшо, како секоја вечер. Што стана со таа наша ѓаурка? Ке прими ли исламот или уште се тегави? Сакам еднаш да се облажам од таа ѓаурска јаготка. Гледаш што цреша е пезевенката? Ама многу тегава – ја праша ка-дијата субашицата Ајша и стана од диванот, та тргна кон неа.

– Ништо не бидува, кади баба. Како секој ден и де-неска. Што не и зборував, што не и ветував. И однесов едно ќесе пари, една низа алтани. Најубавиот бисер и облека само од срма и кадифе, но таа од едно плачење ништо не знае и нејќе ништо да земе. Вели само едно исто: „Овде е танко, сечете, ама верата не си ја менувам”, и покажува со раката на гушата и вратот.

– Е! И рече ли ти дека кадијата прати сејмени да ги врзат и дотераат татко и, мајка и, брат и, а ако не кандиса ќе ги погубам?

– Се и реков кади баба, како што ми рече ти!

– А таа?

– Право да ти кажам, изгледа да е мрдната малку од умот. Место да се натажи, таа се насмевна на тие зборови.

– Види, види! Се смее зашто ќе ги погубам родителите и брата и, а?

– Се насмевна кади-баба, и рече само два збора: „Ако ги фатат”.

Овие зборови како со кама го прободеа кадијата. Тој спомна за вчерашниот неуспех од Суљовата тајфа, тропна со ногата и речиси пламна:

– Е, ќе ги фатам, па да знам сите сејмени што ги имам да ги прежалам. И на нејзини очи ќе им ги пресече џелатот главите со секирата! – Пак тропна со ногата и зашета нер-возно низ одајата. Отиде до еден од прозорците замислен во себе и кога се врати назад како да е присети нешто, и се обрна на Ајша:

– Знаеш што, Ајша! Вечер ќе ја донесеш вечерата во храмот за сите. И јас ќе вечерам со каданите. Имаш добра вечера?

– Имам како секогаш. При животта твоја кога сум немала јас вечера? – одговори гордо Ајша.

– Е, добро. Ке наредиш сега да се нагиздат сите кадани како за бајрам. Вечер јас ќе им бидам гостин. Ке им донесам бакшиши, а тие ќе се веселат околу мене. Знаеш како одат тие работи, нели?

– Знам, знам. He ми е севте мене да работам во хареми! Ти само речи што сакаш, се ќе направам.

– Добро. Оди сега, бркај работа и по еден-два саата да ме известиш.

Ајша излезе, а кадијата пак се навали на миндерлакот и длабоко се замисли, па почна да си зборува за себе

– Реков дека ќе ги фатам и ќе ги погубам татко и, мајка и, брат и. А таа што рекла? „Ако ги фати”. Токму таа е бељата, ако ги фатам. А кој ќе ги фати во онаа пустелија кога сите мои луѓе се враќаа без успех?… Ке се обидеме. Или тие мене, или јас нив – се закани стариот кадија и зачека со нетрпение да го извести Ајша дека вечерата е готова.

Најпосле таа влезе.

– Готово е, кади баба – му рече и се тргна од вратата. Кадијата стана, ги позасука своите мсутаќи, си ја помазни брадата, ја направи да не му е многу испупчен грбот, пак се огледа во огледалото, и излезе од одајата, та се најде во харемот свој кој горе-долу вака изгледаше:

… Голема одаја, богато ориенталски наместена. По-слана со персиски килими. Во сите ќошеви крај ѕидовите миндерлаци покриени со свила и кадифе, меѓу нив столчиња исто со кадифе тапацирани, а на чело на одајата дебела мека постела во ширина од три до четири метри. Во одајата единаесет млади жени, која од која помлада, поубава и по-гиздаво облечени, наконтени, набелени, нацрвени по ори-енталски. Две од нив се истегаа на еден од миндерлаците со допрени глави една на друга, други две лежеа на други два миндерлака со по една крај нив седнати на столчиња и тивко си шепотеа нешто. На постелата се валкаа полулегнати, другите пет жени и си ги поправаа една со друга косите, си ги цртаа веѓите, клепките. Жубореа како рој пчели во кош-ница и сите се приготвуваа за свечен пречек.

Врата се отвори и на неа се појави субашицата Ајша. Сите ги фрлија во неа очите, чекајќи да влезе и некој друг вечерва. Како со трн убодени, сите жени нарипаа од своите места и набрзина направија редица од двете страни каде што треба да помине кадијата. Така наредени ги наведоа главите во знак на понизност а кадијата излезе пред Ајша, која се тргна од вратата и достоинствено испушти:

– Што прават моите самовили? За сите одговори Ајша:

– Го чекаат добриот кадија да ги погали.

– Само да ги погали? – божем ја праша кадијата Ајша и почна со ред лево и десно да ги гали младите жени по бујните коси. На една од средето и ја поткрена главата и ја потштипна по црвениот образ; на друга во другата редица и ја разбушави косата; третата ја фати со двата прста за ср-меното коланче и ја позаниша, а последното, најмладото од сите го плесна по образите со двете раце и му го поткрена брадулето. Дојде до постелата и се заврте кон жените, кои тргнаа по него во две редици, па им заповеда:

– Ајде сега, слободни сте. За инает на една ѓаурка сакам оваа вечер веселба каква што досега немало. За мерак – a кон Ајша:

– Ајшо, се најблаго, се најслатко за вечер. Каурката да служи.

– Разбирам, кади баба – одговори Ајша и излезе низ врата.

Сите кадани се истрчаа кон кадијата и направија обрач околу него, притискајќи се една до друга која поблиску да застане до него. Тој ги дигна двете раце и им се предаде. Една од најблиските го прегрнаа и му се обеси на вратот и почна да го бакнува; друга му ја симна чалмата и почна да му ја бушави косата. Другите нададоа смеа и викотници. Кадијата седна со скрстени нозе на меката постела и ги зеде двете кадани што беа до него, таа што му висеше на вратот и онаа што му ја бушавеше косата, и ги кладе на своите колена и како деца почна да ги лула, а кон другите извика: – Фатиме, Халиле, Ремзие, Мерсиме, Атиџе, Мамуре, хар-фата и дајрињата. Сакам песна, свирка и оро. Свири, пеј и играј, убавино, весели се дури си под заштита на прилепскиот кадија – им залепи по една целувка на двете жени што ги држеше на колената.

На неговите зборови трите од жените истрчаа кон еден ќош и ги зедоа обесените на ѕидот две дајриња, a харфата заѕвони ориенталска арија за игра.

– Халиле, оро – извика кадијата и погледна во една од тие што стоеја околу постелата.

Халиле се оддели од другарките, излезе насред одаја пред свирачките и кадијата, и почна да извива ориенталски игри. Кадијата ги прегрна двете кадани што му седеа на ко-лената, ја здружи главата со нивните и се заѕури во играчи-цата која се виткаше како змија низ трева.

– Аферим, бре Халиле-е! – се провикна кадијата, ги ослободи своите раце и почна да плуска силно. По него заплускаа и каданите, а Халиле уморена, се истрча и се ис-пружи до него на постелата, клавајќи ја својата мала гла-вичка на неговиот скут.

– Е, заслужи едно галење, џанам – и рече кадијата и почна да ја гали по косата и лицето, па се наведе и нејзе и залепи една целувка меѓу веѓите.

– Ајде сега Фахрие – изусти кадијата, и едната од тие што беа кај него излезе на средето. Се здружија уште четири од оние што гледаа. Се направи навистина самовилско оро, само не во планината кај студеното изворче, ами во салонот на прилепскиот кадија крај еден старец од педесет-шеесет години.

Во тој занес од свирки, песни, ора и ѕурење се отвори вратата и на неа се појави старата Ајша со скапоцен прибор за шербет. По неа влезе Анѓа? младо девојче – селанче, во мариовска облека, со црна шамија подбрадено. Младо како роса, калешо, добро развиено, стројно со потечени црни очи (очигледно од долго плачење) и натажено лице. По се изгледаше како отепано од судбината. Во десната рака носеше сребрен ибрик со шербет, а во левата кошница со гурабии, симиди и ѓевреци. Ајша и Анѓа застанаа до вратата да ги гледаат играорките. Co главата старата Турчинка пак и ги покажа полуголите жени и и намигна!

– Ги гледаш како се веселат? – Ете така ќе живееш и ти кај кадијата со песни и ора, ако се потурчиш.

Анѓа ја наведна главата и длабоко воздивна, а Ајша продолжи со секојдневните зборови:

– Лошо ќе ти биде? Ќе јадеш, ќе пиеш, ќе се веселиш како нив. Кадијата ќе ти купи таками поарни од нивните. Сите тие слугинки ќе ти бидат, а тие ќе заповедаш и ќе броиш алтани. Кажи, кажи дека ќе се потурчиш да му речам сега да ги натера сите да клекнат пред тебе и да ти се покло-нат. Ако не, ќе ги служиш вака со ибрикот дури си жива, a ќе ги изгубиш и родителите, и брата си.

Анѓа веќе по стотипат ги слушаше овие соблазни-телни и заплашувачки зборови, но тие се одбиваа како од тврда стена од нејзината млада душа. А сега, кога пред неа седеше стариот и облечен кадија, со бела брада и коса, кр-вави очи, чија жртва требаше да биде таа, срцето и препукна и одвај се воздржуваше да не рикне како ранета лавица и да му се фрли на непријателот да го раскине со заби и нокти. Пред очите и излегоа светите ликови на мајка и, татко и, брат и, а како последна утеха и излезе ликот на нејзиниот избраник Стојана со целата негова овчарска младост, све-жина, бујност и убавина. Co стадото руди овци по перун-ските рудини, како свири со својот кавал во утринската мугра, а двата големи овчарски пци мирно ги вртат опаш-ките крај него, секогаш готови да скокнат и да му го скинат гркланот и на најголемиот волк. А тука Анѓа ја побара помошта и, не можејќи веќе да се воздржи, писна гласно колку грло што ја држеше:

– Намашни, либе Стојане, Намашни Шарка и Мрча Одбрани, либе, од волкот

Твоето рудо јагненце, – а очите и се навирија со солзи почна да и течат низ темните образи.

Нејзиниот очајнички глас ги задржа и свирачите и играчите, та сите ги свртеа очите кон вратите.

– Охо-хо! – се провикна кадијата гледајќи кон Анѓа.

– Убаво грло имала, машала, нашата нова анама. Повели, пиле, повели на постелата. Така де! Ја да те чуеме што песни знаеш да пееш? – и ги растера двете жени што беа крај него да направат место за новото анамче.

На место одговор, Анѓа ги тресна од земја ибрикот и кошницата и како стрела се изгуби од вратата.

Ајша писна изгорена од врелиот шербет и го испушти послужавникот со златните канчиња на него, та го дигна ибрикот со половината шербет во него.

Жените се собраа околу неа и и помогнаа, ги собраа истурените гурабии, симиди и ѓевреци, канчињата и се вра-тија кон кадијата. Овој се намурти кога Анѓа го фрли ибри-кот и стана простум, тресејќи ја својата побелена брада со јад и силно се провикна

– Тука да се донесе таа кучка врзана – и строго и се овргли на Ајша, оваа излезе низ вратата. Каданите го видоа кадијата намуртен и тие се сневеселија, но тој се поразведри и почна да ги теши:

– Гајрет, гајрет! Што? Се исплашивте од една ѓаур-ка?… Ајде, ајде на шербет ако остана – ги покани тој и сите ги наполнија канчињата и се собраа по две-три во групи да пијат шербет и да грицкаат од гурабиите, симидите и ѓевреците, шепотејќи секоја група за себе, за настанот со Анѓа.

He поминаа ни десетина-петнаесет минути, само што го допиваа шербетот анамите, а кадијата за сето тоа време се шеткаше нервозно низ одајата, вратата се отвори и на неа се појави Ајша со Сефедина, носејќи ја Анѓа на раце изврзана со дебела ортома од градник до глезни.

Кадијата им нареди на каданите да наседнат на дивани-те и да гледаат сеир. Сам отиде кај Сефедина и му нареди да ја исправи Анѓа на ѕидот и да се тргне настрана до Ајша, па отиде во еден од ќошевите и ја симна тамбурата. Почна нервозно да свири и преку познатата песна: „Мори слушај, слушај, Калеш бре Анѓо, што тамбура свири”, да ја праша и наговорува.

Кога ја слушна и последната строфа од песната, ја запре свирката и ѕверски и се впи во очите: зовре од гнев и лутина, та замавна и силно ја удри со тамбурата по глава. Тамбурата се распрсна на парчиња, а од главата шурна крв и и го облеа лицето. Но Анѓа остана мирна крај ѕидот. Само долните усни и се затресоа, но таа и нив ги накаса со белите заби и оттука бликна крв.

Кадијата направи еден круг по одајата. По сите миндер-лаци каданите, следејќи ја песната од кадијата и одговорот на Анѓа, занесено слушаа. Но кога ја удри, неколку од нив писнаа, и гледајќи ја крвава Анѓа, ги завртеа главите кон ѕидот. Тоа го налути кадијата и на нив, та им подвикна

– И вие ја жалате оваа песја вера? На нозе сите, и секоја да и удри по една тупаница по муцки и да и плукне в лице.

– Ха, ха, ха, ха! – почнаа да се смеат сите кадани, очи-гледно задоволни што не им го презеде младата ѓаурка „добриот” кадија. И почнаа сите фанатички да се смеат и да ја бијат со тупаници и да ја плукаат по лицето. Крв и плу-каници потекоа по Анѓиното лице.

Кадијата се преправи на весел и задоволен. Се приб-лижи до Анѓа, ја фати за црните цулувци наквасени со крв и плуканици, и се заѕвери во очите и за последен пат пак преку песна ја праша дали ќе се потурчи, но таа уште повеќе ја исправи главата и писна низ плач дека: каурка се родила, каурка ќе умре; верата не си ја менува, турска кадана не станува…

Од силниот писок и острата и тажна мелодија сите во одајата занемеа, се замајаа и просто се изгубија, а во таа нема тишина сите прозорци распрскаа од тврди предмети однадвор. Од прозорците нарипаа пет снажни момчиња во мариовска облека – селани-гологлави, со долги перчиња за-плетени на темето, во бели кошули и гаќи, со опинци, воору-жени секој со по еден пиштол во левата и јатаган во десната рака. Во истиот момент и на вратата се појавија тројца такви луѓе и еден старец од педесет-шеесет години. Сите овие луѓе беа крајно возбудени. Очите им светеа на светлината на свеќите, а крвта само што не им бликна од набабрените жили. Налутени, намуртени, бесни од возбуда. Двајцата од тие што влегоа на вратата беа крвави по челото и рацете, со крвави исукани јатагани. За миг сите се здрвија со влегу-вањето во одајата, гледајќи ја глетката во неа со врзаната Анѓа. Но, веднаш стариот се прибра и со страшен лавовски глас ревна:

– Ничкум сите да ве видам, песја веро и магарска!!!

Остриот глас како со куршум ги пронижа сите што беа во одајата и тие веднаш попаѓаа со челата врз подот.

Стариот му се приближи на кадијата, кој ја поткрена главата и сакаше нешто да преговори, но тој замавна со јатаганот и го удри со тилјето в тил, а овој се онесвести и се испружи врз подот, клоцајќи со нозете.

Едно од момчињата што влезе со стариот го фати Сефедина и му го зариЈшжот во градникот. И овој се оптегна врз подот.

По оваа молневито свршена работа, стариот погледна во врзаната Анѓа, го испушти крвавиот јатаган, ги рашири рацете за прегратка и се стрча кон неа, ја прегрна и почна да ја целива по крвавото лице.

Во тоа исто време и две од момчињата што рипнаа преку прозорците се запатија кон Анѓа и набрзина обајцата и ги пресекоа ортомите и ја ослободија. Сите тројца ја пре-грнаа ја избакнаа, а Анѓа се онесвести и му падна на рацете на Стојана. Стојан ја понесе како мало дете и излезе низ вратата, a no него другите осум души, без да се обѕрнат назад да видат што стана со кадијата, Сефедина, Ајша и каданите.

По неколку минути почнаа исплашените кадани една по една да ги поткреваат главите, и, откако се уверија дека напаѓачите се изгубија, прва Ајша се исправи на нозе и дла-боко се издиши, па се осмели да проговори:

– Што стана, мори ќерки! – и се стрча кон кадијата кој длабоко простенка.

По неа се исправија сите кадани и наклекнаа околу онесвестениот кадија со извесна надеж, слушајќи го дека стенка и покажува живот.

Ајша бргу отрча до вратата и се врати со еден бел ѓум вода, та почна да го полева кадијата по главата. Овој се поразмрда, постенка пак, пушти една длабока воздишка и проговори:

– Што стана ова со нас, бре ќерки?

– Гајрет, кади баба, гајрет – почна да го теши Ајша, задоволна што остана жив нејзиниот „добар” кадија.

Калеш Анѓа (IX дел)
ОД ПУСТОШЕЊЕТО на Чаништа и одведувањето на Анѓа се потресоа селаните и решија да се бранат. Но не престанаа да мислат и за ослободување на пленетите момчиња, моми и невести. Сите мислеа за сите, а секој за своето изгубено чедо.

А за Анѓа мислеа четворица: мајка и Велика, татко и Трајко, брат и Јован и либето Стојан. Плачеа во прво време, мислеа откако се наплакаа, и најпосле заработија.

– Прво и прво да разбереме каде се најдува – со тешки воздишки зборуваше татко и пред другите тројца Анѓини заштитници.

Но кој ќе разбере седејќи в село шеесет километри оддалечен од Прилеп? За да се разбере нешто требаше да се оди во Прилеп. А Прилеп за младите беше бездна во која секој момент можеа да пропаднат. А таман работа да го пуштат брата и Јована па да останат и без него како што останаа без Ангелета и Анѓа. „Да оди Стојан да ја бара”, си помислуваа Трајко и Велика, но веднаш се сретнуваа со мислата дека и него можат да го фатат и да го пленат, та и таа болка им се чинеше не помала од онаа за Анѓа, Ангелета и Јована. Стојан беше четврто нивно дете откако го пленија Ангелета, а особено откако решија да му ја дадат Анѓа. Тогаш кој друг ако не мајка и или татко и. Се разбира, едниот од нив или обајцата заедно. И почна прв татко и. Првиот пазар отиде со борина и му ја продаде на еден Турчин за многу евтини пари. Овој помисли дека го излага селанецот, го најде будала и му нарача пак до пазар да му донесе. Го распраша има ли деца, и му купи две ѓевречиња, плашејќи се од алахот што го излага будалиот селанец. Другиот пазар Трајко натовари пак едно магаре борина, а другото маст и сирење. Борината му ја однесе направо на некнежниот „пријател”, и му ја даде по истата цена. Сега агата го викна в дуќан за да му плати, му нарача и шербет и почна да го распрашува и да го исмејува, да му се руга, сметајќи го за глупак.

– А така, суреди вас Мариовците кадијата наш, а? Сучите мустаќи пред арслан, ама тој очука роговите.

– Многу ми е гајле мене за нечии рогови – мрмна Трај-ко и го крена филџанот да го пие шербетот како што пие вода, ракија или вино, но си ја изгоре муцката и почна да се мурти. Агата избувна од смеа.

– He така, бре синко, не. He се пие така шербет. Ами вака, и почна да дува во филџанот и да шмрка, а во себе си мисли: „Море будала нисан! Ни шербет не видел како се пие, а ќе се бори со кадијата наш”.

Трајко си ги зеде парите и му вети на агата и допазар да му донесе борина. Отиде да го продава сирењето и маста. И тука го „излагаа” двајца агалари. Им ги продаде сирењето и маста за половина пазарна цена.

– Земете, аги, земете зашто вјасам да си одам. Далек ми е патот до Мариово – им рече и посака половина цена од онаа што ја сакаа другите продавачи. И агите ги зедоа едниот сирењето, другиот маста со услов да им ги однесе дома. A Трајко токму тоа и го сакаше. да наѕирне во некоја турска куќа. My се чинеше дека во секоја од нив ќе ја најде Анѓа или нешто ќе разбере за неа. Им ја однесе благотата на агите, но овојпат ништо не подразбра. Си отиде со надеж дека допазар ќе успее. Ке се пушти во подолг разговор со своите муштерии, особено со првиот што му ја продава бо-рината и ќе се прави глув, пелтек, глув на едното уше, не-доветен, дека слабо го интересува што прават другите Ма-риовци. И така направи. По растоварувањето на добиците, отиде право кај агата на дуќан. Овој му се израдува што му донесе и овој пазар борина да спечали од неа неколку гроша и веднаш го покани в дуќан: му нарача пак шербет и почна со мајтапите.

– А вие Мариовци јадите леб и симид, а?

– М-море к-к-камо го сссимидот тта јјјас и бббез леб ггго јадддам – почна Трајко да го дроби јазикот и пак се изгоре како некни од шербетот, што агата силно го насмеа, та ги викна комшиите да се понасмеат со „будалата” Ма-риовец. Почнаа сите тројца да го задеваат за да го пре-дизвикаат да зборува. На секое нивно прашање Трајко викаше силно: „Чччуја? Чччуја? Ш-ш-шо рече? К-к-к-а-ко? – што многу пати ги насмеваше агите.

– Сите Мариовци се вакви како тебе, Трајко? – го праша еден од агите.

– Тттакви аммми ккккакви – одговори Трајко, – лллуѓе сссо дддве очччи и дддве ушшшши!

– И од такви плашит кадијата? – праша друг.

– Шшшо пплашит кккадддијата ввваш? Ддда ппплаш-шшеш нннемаше ддда ммму и ззземе чччупите и ннневес-тттите ннна мммариовввците нннаши.

– А зеде велиш кадијата чупи и невести и од Мариово?

– Ааами ннне зззеде! Сссанннким вввие ннне зззнаете. Зззеде – ги наведе Трајко на разговор и тие почнаа да си разговараат за таа работа. А еден му потврди на Трајка:

– Зеде, Трајко, зеде. Сите бегови зедоа по една – две-три, та дури кадијата зеде едно гулапче. Слушнав некни на кафето кога се плачеше дека не можел да го кандиса да се потурчи. Ама јаребиче фатил стариот орел! Вели дека досега не видел таква убавина. Ама не видел и таква тврда бесна жена. Кажуваше и името како се викало тоа девојче, ама заборавив. Така некако рече од оние што летаат кај господ ѓаурски. Како викате вие тие со крилјата во црквите? – го праша Трајка.

Трајко претрпна, но не даде знак на возбуда, ами мирно одговори:

– Анѓѓѓели ги вввикккаме ттие шшшо лллетттаат. Трајко ожолте како восок, свеста му се заврте, пак ја

лепна цигарата од кај огнот и пак ги насмеа агите, но тие ништо не можеа да забележат во забраденото негово лице. Се изнамајтапија до наситка и го натераа да ја донесе бори-ната.

– Ддд ннне сссака нннекој ммаст и сссирење? – ги праша Трајко, а овие одвај го дочекаа тоа.

My ја донесе борината на првиот свој муштерија и им ја однесе маста и сирењето на другите дома со една пламена желба: да помине крај конакот на кадијата, белким ќе ја наѕирне од некаде неговата Анѓа која таму робува. И така размислувајќи дали Анѓа не ќе приписка кога ќе го види та да го издаде, се прогледа на дното на улицата еден голем конак со високи калиња околу него и тешки порти затво-рени. Срцето му се свитка клопче на Трајка кога агата му рече:

– Ете, оној конакот на кадијата наш. Таму тој вашиот Анѓа затворен. Да можат да видат сега тебе, ќе пратит здра-вождво на нејзиниот мајка.

– Поминаа крај конакот, но Трајко го зеде качето со маста на десното рамо да му го закрива лицето од прозорците на конакот. Се плашеше да не го викне Анѓа од зад решет-ките.

Тој пазар си отиде задоволен. Разбра каде е Анѓа и им раскажа на домашните радосна новина.

– Уште не е потурчена – и им рече сиот среќен.

– И нема да се потурчи – со сигурност му одговори Стојан.

Цели шест месеци по овој пазар идеше Трајко на пазар и просто се спријатели со овие тројца аги што имаа корист од него. Го сметаа за будаличка селанец и се користеа од неговиот „будалштилак”, а тој гледаше секогаш да подраз-бере по нешто ново во врска со Анѓа и кадијата. Конакот веќе и мижејќи можеше да го најде. Разбра и која е субашицата во харемот на кадијата; кој е евнухот кај каданите, што прават и каде живеат тие, колкава е заштитата ноќно време таму, и се што му требаше за еден напад.

Затоа една вечер им рече на Јована и Стојана:

– Е, деца! Јас мислам дека е време да се обидеме. В пазар, боже здравје, и со името Ристосово, да слеземе до Прилеп, та господ што ќе поможи. Или ќе ја извадиме од пеколот, или и ние ќе влеземе во него.

Стојан и Јован секогаш беа готови. Готови беа и нив-ните другари, пет од земските сејмени и двајца братучеди на Анѓа – еден од вујко, а друг од тетка.

Ги испрати Велика во петокот и изутрината со порој-ници солзи и зачека со свиткано срце од неизвесноста. Сето најмило што го имаше беше на работ на пропаста. Но љу-бовта за едното чедо ги турна во опасноста и другите.

„Нека се знае и нека се прикажува: или и Анѓа ќе ја имам, или ниедно” – си рече во себе и стисна срце да го чека резултатот од оваа опасна игра.

Сите десет души влегоа во темнината во Прилеп, секој сам со no едно магаре товарено борина, штици, чатми, маст, сирење, волна, жито. Отидоа на разни аништа да не бидат забележани од Турците. Облечени во најпарталави бели кошули со исто такви волнени гаќи, неистрижени, неизбричени, ни измиени, изгледаа како диви луѓе кои ги фатил некој ловец на робови и сега ги тера да ги продава на пазариштето во овој град. Но затоа сите беа вооружени со по еден остар јатаган и по еден пиштол, вешто скриени во стелите од самарите на магарињата.

– Врзете ги магарињата во аништата, турете им сенце и гледајте да ја продадете пошто-зашто тоа стокичката што ја носите. А Митре нека ги подбере магарињата. Ќе не чека патема, до Штавица ќе го стигнеме тие што ќе останеме живи – им рече стариот Трајко и им закажа место каде ќе се соберат за да се обидат да ја извадат Анѓа.

– Јас ќе ве чекам кај чешмата на Атпазар. Сите таму да бидете кога ќе чукне саатот два.

И така направија. Продадоа што имаше за продавање уште со растоварањето и младиот Митре ги подобра мага-рињата пред стап:

– Ке ги појам вода – му рече на еден минувач што се пошегува и го праша каде ќе ги тера толку магариња.

На првото удирање на часовникот од сите страни на Атпазар излегоа по еден Мариовец и се запатија кон чеш-мата. А таму веќе „пиеше” вода еден стар човек.

– Напијте се и вие водица и соберете си ја душата. Слободно. Без страв. Конакот го знам, да ми ги врзете очите ќе го најдам. А и одбраната негова е слаба. Тројца сејмени се и тие сега на нивниот акшам се клањаат во нивната одаја, кај портата. Ке ги налегнеме веднаш нив, а после ќе му се качиме на кадијата. Ќе го проплескаме и него и ќе ја најдеме Анѓа. После, сите по мене да го втасаме Митрета – им ги рече старецот овие зборови и тргна напред, а тие по него.

He одеа ни пет минути, застанаа пред една висока зат-ворена порта зад која во дворот крај самото кале се издигаше конакот на кадијата. Се доближија во темнината до калето и ги залепија главите на ѕидот да наслушуваат. Токму тогаш кадијата со песна ја кандисуваше Анѓа да се потурчи. Го слушнаа и Анѓиниот одговор: „Главата ја давам клето Турче – вера не менувам”. Крвта зовре во сите девет души. Се наведе стариот и му стори грб на еден од неговите другари. Овој се качи на него, но калето беше високо, та мораше трет да се качи врз вториот. Се качи Стојан трет и се фати за ќерамидите на калето и како мачка се спушти наземи. Co секавична брзина ја отвори портата и другите се втурнаа внатре. Дури тогаш ги забележа еден од кадините гавази и мошне се препали. Одвај можеше да викне „ким с’н сен”, a стариот Трајко му го зари ножот в гради. Другите двајца само што се Лојавија на вратата и тие ба наместо убиени.

– Сега едни од пенџерињата да не ни побегне натаму -викна Трајко и сам се турна во отворената врата на конакот. И дури тој се искачуваше со тројца другари по скалите за да дојде до вратата каде што беше кадијата со Анѓа, каданите, Ајша и Сефедина, другите петина се изјазија до прозорците, давајќи си грб и раце еден на друг. И токму тие нарипаа преку искршените прозорци. Трајко влезе со другарите на вратата и ја свршија работата. Ја изнесоа Анѓа од конакот онесвестена и го втасаа уште кај Плочата Митрета со мага-рињата. Јавнаа сите по едно, а Стојан ги поткачи пред себе и уште пред зори втаса во Старавина со ослободената Анѓа.

Калеш Анѓа (X дел)
СУЉО АГА ИЗЛЕЗЕ од Прилеп, та не разбра што стана со неговиот кадија сношти. Го бодна својот коњ по битолско, леринско, воденско, солунско, серско џаде и дојде по две недели на Босфорот.

Патема трипати ги сменуваиЈе коњите, остави уморен, земи одморен. Тоа му го забрза оде-њето и тој стигна навреме, според тогашнитечпревозни сред-ства.

На брегот на Босфорот им се пријави на гемиџиите и тие го пренесоа на другата страна; се распрашаа и го најде царскиот сарај.

Надворешниот сјај и богатството на царскиот палат го замајаа Суља и готов беше да се врати, но се сети дека кадијата ќе го обеси ако не му однесе извештај од султанот. Затоа треперејќи му се приближи на јаничарот што чуваше стража на портата и му направи едно длабоко темане. Овој, научен да се клања на големците што влегуваа, а да не му се клањаат, се збуни малку, но виде дека другар му е јабан-џија, па го праша што сака. Суљо му ја подаде книгата и со неколку збора му објасни од каде и зошто иде. Стражарот го пропушти да влезе и му го предаде на друг, овој на трет, дури најпосле не се најде во една од големите чекалници на Великиот везир и седна на еден од меките дивани. Водачот влезе во соседната одаја со книгата и по пет-шест минути излезе и му рече на Суља да чека дури да го повика везирот.

Седејќи сам, длабоко се замисли и, како што беше изморен од долгиот пат, дури и му се придрема, но знаеше каде се наоѓа, па ги растрла очите и се порасони.

Мораше долго да чека, бидејќи отиде кај Султанот имаше официјални приеми, па и Великиот везир беше ре-чиси зафатен со нив.

Bo широката и богато украсена свечена сала султанот почна со аудиенциите. Седнат на златниот престол во најсве-чена облека, со голем турбан на главата украсен со најскапо-цени дијаманти, во долга свилена долама, со златно извезени пантовки на нозете, седеше старец од шеесетина години достоинствено и гордо ги примаше пријавените од Великиот везир странски дипломати. За секого везирот докладуваше:

– Граф Никола Црепковиќ, пратеник на KB кралица Изабела од Ердељ – го претстави везирот Изабелиниот пратеник кој му донесе непријатен глас дека нејзиниот намесник фратар Георги се спогодува со крал Фердинанд да се отцепи Ердељ од султановата држава и да се присоедини кон Фердинандовата.

Султанот се намурти и му даде заповед на везирот:

– Веднаш да се затвори Фрања Заја, австрискиот пра-теник кај нас и наредба до Казим-паша во Будим да се рас-прави со тој бунтовник. Да го симне од намесништво и да ми го испрати жив или мртов. За намесник на Изабела го поставувам нејзиниот и мој пријател Петар Петровиќ. Co ферман Фра Георги да се прогласи за предавник.

Везирот го испрати Цреповиќа и го пријави следниот дипломат, со краток доклад што бара:

– Шериф Абдула, пратеник од персискиот шах моли милост за сина му на шахот што се наоѓа како сужен кај нас.

– Десет илјади златници – отсечно проговори султанот и ја заврте главата настрана, не сакајќи понатака да зборува со претставникот на победениот шах.

Везирот го испрати и овега и го пријави следниот:

– Кир Герасимос, кир Дионисиос и деспот Јоакимос од Фанара, молат патријаршиски функции за деспот Јоаки-моса.

– Се знае – сто и шеесет илјади аспри – лаконски одго-вори султанот.

Иде следниот.

– Гашпар Перушиќ. Пратеник од намесникот Ердељ-ски фратар Георги. Носи десет илјади форинти данок и ветува полна покорност и верност на светиот падишах.

– He ми требаат пари од предавници. Така ќе му носиш поздрав на твојот господар – се намурти Сулејман и го из-гледа попреку пратеникот…

По овие се изредија којзнае уште колку пратеници на кои султанот им одговори кратко и ги испрати да ги предадат неговите одговори на нивните господари.

По завршувањето на аудиенцијата Великиот везир пристапи со доклади по писмените извештаи од разни краишта, каде што војуваше султановата силна војска.

Чита еден службеник:

– Фазли-паша јавува од Египет дека напредува. Пад-нале Каиро и Александрија и одел кон Бизерта.

– Пофалба и награда. Да продолжи – Тунис, Алжир, до брегот на океанот.

Везирот запиша во бележникот и продолжи со докла-

дот.

– Румелискиот беглер-бег Мехмед-паша Соколи јавува од Белград дека ги презел градовите: Фанлах, Наѓлак, Задорлак, Галад, Чаљу, Ердеш, Чанад и Липово, Темишвар.

– Пофалба и награда. Од Мехмеда ја сакам Виена, a во Ердељ да го доведе мојот пријател и синот на Изабела Јована Жигмунда и да го накаже Фра Георги ако Казим-паша не сврши работа. Убава политика води Мехмед со Србите. Ке биде голем човек тој паша – се изрази ласкаво Сулејман за својот иден Велики везир Мехмед Соколовиќ.

Реферира везирот уште за сума писма од полководците на исток и на запад по средоземноморските брегови од каде што идеа само поволни извештаи – од победи кон победи и најпосле, со извесно потценување, правејќи гримаси како за нешто безначајно, изусти:

– Еве, милостиви господару, и една ситна работа, ако ми дозволиш да ти доложам.

– Кажувај, кажувај! He е ситна штом дошла до мене – го прекори овој везирот.

– Кадијата од Прилеп во Македонија Арслан-беј моли за милост и совет како да постапел со извесни разбојници што се појавиле во неговата нахија, подигнале бунт и ги погазиле твоите свети закони – и го отвори самото писмо. Султанот пламна на овие зборови:

– Кој ги погазил моите закони? Кој е тој роден од жена што се спротивил на мојата волја? – и стана од пре-столот на нозе.

– Читај да видиме што пишува тој наш верен слуга? Везирот почна и го прочита докрај писмото.

– Стој – викна султанот кога ги слушна последните зборови дека слугата што го донесол писмото е еден од оние што се спасиле при последниот обид да се фатат разбојни-ците, и го праша везирот:

– Каде е тој наш слуга што го донесе писмово?

– Еве го надвор, чека на одговор.

– Доведи го веднаш кај мене – заповеда султанот. Везирот излезе, а Сулејман слезе од престолот и почна

да шета низ салата зборувајќи за себе:

– Бак, бак, бак!!! Зар не се тресат од мојата сила сите цареви од земјава? Зар не се клањаат сите нивни слуги пред мене и бараат милост за своите господари? Зар не се вее златниот полумесец од Багдад до Виена, Техеран и Тунис? Зар не владее големиот пророк над сите живи и мртви? – се замисли и застана насред одајата, па продолжи да си зборува:

– Се нашле десет, педесет, сто разбојници во средината на моето царство да се спротиват на мојата сила и ќе ја кршат!!! Ке туркаат ѕид со глава! Глупости! Само будали луѓе можат да го сторат тоа – и пак почна да се шетка низ салата.

По кратко време смерно влезе Великиот Везир, a no него Суљо-ага. Направи два чекора внатре и падна ничкум, гледајќи го силниот Сулејман кој се запати кон него. Го удри челото од подот и остана неподвижен на местото.

Везирот го пресретна тргнатиот султан, направи темане и реферира кратко:

– Тој е весникот од прилепскиот кадија. Падишах’м – и покажа со раката кон легнатиот Суљо.

Сулејман се приближи до Суља и плускајќи со рацете над него за да се исправи, го праша:

– Ја кажи бре, правоверни сине, како стана таа рабо-та? Кој е тој што ги гази моите свети закони и го погани светото пророково име.

Суљо ја исправи прво главата, се поткрена на колени-ци, долазе до султанот и му ги бакна полите од скапоцената облека.

– Милост, честити царе! Простете му на својот верен слуга што ви додева за таква ситна работа. (Кадијата го поучи Суља како да зборува ако излезе пред султанот). Но мојот господар, кадијата, не може да излезе на крај со тие разбојници, па ме испрати да донесам абер и барам совет – изговори Суљо клечејќи и гледајќи го султанот одоздола нагоре со ропска понизност.

Султанот се наведе и со двата прста го фати за левото рамо, го исправи и го поведе кон еден од диваните и седна, a Суљо пак клекна пред него сиот затресен:

– Е кажи, синко, кажи! Кои се тие бунтовници! Што прават? Што сакаат та не се покоруваат на моите закони?

Суљо почна да раскажува надолго и нашироко, a Великиот везир почна да се нервира од долгото раскажу-вање, но гледајќи го заинтересиран султанот, и тој внимател-но слушаше:

– Ете така Падишаху. Источниот крај на прилепската нахија е одвоена област со засебни планински граници, обра-стени со големи борови и дабови гори, која се вика Мариово. Во таа област живеат пет-шест илјади ѓаури во дванаесет села што имаат чудни навики. По цените на нивните животи тие планинци не пуштаат ни еден правоверен да влезе во таа нивна „царштина”. На многу настојувања од кадијата да се покорат, тие одговараат дека не познаваат никаков ка-дија, никаков валија, везир, та дури и султан. Тврдат педесет години која била султанија на еден од твоите ни дедовци и прадедовци и дека во тие фермани и брати пишувало дека тој крај од големата наша царштина бил подарен од некоја ѓаурка Мара пред сто-сто и педесет години која била султа¬нија на еден од твоите прадедовци. Таа Мара ги ослободила тие планинци од секакви давачки и обврски спрема царот и царштината, та не признаваат никаква власт над нив. А штом некој ќе се обиде да ги покори, тие се дигаат со оружје в раце и спречуваат секакво исполнување на царските закони во тој крај. Ете и јас како буљукбашија на еден наш табур бев испратен таму по оваа работа, но и мене ме насамарија и половина другари ми ги издавија во реката Црна со една гадна подмама. Беа ги пресекле диреците на мостот, и кога се качија педесетина од моите момчиња на него, тие се ор-томи го тргнаа мостот и сите попаѓаа во реката. А таа пу-стина е силна и луда, та одвај два-тројца се спасија. Местото со честите гори и тврдите карпи им помагаа и не можеме да ги покориме. А тие ги заразуваат и соседните ѓаури, кои исто така почнаа да се рогушат и бунат. Затоа ме испрати мојот господар дури до тебе, свети царе, за милост и совет што да правиме со тие разбојници – заврши Суљо се потанко како што му нареди кадијата и пак го удри челото од подот пред султанот.

Ислушувајќи го долгото Суљово раскажување, сул-танот иронично се насмевна и проговори:

– Ха-ха-ха-ха-а-а-а! Се исплаши мојот кадија од еден грст луѓе кога неговиот господар не се плаши од цел свет.

Кон везирот:

– Издај свето решение да се фатат и погубат водачите на бунтот и да се воведат моите закони и таму како што се во целата царштина. До колку не се покори целата таа раја по ова мое решение, да се пресели некаде во Анадолија, a тој крај да се насели со правоверни. Бератите и ферманите за кои расправа слугава дека и биле дадени на султанијата, и тие се угасиле со нејзината смрт. На слугата еден добар ат од моето ергеле.

Ајде на работа – заповеда и плусна Сулејман со рацете, а везирот и Суљо со длабоки теманиња назадечки излегоа низ врата од салата, да го напише везирот светото решение, а Суљо да му го донесе на кадијата и да го насрчи да го зао-стри зулумот над Мариовците

Калеш Анѓа (XI дел)
ПО РАСПРАВИИТЕ со кадијата и ослободувањето на Анѓа ослободувачите се вратија дома заедно со неа.

Уште во дворот таа се прегрна, се избакна и исплака со мајка си и сите влегоа во ниската сиромашна селска куќичка каде што наеднаш се постави трпеза и сите испоседнаа околу неа. Татко и на Анѓа – Трајко Сирме, кој учествуваше во нејзи-ното ослободување и нареди на мајка и да го донесе пагур-чето. Оваа, како домаќинка, весело се рашета – влегуваше – излегуваше и донесе што требаше на трпезата, покрај пагурчето, нешто за мезе, сирење, расол, пиперки. Трајко седна на чело на трпезата, го прифати пагурчето од Велика, ја симна капата, се прекрсти и им се заблагодари на другарите и на господа што му го спасија грабнатото чедо. Се изредија и неговите помагачи во делото, кога на вратата се појавија и двајца попови, две девојки и осум мажи, меѓу кои двајца младежи. Пристапија кон софрата, седнатите изнастанаа, се испоздравија, а Трајко им го отстапи местото на поповите и ги покани другите да наседнат околу софрата. Во тоа време девојките во ќошот на другиот кат ја прегрнуваа другарка си Анѓа, се бакнуваа и исплакуваа, радувајќи се за нејзината слобода, засипувајќи ја со разни неврзани прашања.

За среќното избавување на Анѓа се приреди кај нив веселба, пиење – јадење. По ручекот се заредија грнчињата со вино. Луѓето се ќефледисаа и удрија во песни.

Еден од поповите – Јаков, го зеде грнето и почна да благословува:

– Ајде, за здравје и долгиот живот на нашата Анѓа. Но за да не стане повторно плен на волците, јас сакам овдека пред сите да проговорам еден чесен домаќински збор ако ми дозволите.

– Да чуеме, дедо none, да чуеме – се провикнаа речиси сите од трпезата кои со внимание го слушаа.

– Сакам да проговорам дека сите наши чупи си бараат касмет меѓу нашите ергени да се задомат, да си имаат една заштита, една сенка над главата… Сакам да речам, море, нашата Анѓа да му ја дадеме на овој јунак овде Стојана, што се жртвува за нејзиното спасување. Што велиш ти, Трајко? – се обрна поп Пејо кон Трајка.

Трајко стана и со просолзени очи му одговори:

– Co се срце, оче. Стојан ја изнесе на своите раце од пеколот. Зошто јас да не му го дадам тоа што си го спечали тој по цената на својот живот?

Стојан рипна од местото, ја пречекори трпезницата и се најде пред деда си Трајка. My бакна нему рака, пречекори пак на другата страна и го прегрна татка си.

Сите настанаа од своите места, а поп Јаков отиде пред младоженците и почна да ги благословува, ставајќи по една од своите тешки раце на нивните глави:

– Да сте благословени, од мене и од Ристоса. Бидете живи и здрави, сакајте се целиот ваш живот и помагајте си еден на друг како досега – и се врати на своето место, седна. По него изнаседнаа и другите гости, а зетот и невестата им бакнаа рака на сите со ред, со што се потврди нивното арманисување.

Веселбата продолжи по ручекот за сметка на армасувањето.

По две недели од армасувањето, Трајко и Велика Сирмеви правеа две свадби. Планот што си го кроеја порано им се исполни, макар и нешто подоцна. My ја дадоа Анѓа на Стојана Ристев, а за Јована ја зедоа Сирма Попова. Пиеја гостите, јадеа, се веселеа, како на свадба, но мајката, ни во овие најсреќни за неа часови не можеше да го заборави своето најмило чедо – Гелето. Гледајќи ја Анѓа нагиздена „како невеста”, веднаш и тропнуваше срцето и си помислуваше.

– Ете, да не ми го грабнеа силниците, и него можев вечерва да си го венчам. Боже! Каде ли е сега? Дали е живо? Каде живее? Дали не ме има заборавено? – се прашаше сама со себе Велика и во сред радосниот занес солзите и навираа на очите, та беше принудена да се секне и да си го брише носот за да си ги избрише и солзите. Но не остана незабележана од Анѓа. И кога се качи на коњот Анѓа за да ја напушти татковата куќа, се качи и мајка и да се „исплачат” што ќе се разделат. И тие навистина се исплакаа цели десет-петнаесет минути прегрнати во цврста прегратка. Но не плачеше ни Велика за ќерка си Анѓа, ни Анѓа за мајка си Велика, што ја остава. Ами и двете уште кога се прегрнаа во еден глас и еден миг си шепнаа: „Каде ли е сега тој?” И писнаа гласно да тажат. Присутните не им пречеа зашто така е адет. Невестата – ќерката – да плаче што ја остава родителската куќа, мајката што си го дава чедото на друга куќа. Ги оставија, и тие се наплакаа до наситка, жалајќи го своето најмило -мајката – чедото, а ќерката – братето Гелета.

А каде беше тогаш Ангеле? Никаде. Ангеле веќе пет-наесет години не постои, но затоа постоеше Арслан веледи Сирме. Но не во Старавина, не во Мариово, ами далеку, далеку во „вит-виделија”. Постоеше Арслан Сирме, јани-чарски ага, на служба при румелискиот беглер-бег Мехмеда и воспитуваше други „аџами оглан”. Како да ги мразат каурите, да колат повеќе нечисти за да си осигураат поубаво место во рајот кога ќе отидат кај Големиот пророк Муха-меда, и да ја спечалат довербата на својот падишах, па и тука на земјата да проживеат беговски. Така него го воспи-туваа десет години, и тој си достоја на дадениот збор во конакот на прилепскиот кадија пред самиот себе дека се ќе слуша што ќе го учат и ќе прави што ќе го тераат, само и само да остане голем човек-кадија, баш на местото на оној што го плени. И ете го веќе во своите дваесет и три четири години, дотера до ага. My се допадна на Мехмеда уште со првата средба и овој го зеде под рака. А кога ја виде неговата би-стрина, послушност и храброст во неколку борби околу

Сингидум, го засака како вистински син. А Ангеле ја заслу-жуваше таа љубов и наклоност од големиот јаничар Мехмеда, кој по истиот пат беше се искачил до највисоката функција на силниот Сулејмана. И тој, земен на дванаесет години и потурчен, стана страв и трепет за султановите непријатели. И султанот го награди за таа негова верност и храброст. My ја даде цела Румелија да пашува во неа, но да не го заборава; секогаш да му се најде во лош час. И му се наоѓаше Мехмед. Секогаш и секаде беше прв во борбите со „неверните” и секогаш излегуваше победител, благодарејќи на вакви како Арслана.

Така и Ангеле стана јаничарски ага на дворот од Мех-меда и не еднаш си разговараа со својот господар.

– Паметиш ли нешто Арслане, од твојот вилает? Мајка, татко? Имаш ли браќа, сестри? – го праша една вечер Мехмед Арслана.

– Паметувам, паша ефенди. Имав и мајка, и татко, и брат, и сестра – одговори Арслан и некако го скисели лице-тб. Се присети за своето детство и слатките мајчини милу-вки, се натажи, што на Мехмед-паша не му откина од окото.

– He жалај се, Арслане. Да бидеме живи и здрави, ќе ги прибереме и твоите родители и браќа кај нас, како што ги прибрав јас моите. Само ти биде умен, слушај ме мене, да дотераш и ти до паша на некој вилает. Тогаш ќе можеш да правиш се по твојот ќеф.

– He верувам да ја менат моите родители верата. Колку што ги знам, тие се цврсти во неа… Па којзнае! – воздивна Арслан и се пренесе во далечното Мариово да ги гледа родителите, браќа му, сестра му и целиот тој народ како се бори против секоја сила и насилство што сака да им наметне друга вера и насилничка власт. И навистина така беше. Мариовците се готвеа да ја заштитат својата вера и својата слобода. Знаеја дека со насилното ослободување на Анѓа ги разлутија агите во Прилеп и почнаа да се подготву-ваат за одбрана.

На Митровден таа година пак се собраа по еден од куќа во малото селце Бзовиќ и едногласно пак го избраа за земски коџобашија Димитрија Сатле од Сатока.

Овој им се заблагодари што го избраа и во оваа година, им напомна дека по ослободувањето на Анѓа кадијата сигурно ќе ги нападне, та според тоа им претстојат тешки борби. Им предложи да ја зголемат својата вооружена одбранбена дружина од триесет на сто земски сејмени. A која ќе стане нужда, сите да трчаат со оружје в рака и да ја бранат својата слобода.

Сите го прифатија предлогот и определија од секое село потребен број млади луѓе што ќе служат по една година во таа народна војска само за лебот и облеката, а ќе се гри-жат селаните на таа слободна оаза да работат невознемирени од никаква сила и насилство.

Собранието реши секоја година да се носи храна: жи-то, грав, маст, сирење во тврдината Пешта, каде што беше седиштето на земскиот коцобашија и неговата чета сејмени. Реши, секој способен човек да се снабди со оружје и да е готов на повик од коџобашијата и да тргне во одбрана на своето Мариово. И сите решенија почнаа да се исполнуваат со најтанка точност по планот што го подготвуваше коџо-башијата со другите советници што беа околу него. Се под-готвуваа и зачекаа. И не се излагаа.

Калеш Анѓа (XII дел)
СУЉ-АГА СЕ ВРАТИ од Истанбул по истиот пат по кој и отиде и му го донесе на кадијата, тој веќе беше пооздравен, светото решение за фаќањето на бунтовничките водачи.

И овој нареди да се формира голема експедиција. Затоа во еден од мариовските денови на 960 (1552 година) во дворот на прилепскиот кадилак вриеше од сејмени. Двесте души крволочни азијати нервозно шетаа. Некои ги прегледуваа пушките, други ги точеа јатаганите со камени острила, трети ги притегаа ремењето на опинците, четврти ја сместуваа храната во тагаџиците. И сите вревеа, викаа, пцуеја ѓаурски мајки и се фалеа кој колку ѓаури ќе заколе.

На вратата од конакот се појави кадијата, a пo него буљукбашијата Суљо-ага, богато облечен и вооружен. Кадијата ги викна раштрканите сејмени кои направија куп пред вратата и им рече кратко:

– Момчиња! Еве го Суљо-ага. Тој беше лично до нашиот падишах и од него донесе свето решение разбојниците во Мариово да се фатат или поништат. Сите вие сега ќе бидете под негова команда и ќе го слушате што ќе ви заповеда. Суљо ги знае кои се – а кон Суљо:

– Суљо-ага! Co овие двесте ‘рслани сакам да го покориш Мариово и да ми ги доведеш водачите. Живи или нивните глави, таа е твоја работа.

– Разбравте ли синови на пророкот! – се провикна кон купот кадијата, а Суљо му направи длабоко темане, слезе меѓу сеј мените и го јавна црниот арапски ат што му го подари лично падишахот и тргна напред низ широката порта. По него кинисаа сејмените во неред, натпреварувајќи се кој поблиску до Суља да оди.

Суљо излезе од Прилеп и се запати кон Мариово по оној истиот штавички пат, по кој пред две години отиде кадијата да го ограбува Мариово и ја плени Анѓа во Чаништа. Се качи тој на Слива и преку Чашка наврте во изгореното Чаништа, но го помина селото и преку чанишкото поле наврати на Чебренскиот Мост. По полето Суљовите луѓе стрелаа по орачите, отепаа каде вол каде човек. Воловите ги собраа да им се најдат за јадење, а две човечки глави од отепаните орачи ги навреа на два стапа и ги понесоа како воен трофеј пред Суља за да ги исплашат со нив бунтовниците.

Од искуство Суљо сега реши дење да преминува преку мостот. Претпазливо наврати до самиот мост и под големата јасика го пушти коњот и седна да го крои планот за понатака. Го погледна мостот и се успокои, бидејќи овој беше од камен-свод, та не можеа бунтовниците да ги насечат диреците како на оној на Светецот пред осум месеци. Разгледаа над мост, под мост, но и тука положбата беше благопријатна за него – немаше буен врбјак каде што би се скриле бунтовниците. Се успокои, па викна дури и запеа. После спокоен, им дозволи на другите да се изладат во бујната Црна, која беше полноводна и пролетва, како есеноска.

Во ова време на другата страна на мостот, високо над карпите, во тесното магарешко патче беа веќе наместени на своите метерзи две-три стотини вооружени Мариовци, меѓу кои и Анѓа со Стојана зад еден голем камен најгоре на пусијата. Каменот зад кој стоеја Анѓа и Стојан беше сосема надвиснат и со малку буткање можеше моментално да се растркала надолу по збрдниот брег. Сите ги прегледуваа пушките и пиштолите скриени од очите на Суља зад големите карпи, држејќи цела редица врски со очите еден во друг. Најблизу до мостот, зад една спила, беа земскиот кмет Димитрија, двајцата попови, Трајко и сват му Ристе, татковците на Анѓа и Стојана. Тие требаше да дадат знак кога да почне одбраната.

Суљо испрати пак стража тројца од своите луѓе, но ништо сомнително не се случи, та заповеда сите да преминат преку реката на мостот. Преминаа и застанаа; провикаа пак „нерде сан сен бре ѓаурлари”, но пак ништо, ни слушнаа ни видоа и Суљо го јавна својот коњ и тргна пред тајфата, пропуштајќи пред него само двајца.

Бидејќи патчето беше тесно, се наредија јаничарите еден по еден. Под пат амбис, над пат спили, та не можеа еден со еден да се заминат. Така наредени како ортома, со пушките на рамо, припечени од сонцето, кое по Црна и во март може добро да припече, си ја бришеа потта од челото. И веќе се накачија стотина метри нагоре по тесното патче. последните им дојдоа пред пушки на поповите, Трајка и Ристета, а првите со Суља на Стојана и Анѓа. И поповите почнаа да се крстат. Та го видоа сите во заседата и се прекрстија. И веќе ги зазедоа сите на нишан тие што беа пред нив. На еден знак од поп Јакова пукнаа залп од стотина пушки, а од карпите се разнесе страшна викотница како онаа есеноска од врбјаците на Светецот.

Од секоја пушка падна по еден сејмен а од Стојана и Анѓината – самиот буљукбашија – Суљо-ага. Неудрените и лесно удрени нададоа да бегаат надолу еден преку друг да го фатат мостот и да преминат отаде река. Почнаа поединечни пукања, а Стојан и Анѓа ја поттурнаа карпата зад која стоеја, и оваа се растркала надолу по самото патче, смачка еден што се влечкаше надолу и се раскрши на стотина ситни парчиња бркајќи ги другите што бегаа. Избезумени, одвај половината, сејмените го претрчаа мостот, оставајќи и на него петшесетина од пушките на бунтовниците и избегаа надолу по реката за да му ја однесат и оваа несреќна вест на кадијата како есеноска Суљо што му ја однесе онаа од Светецот.

И овој пораз кадијата го прими со големо чудење, но не се откажа од понатамошните напади. Праќаше десетина години со ред казнени експедиции во Мариово, но сите пропаѓаа. Најпосле се замисли длабоко и си рече во својот учен ум:

– Овдека треба и марифети, не само сила – па како да се присети нешто по долго мислење и кроење, си рече:

– Јас треба точно да ги научам сите водачи на овој бунт и од нив да разберам со каква сила располагаат и кои им се слабите страни, а за таа работа ми треба човек, што ќе отиде кај нив и ќе разбере што треба – и плусна со рацете.

Влезе гавазот Акиф и го изговори вообичаеното:

– Бујрум кади-баба!

– Оди, Акифе, викни ми ги Аџи-Јанета и Аџи-Рампа. Ги знаеш оние двајцата каури што седат со мене на кафе.

– Евет, кади-баба – изусти Ариф и излезе како што му е редот – назаднички.

По извесно време влегоа кај кадијата двајца луѓе во средна возраст, богато, но по каурски облечени. Во широки бечви пропуштени во седлата, со широки дебели појаси, елеци од волна, со чевли на нозете и бројници во рацете, на чиј крај висеа, малечки крвчиња од кедрово дрво, знак за аџилак. Тазе избричени, со добро засукани мустаќи и фесови на главата. Едниот беше калеш со црни очи, веѓи и коса, a другиот русникав, со зелени очи. Обајцата добро згоени и здрави. По се изгледа добро живеат и нема зашто да му се поплачат на кадијата, кој често седеше со нив на кафе и ги пиеше порачаните од нив кафиња.

Co влегувањето и двајцата направија темане, а кадијата стана и ги покани на еден од миндерлаците, а сам седна на својот стол и почна разговор.

– Знаете ли што ве повикав, аџи?

– Да чуеме, кади баба – одговорија во еден глас двај-

цата.

– Да чуете, да чуете. Ама ќе чуете пријатен глас. A можеби веќе толкупати чувте што стана со наши луѓе во она пусто Мариово.

Аџиите се позамислија, та нејасно одговорија, а во исто време и прашаа:

– Слушаме нешто, кади ефенди, но салам не знаеме. Навистина што стана? Пак некоја ѓурлутија направиле тие пезевенци? – праша аџи Јане сам.

– Стана што стана таму овие десетина години, ама јас сакам да не се повтори уште еднаш. Знаете, Суља го испра¬raja уште пред десет години каЈ алахот, a no него и стотици други, и ние се направивме за резил. Ако разбере падишахот ќе не избеси сите. Но да не одиме понатака. Суљо падна со стотици свои другари и сега се наоѓа кај големиот пророк во рајот, но јас ве викнав денеска да ве замолам за една ра-бота. И ако се согласите да ја свршиме, ви ветувам дека навистина ќе ве правам бегови на тоа Мариово.

– Да чуеме, кади ефенди.

– Да чуете, да чуете. Вие сте каури-рисјани и како такви ќе можете тептил да одите во тој змијарник и да раз-берете само две работи: кои се водачите освен оние поповите и два-тројца што ги знаеме веќе и каде е нивната слаба страна за да ги победиме. Ја свршивте ли оваа работа, јас ќе ви дадам од моите чифлизи по еден, а кога ќе ги покориме тие сурови планинци, ќе ве направам нивни бегови до жив животи.

– Јас мислам да се направите дервиши, или калуѓери како ги викате вие, и да ги прошетате тие злогласни села, сетики ќе можете нешто да исчепкате.

– Ти благодариме на милоста, кади ефенди. Co се срце ќе му помогнеме на нашиот падишах што сме вредни -одговори пак аџи Јане.

– Летово, ако сме живи и здрави, ќе ја свршиме оваа работа – додаде и аџо Рампо, и станаа та си кинисаа. На вратата го предупредија кадијата да не ги заборави кога ќе ја свршат работата, а овој се заколна во брадата и мустаќите, што беше знак дека ветувањето ќе се исполни.

Помина летото и настанаа богородични пости. По патот за Штавица одеше црн калуѓер со бело коњче по него, на кое висеше обесена торба и дисаѓи, а од торбата се гледа-ше иконата на Богородица. Тргна по селата да проси мило-стина за манастирот Трескавец и дури ги ишета овие села по ново Мариово, веќе дојде и денот Богородица, панаѓур на Старавина.

Уште рано премина и тој преку Црна на Чебренскиот Мост, каде што му излезе во пресрет поп Пејо со десетина вооружени момчиња од земската чета. Го погледна попот калуѓерот, се прекрсти пред иконата и ја бакна, a no него истото го направија и селаните.

– Каде вака сабајлево, оче дуовниче? – го праша поп Пејо калуѓерот и го погледна некако со извесна недоверба.

– Од Трескавец, света Богородица, да ни е на помош -одговори калуѓерот. – Мислам дека им е денот на Стара-винци ваши, та ќе накачам да пишам некој шиник ако милу-ваат – и тргна со коњчето нагоре по тесното и стрмно патче каде што настрадаа Суљо и неговата дружина.

Во селото Старавина утринава поп Јаков служи литургија, држи проповед, та досега доцна ја „пушти” цр-квата, од која почна да излегува народ, крстејќи се пред иконата на св. Богородица над самата врата. Излегоа мом-чиња и девојки убаво напроменети, баби, дедовци, мажи, жени, деца како на најглавен сведен.

Пред самата црква на плочите од гробовите на старите попови наседнаа десетина мажи навреме, два тројца пристари луѓе и 7-8 деца и го дочекаа поп Јакова, кој последен излезе.

Калуѓерот го врза коњчето за портата од црквениот двор и се запати кон групата луѓе што седеа на гробовите.

– Христос посреди нас, браќа!

– И јест и будет, оче дуовниче – му одговори поп Јаков и сите настанаа и со ред се прекрстија пред иконата на Бого-родица, која калуѓерот ја симна од коњот и ја понесе в раце, па ја бакнаа.

– Од кој манастир идеш, оче? – го праша поп Јаков калуѓерот.

– Од света Богородица – Трескавец, нека не има во раката – одговори калуѓерот и приседна и тој на плочата од еден гроб спроти селаните. Наседнаа пак и селаните и поп Јаков и почна да го распрашува калуѓерот.

– Е, добро дојде оче, да те прашаме. Ти сигурно ќе знаеш да ми кажеш нешто за Прилеп. Одамна ли си излезен отаде?

– Има десетина дена, оче!

– Таман ни бргу, ни одамна… Се слушна ли што напра-вивме ние со агите на Црна?

– Како да не, како да не! Се слушна дури во Крушево и Битола, не само во Прилеп. Убаво сте ги наплескале, да ви се сурови рацете. Туку… ние рисјаните се чудиме како се решивте да дигнете рака на силниот ислам? Нели ви е страв да не ве исколат, изгорат? – одговори, во истовреме и праша калуѓерот.

– Е море! Ке не исколат, ќе не изгорат, ако дојдат. Ама ете, толку пати како се обидуваат, но не ги пуштаме да припарат од оваа страна на реката, а за тоа отаде… нека им се стегаат прекуреканци – одговори поп Јаков и пак праша:

– Е, што се слуша, ќе имат ли пак да ги пречекаме во Црна или ќе се откажат.

– А бре, оче, јас толку не се разбирам од овие ваши работи, туку еве што се слуша. велат дека многу сте го налу-тиле кадијата, та му пратил абер дури и на султанот, а овој издал наредба да се смири таа раја. И сега собираат војска, башибозуци, ќе треба да им се надевате. Што ќе правите? Co гола рака се фаќа ли змија? Или со глава се турка ли ѕид?… Ете цел свет го покорија, помош не можете да очеку-вате, до кога ќе се борите сами?

– Дури сме живи, оче дуовниче – им се испушти на сите од грлата, та дури и децата извикаа.

– Дали сте благословени од света Богородица, кога така го штитите името на нејзиниот премудар син, – одговори калуѓерот и го извади тефтерот од торбата и му го поднесе на поп Јакова, говорејќи му:

– Ако милуваш да подариш нешто за света Богоро-дица, запиши во него.

Попот го зеде тефтерот и моливот од калуѓерот и почна да пишува:

„Во лето од рождество не плоти господа и спаса нашега Исуса Христа 1563 прииде во веси сеи богомолец – чер-норизец, – (како се викаш, оче? – го праша калуѓерот.

– Отец Серафим – одговори овој, а попот продолжи да пишува: Отец Серафим собра милостину од…

– Нека е на помош света Богородица – благослови калуѓерот и си го затвори тефтерот, па божем некако загри-жен за овие добри рисјани што дадоа олку жито за Богоро-дица, запраша:

– Е, што мислите да правите ако ве нападнат пак Агар-јаните? – и си го кладе тефтерот во торбата со имињата на водачите на бунтот.

– Што мислиме, ние рековме, оче. Ке се бориме дури сме живи и не пуштаме да ни ја поганат светата земја и вера.

– А не се плашите дека ќе ве надвладеат?

Поп Јаков се испушти пред „скромниот” калуѓер.

– Само по еден начин можат, оче, да дојдат кај нас ако нападнат од сите четири страни. Тогаш ќе се умира. A додека идат по досегашните патишта на Чебрен и Светецот, не им се плашиме.

„Аха!”, си рече во себе аџи Јане. „Значи, треба да се нападнат од сите страни за да се скршат. Ете тоа ми треба”. И продолжи:

– А од каде од друго место можат да ве нападнат?

– Е, од каде! Еден пат е овој ти што дојде на Чебрен, друг оној на Светецот преку Лисиче за Витолишта, Полчиш-та, Сатока и Градешница; трет пат има од Скочивир, Буди-мирци, Старавина, а четвртиот од Тиквеш од Клино-Рож-ден-Витолишта. Ако се сетат оттаму да не нападнат, може и да не надвладеат – му кажа поп Јаков на калуѓерот што го интересираше и им се обрна на селаните:

– Ајде, браќа, да стануваме и да си се разодиме денеска по гости, повелете и кај мене е денот, па после секој по своите села, збирајте го народот околу себе, вооружувајте што можете што повеќе луѓе; ти Ристе, што повеќе барут подготвувај, а ние ќе вардиме и ќе ви сториме абер, кога ќе притреба да сте готови – а кон калуѓерот:

– Ајде, оче дуовниче, повелете вие со света Богоро-дица кај мене на ручек, нека ни е на помош, денеска ни е денот, како што гледаш.

Настанаа сите селани и се простија од поп Јакова, вету-вајќи му дека сите до еден се готови и ќе тргнат по неговиот повик, а калуѓерот, задоволен што ги најде сите водачи на куп, кои и самиот поп Јаков му го запиша во тефтерот, тргна со попот и направи еден добар ручек кај него, та си отиде во Прилеп да му се пофали на кадијата како мајсторски ја сврши оваа важна работа.

Калеш Анѓа (XIII дел)
КАДИЈАТА му се израдува на извештајот од Аџи-Јанета, но за ваква голема акција од сите четири страни, едно што немаше доволно вооружена сила, и друго, едната страна на нападот не беше под негова власт.

За напад од Тиквешието требаше да се подигне скопскиот беглер-бег, a трето, кадијата се исплаши сам на своја глава да ја подига таа акција да не претрпи пак пораз кој може да го налути султанот та да настрада. Затоа реши пак да го извести султанот со едно вакво писмо:

„Од кадијата од Прилеп, до мојот Падишах Султан Сулејман-Истанбул”.

Честите царе, сонце наше сјајно!

Го добив твоето свето решение од 30 шевар 959 год. и се зафатив со работа да ги фатам и покорам бунтовниците, но нивните водачи избегаа во големите планини и оттаму ја бунат и понатака рајата. Се додека не се фатат овие лоши луѓе нема да има мир меѓу рисјаните во овој дел од нашата голема царштина. Што да правам понатака со овој пис милет?

Паѓам на нозете на честитиот наш калиф и го молам за совет и прошка што му додевам во неговите тешки работи.

Дадено на устабашијата Сефедин 7 сефер 9734 год. во Прилеп”.

Како што се гледа од писмово, кадијата не смееше да му ја изнесе на султанот вистината, дека не може да ги покори бунтовниците, ами го излага дека избегале водачите и од иланина ги бунат христијаните.

Устабашијата Сефедин, како и Суљо-ага пред четиринаесет години однесе писмото лично до султанот и пак доби еден ферман кој гласеше:

„До скопскиот бег и до кадијата во Прилеп.

Заповед.

Ти кој си кадија, ни пиша во писмото, дека Димитрија Стале од село Сатока, поп Димитрија, Мате Никола од село Пешино, Стојан Пејо и поп Јаков од Старавина биле разбојници и по нивно наговорување населението во прилепската нахија се кренало и бидејќи тие не се потчинале на законот бевме испратиле свето решение за нивното фаќање, но тие избегале.

Сега пак ни соопштуваш, дека немало да стане ред и мир меѓу каурите во споменатата нахија ако тие не бидат накажани.

Решив споменатите христијани да се фатат.

Штом ќе ја добиеш мојата заповед, здраво да се зафатиш со нивното фаќање, и за нивните бунтовнички дејства, некои од нив да накажеш со смрт, други да испратиш во столицата за да бидат испратени на веслање по бродовите. Ова прашање заслужува да внимаваш. Така да постапиш и да ги фатиш споменатите бунтовници.

Дадено на ќаата на везирот Мустафа 26 сефер 973 5.

И Сефедин доби еден арапски коњ од султановото ергеле, го кладе ферманот во џебот и за дваесетина дена се врати во Прилеп.

По враќањето на Сефедина од Истанбул, кадијата свика мезлич со своите бегови и агалари, на кој го покани скопскиот беглер-бег; праќајќи му го копието од ферманот што го донесе Сефедин за него. Овој дојде на определениот ден по своите бегови и агалари и кадијата го отвори мезличот со читањето на ферманот, а „калуѓерот” Аџи-Јане му објасни за се што разбра во Мариово. Им ги кажа сите имиња на водачите на бунтот, а особено подвлече каде е слабата страна на отпорот – да се нападнат од сите четири страни: на Чебрен, на Светецот, откај Скочивир и Тиквешко.

Беглербегот, кадијата и другите мезличари, меѓу кои беше и Аџи-Рампо, со внимание го ислушаа разузнавачот и почна советувањето за решавачкиот напад.

– Така значи? – почна прв кадијата.- Само од сите страни ако ги нападнеме ќе можеме да ги совладаме, а?

– Така рекоа, честити кадијо? – одговори Аџи-Јане.

– Тогаш да се зафатиме здраво за работата, како што вели падишахот наш, да му е честит образот – проговори скопскиот беглербег.

– Значи, овој сефер ние ќе треба да се разделиме на три дела, а ефендијата Расим-беј ќе биде четврт – предложи кадијата и со почит покажа на својот сизерен скопскиот беглербег, па продолжи:

– Јас лично ќе поведам еден табур со своите луѓе и луѓето од Бајрам-бег, Сефедин и Мамут-ага. Нашиот пат нека биде на најстрашното – на Чебренскиот Мост каде што е најголемата нивна сила. Другиот табур на чело со Селима, Фазли и Даута да го фатат мостот на Светецот а да го стегнат обрачот преку Витолишта – Полчишта – Сатока кон селото Градешница и Старавина; а третиот табур нека го поведат Мехмед, Муарем и Фета со своите луѓе преку Скочивир

– Будимирци, пак Старавина – Градешница. Ќе ги повикаме сите правоверни од чифлизите да дојдат и да му помогнат на нашиот калиф да туриме еднаш крај на овие бунтови да не ни се смеат ѓаурите на очи.

– Што велите вие на овој план – запраша кадијата.

– Со колку луѓе ќе излезете секој табур?

– Еве јас ќе соберам триста души без оние сами што ќе дојдат. Ке ветите богата пљачка, пари, стока, алишта, убави жени. Кој што ќе заплени – негово ќе биде, се обрна кадијата кон агаларите од неговиот кадилак.

– Ние со Фазли и Даута двесте – се јави Селим-бег од вториот табур.

– И ние двеста до триста – ветија и водачите од третиот табур Мехмед, Муарем и Фета-бег.

– Јас пак – рече скопскиот беглер-бег – ќе кренам еден дел од аскерот од Скопје и сите правоверни од Тиквешието ќе нападнам со петстотини, илјада души од таа страна.

Денот на тргнувањето ќе ви го соопштам јас – рече беглер-бегот и им се обрна на аџиите.

– А вие, Аџи-Јане и Аџи-Рампо ќе гледате да разбе-рете каде ќе биде поголема нивната сила да можеме и ние со поголема таму да удриме – а кон беговите се обрна со последната заповед:

– Гответе се ефендилер, да не се посрамотиме и овој сефер како досега, зашто за нас веќе нема место во царштината на големиот Падишах.

Со овие зборови мезличот се заврши и беговите се разотидоа по чифлизите да собираат луѓе за решавачкиот напад.

Калеш Анѓа (XIV дел)
ПРЕСЕДОА АГИТЕ преку зимските месеци, појадоа, попија, се науживаа на кулите по чифлизите со младите измеќарки, а во конаците во Прилеп и Битола со младите кадани и се подготвија да ја дочекаат пролетта, која ги отвори вратите на дејствата.

Скопскиот беглер-бег и прилепскиот кадија го скроија планот да ги нападнат бунтовниците на големиот христијански празник Велигден, кој таа година беше доста ран -уште на 26 март. Им пристапија гласници на сите бегови што не беа во Прилеп и Скопје, на тие што беа тука усно им го соопштија денот на тргањето уште пред цел месец и сите се зафатија здраво на работа, бидејќи така им пиша самиот калиф Сулејман.

Секој од беговите – поединци имаше по чифлизите свои луѓе: ќаи, буљукбашии, сејмени, гавази, чауши, и којзнае уште колку други ушаци, маѓери, арамбаши, субаши, кои ја составуваа неговата лична одбрана и сила, со која ги држеа во покорност сите христијани по своите чифлизи.

Скопскиот беглер-бег беше и паша – командант на скопскиот гарнизон, та нареди, еден табур од двеста души платена редовна војска да тргне во оваа експедиција, а во Кавадарци го пречекаа и му се придружија тиквешките бегови на чело со Јашар-бег со петстотини свои луѓе и уште толку башибозук, собран по целата Тиквешија за пљачка по Мариово.

И на пет дена пред празникот тргнаа четири табури до заби вооружени отоманци во четири правци кон Мариово, палејќи и ограбувајќи секој табур секое христијанско село што им се испречуваше на патот. Но главната цел беше определена од водачите на експедицијата, т.е. селата Градешница и Старавина.

Кадијата со првиот табур, Селим, Фазли и Даут со вториот за два дена стигнаа до реката Црна, првиот на Чебренскиот Мост, а вториот на оној на Светецот, а Мехмед, Муарем и Фета веќе ја фатија реката Коњарка над Скочивир и се накачуваа преку карпите кон Будимирци и Груниште, за да се појават над самото Старавина.

Кадијата нареди јуриш преку Чебренскиот Мост и поп Јаков со своите старавинци, градевци, бзовичани и саточани два дена го држеа преку река, но на третата ноќ Турците го освоија мостот и почнаа да настапуваат преку самите карпи во кои беа бунтовниците, а некои од Турците преку Бзовиќ веќе им се кажаа зад грб, та беа принудени да отстапат за да дадат друга битка на Баба пред самата Старавина. И тука, како и на Црна, паднаа доста Турци, но бројот беше толку голем – над 500 – та бунтовниците со сите жители од Старавина се повлекоа во старата римска тврдина Пешта. Кадијата ја зазеде Старавина, ја ограби, ги изгоре куќите на бунтовничките водачи, па се запати по реката нагоре кон Градешница. И од градевци доста се засолнија во Пешта, доста избегаа во планината, а во селото останаа по некој старец и баба. Бидејќи Градешница не даде отпор, а требаше и орадијата од кадијата да се засолни некаде, тој го ограби селото, но не запали ниедна друга куќа, освен на водачите Петре, Митре и Ристе Најде.

Дури кадијата ги водеше овие операции за да ги покори овие села, Селим, Фазли и Даут ја прегазија Црна над Светецот, бидејќи мостот беше урнат од порано и со малку жртви ги нападија нагоре бунтовниците, кои, гледајќи ја големата сила, побрзаа да ја соопштат катастрофата по тие села и да ги спасуваат жените, децата и старците во честите гори. На тој начин и овој табур напредуваше и ги зазеде селцата Манастир и Мелница, ги ограби, и кога дојде до Витолишта, го најде во него скопскиот бег со илјада души сила кој го правеше истото.

Од јужната страна на третиот табур со Мехмеда. Муарем и Фета, по ограбувањето на Будимирци и Груништа се стави со кадијата во Градешница и веќе и се готвеа да ја нападнат тврдината Пешта.

Скопскиот паша го смири Витолишта, Жуово и Врпско. Ги изврза младите мажи и жени, некои истепа, искла, ограби и запали по некоја куќа и преку Полчишта, тргна за Сатока.

И тука паднаа доста Турци од востаниците на Мате Никола и Димитрија Стале, но тие беа совладани; двајцата водачи со останатите живи селани побегнаа од селото, кое беше до темел изгорено и разурнато. И веќе, на самиот ден Велигден се составија сите четири табури во Градешница и Старавина и заеднички ја опсадија Пешта.

Во тврдината Пешта се собраа речиси сите водачи што останаа живи и ги затворија тешките железни порти.

Тука беа: поп Јаков, Димитрија Стале, Мате Никола, Стојан Пејо, поп Димитрија, поп Пејо, Васил Петко, Ристе Најдо, Стојан Трајко и други со сите вооружени луѓе што го бранеа Чебренскиот Мост како и засолнетите жени, деца и старци, меѓу кои и Анѓа со Стојана, син и Анѓелета, татка и Трајка, мајка и, брат и Јована и снаа и Сирма.

Водачите одамна го предвидуваа овој случај, знаејќи ја силата на Турците и законите на прилепскиот кадија, затоа и беа готови подолго да се држат во тврдината.

Тие секоја година носеа таму со товари жито, брашно, грав, сол и други продукти за јадење, да им се најде во зол час, кој ете сега настапи.

– За јадење еднаш, за цела година има да издржиме -изјави Стојан Пејо, еден од бунтовните селани, член на овој востанички „штаб”.

– Дрва за горење има за две години – рече Васил Петко од истото село на кого му беше возложена оваа задача.

– Десет бурила барут не се начнати – се јави Илко Весков од Мелница во чија „барутница” се правеше барутот и секоја година по неколку товари се носеа во тврдината.

– Тогаш нека вршат агите наоколу – со извесна иронија проговори поп Јаков. – Ние ќе си седиме, ќе си јадеме, ќе си пиеме цело лето, а назиме, ќе даде господ студ, ќе видат невидат, ќе го напуштат нашето златно Мариово и ние ќе си излеземе на пролет како гуштеричките.

Кога поп Јаков ги изговори зборовите: „ќе си јадеме и ќе си пиеме”, на последниот сите се погледнаа право в очи, а поп Димитрија направи една песимистичка забелешка:

– Ами со вода како стоиме, бре луѓе?

– Тече чешмата како досега, што има да стоиме, попче! – проговори Ристо Најдо, но лицето веднаш му пребледе, што кај сите предизвика голема загриженост.

– Е-е-е-е! Тука, браќа, ја оплескавме работата! -проговори пак поп Јаков и длабоко се издиши. – Ете тука. Ако ни ја секнат водата, готови сме, пропаднати… Ајде белким ќе не запази Ристос и света Богородица мајчица, та не ќе им падне на ум да го направат тоа. Па најпосле, изворот на чешмата малку кој го знае и од нашите белким не ќе го најдат и ако се сетат – го поутеши поп Јаков загрижените свои другари, но ова прашање остана да им гори во душите на сите луѓе во тврдината и сите се обеспокојуваа од него.

Нападнаа агите на тврдината првиот пат со петшестотини души; се јазеа по ѕидовите, носеа скали за да се качат и префлат внатре, но од тврдината пукаа пушки и пиштоли навреме, и ги испраќаа кај големиот пророк сите оние правоверни што успеваа на некој начин да ги појават главите на ѕидиштата.

Вториот напад го извршија со повеќе луѓе, но и тој го одби одбраната со уште поголеми загуби за противникот. На третиот ги фрлија бегот и кадијата сите луѓе што ги имаа на располагање. Направија скали само од луѓе, најзгора можеше само еден да се појави, та на одбраната и беше лесно да се справи со нив бидејќи и внатре беа малку луѓе засолнати и вооружени. Машките ги фатија сите метеризи на тврдината, а жените, старците и децата ги полнеа испразнетите пушки и им ги даваа на борците. Сета среќа беше таа што напаѓачите не можеа да употребат пет, десет и педесет души свои луѓе на еден од бунтовниците, па секој бунтовник се расправаше само со по еден – со тој што ќе успееше да се појави на тврдината. А на овој што чека лесно му беше да му ја испука полната пушка и да го турни надолу од високиот ѕид. За да се качи на друг требаше време, за кое одбраната добиваше готова полна пушка, и така не даваше да се префрли никој преку високиот и дебел ѕид.

По третиот најголем и најжесток, и пак безуспешен напад, командата на опсадата се откажа од други напади и бунтовниците останаа на своите места по тврдината да седат, да вардат и да јадат што имаше за јадење.

Беглербегот, кадијата и другите водачи на турската војска се вратија во Градешница да обмислат како да ги принудат бунтовниците на капитулација. Својот гнев и бес го истураа на фатените селани по блиските села и колиби на старците што останаа надвор од тврдината. Фатените старци и баби ги тераа врзани под тврдината и таму ги тепаа и мачеа на очиглед на бунтовниците – нивните деца и браќа, терајќи ги да ги наговоруваат да се предадат. Некои од нив ги тераа како парламентарци да тропаат на портата, да им ги отворат за да им однесат порака од беглер-бегот и кадијата дека ќе им простат ако се предадат со добро, но сето тоа бунтовниците го знаеја однапред и не се лажеа. Дојде дури и до разговор меѓу кадијата и поп Јакова преку портата и се разбраа дека „на Турчин вера не се дава”.

– Ние сме ви во стапицата – му рече попот на кадијата, фатете не, дерете не, бесете не, печете не, а сами да се фр-лиме во вашите вилици никогаш.

Кадијата чкртна со забите и му се заколна во големиот Алах дека ако го фати навистина ќе го дере и пече… Но за некое фаќање со сила и борба не можеше ни збор да стане под тие околности.

„Нема што, ќе се држат опсадени дури не изумрат внатре за јадење – констатираа беглербегот и кадијата и решија да распуштат добар дел од дружината, бидејќи за сите немаше работа околу една тврдина од 300-400 метра и две-три-стотини вооружени луѓе. И така направија. My дозволија прво на башибозукот, кој и без дозвола почна да се враќа по своите села со богатата пљачка од овци, кози, говеда, коњи, алишта, жито, бакар, маст, сирење и се друго што претставуваше некаква вредност. He еден од тиквешките бегови собра и по пет-шест – десет души луѓе што ги фати по изгорените села и ги отера да му работат по чифлизите.

По оваа дозвола останаа само беговите со своите луѓе и војската на скопскиот паша. А времето веќе се одмакна. Фатија Петрови пости, наближи и Петровден, та и беговите побараа дозвола да се вратат по чифлизите да ја соберат сеидбата. Во тоа време пристигна абер од Скопје дека го бараат пашата, а од Прилеп – го бараат кадијата, та требаше да се растури целата дружина и бунтовниците пак да ја избегнат катастрофата.

Но „кога работи ѓаволот – што ќе прави господ” -вели народната поговорка.

На кадијата му удри мисла да се послужи пак со Аџи Јанета и Аџи Рампа и испрати човек да му го доведе, а тие се израдуваа мислејќи дека се покорени Мариовците и кадијата ги викна да ги направи мариовски бегови.

Кога дојдоа, кадијата ја соопшти положбата и ги покани да помогнат и тука да се доврши работата, а за да ги убеди дека си стои на зборот, им напиша од своја страна тапија од своите чефлизи во Рувци и Алданци, а беглербегот им напиша повелба, дека им ги подарува сите дванаесет села од Старо Мариово сосе луѓе, за вечни времиња и ги прави мариовски бегови со сите беговски права, поставувајќи им само два услова: да се потурчат и да најдат чаре и начин да се победат бунтовниците.

Аџиите веднаш се наредија во редот на прилепските, битолските и тиквешките бегови и се избакнаа со нив во знак на братство и рамноправност. Првиот услов тука го исполнија. Се заколнаа дека го напуштаат Ристоса и му се поклонија на Мухамеда, менувајќи ги своите имиња од Јане на Јунус, од Рампо на Рифат; а за вториот услов Аџи Јане -Јунус бег, предложи да им се остави рок од месец, два, најмногу до Митровден, работата ќе биде свршена. Живи -умрени, ќе ги има кадијата в раце бунтовниците, или нивните глави. Побара, од сета војска да останат само триста души, а командата да ја земе забитот од редовната војска и да работи со неговата согласност.

– Вие – им рече – ефендии, одете си и спијте си слободно. На Митровден, а може и порано, чекајте не со свршена работа.

– Де да видиме што ќе излезе од ова – изусти беглер-бегот и се согласи со предлогот со аџиите, давајќи му упатства на заповедникот на аскерот да работи смислено, да не ги испушти случајно затворените бунтовници, та да плати со својата глава за нив. И утредента ја тргна ордијата по истите патишта од каде што дојде пред три месеци.

Патема собраа со себе што најдоа: луѓе, стока, и за инает ги запалија сите посеви кои веќе чекаа срп и им нанесоа големи штети на селаните.

– Mope кој ги гледа штетите кога останаа главите – се тешеа селаните и еден по еден се прибираа по селата за да почнат нов живот.

Оние од Сатока што останаа живи не се вратија веќе во изгореното и испустено селце; но останаа во долот каде што беа засолнети од опасноста и го нарекоа своето ново село Бежиште – куртулиште. Една група од десетина семејства од тврдината Пешта пребегаа дури преку Црна и засели ново селиште кое го нарече Пештани.

Навистина, опасноста не беше наполно отстранета, но оние од опсадата не додеваа по другите села, освен на Градешница и Старавина, та животот се обнови по другите села. Луѓето се прибраа, и бидејќи останаа без водач, и не помислија да им притекнат на помош на опсадените. Па и да сакаа, немаа со што, бидејќи оружјето што го имаа се собра со време во тврдината и сега тие беа раат работа долу, по Воденско и Солунско Поле, за да можат да ја пречекаат суровата зима по нивните изгорени и ограбени куќурки.

Калеш Анѓа (XV дел)
Поради тие причини некако се ублажи положбата и луѓето се поразмрдаа.

Наближи и денот Илинден, селскиот панаѓур на Градешница. Макар што немаше луѓе, ни поп, ни брави за курбани, ни брашно за погачи, ни вино ни ракија како и порано во среќно време, старците и бабите што се прибраа од збеговите пак дојдоа в црква да запалат по некоја свеќа или пак да се прекрстат пред иконата на свети Илија „да ги има во раката” нивните мили и драги што беа затворени во тврдината на Пешта. И не малку сите се изненадија кога влезе во црквата истиот оној калуѓер што дојде едно време во Старавина на Богородица.

Си запали и тој свеќа на сите три светилника, се прекрсти по христијански обичај и излезе заедно со старците, та поддена разговор пред црквата, прашајќи ги отворено што мислат за опсадата. Старците му ги отворија своите намачени и настрадани души, се исплакаа од големите зулуми што ги претргаа летово и уште што ги тргаат, и го замолија да им помогне некако ако може.

Овој ги излажа, им сочувствува и рече дека не може ништо да направи за нивно олеснение, освен да им советува на затворените да се предадат па да молат за милост. Дедовците и бабите беа согласни да се предадат бунтовниците -нивните синови и внуци – но никаква гаранција не гледаа во црниот калуѓер, дека ќе бидат помилувани.

Така разговарајќи го поканија калуѓерот еден дедо и една баба да преноќева кај нив за денов, макар што немаа што да го нагостат и напојат како порано.

Кај старите калуѓерот разбра дека бунтовниците се готови да ја издржат опсадата и цела година, но бабата се испушти и го наведе на една пакосна мисла:

– Ако не им ја секнат водата – рече таа – ќе можат и две години да издржат.

Кога старата ги изусти овие зборови, калуѓерот пот-скокна од местото како со игла убоден, но се направи рамно-душен и го продолжи разговорот:

– Зар немаат вода во тврдината? Од каде се снабдуваат сиромаси овие три-четири месеци? – божем сожалително праша тој.

– Mope како немаат! Златна чешма шупори внатре, туку се плашиме да не ја намирисаат главата та да ги остават без вода. Дури тогаш, или ќе исцркаат за вода или ќе се предадат – избрбори пак бабата.

„Сега или никогаш” – си помисли калуѓерот. „Ако не-маат извор или бунар во тврдината, сигурни ми се како лисица во стапица” – и почна да ја распрашува бабата, небаре загрижен дека може да ги стигне зло нејзините бунтовници.

– Ами од каде чешмата што шупори во тврдината? Може е водена со ќумци однадвор?

– Ете, таа е маката, оче, таа!!! Што е водена со ќумци, и тоа оддалеку е водена, та ако го разберат ова агите – отидоа децата – почна да се жали бабата и да го гледа некако сомнително калуѓерот, на чие лице јасно се покажа задоволство, а на устите скриена насмевка.

„Готови се”, си рече Аџи Јане во себе и за малку што не скокна од столчето да отиде кај буљукбашијата и да му го изнесе планот за победата. Но се задржа кај старците цел ден и ноќта преноќева тука во дворот под ведро небо и точно разбра дека водата во тврдината е доведена со ќумци од Беренското Чешмиче, кое е надвор од тврдината 400-500 метри, та уште утре ќе им ја запре и ќе ги принуди да се предадат.

Утрото уште рано в зора стана калуѓерот, се прости со домаќинот и домаќинката и си тргна кон Старавина.

Бабата и дедото пак отидоа в црква и пак запалија свеќи и му се прекрстија на свети Илија да им ги чува децата.

Околу четири часот по „алатурка” се зададоа од Старавина десетина аскери со забитот и ја преминаа реката токму кај малото црквиче во кое вчера палеше свеќи калуѓерот. Влегоа в село, и првиот старец што го видоа во еден двор го повикаа кај нив. Забитот зборуваше по турски, a еден од аскериве – вчерашниот калуѓер – му ги преведуваше на стариот прашањата:

– Од ова село си старче? – праша забитот.

– Од него сум, да се запусти, и селото, и јас – одговори старецот тресејќи се од страв и веднејќи ја главата готов да го дочека грбачот од забитот.

– He плаши се, старче, не плаши се, му проговори забитот. – Знам јас дека ти не си лош човек, но сакам да ми кажеш нешто.

– Ако знам зошто да не ти кажам – намуртено одговори старецот.

– Ех! Ако знаеш. Сигурно го знаеш Бренското Чеш-миче каде е. Ете тоа сакам да ми кажеш. Ми се припило вода од него.

Старецот уште повеќе ја наведна главата и си замисли. Сети дека ова прашање може да биде смртоносно за неговите деца што се во тврдината и им ја погоди пакосната мисла, па почна да се прави на „три и половина”.

– Mope, ако е за вода, ефенди, седнете, седнете, ене ја Попова Чешма, ладна е како мраз; ќе ви донесам една стомна, напијте се – одговори старецот и погледна со очите кон ниското куќаре, небаре бара стомна, да ги ислужи ефендиите, но војникот што зборуваше по каурски не дочека забитот да проговори, ниту му го преведе на турски одговорот и предлогот од старецот, ами сам му одговори:

– Ефендијата сака вода од Бренското Чешмиче. Ако сакаше од Попова, сега таму помина, туку ајде напред да не заведеш на чешмичето и да ја изгориме оваа кошарка.

На старецот веќе му беше јасна намерата на агите и почна да ги стега рамениците.

– Јас не знам никакво Бренско Чешмиче, ефенди, во нашево село.

Војникот му го преведе одговорот на забитот и овој ги стисна вилиците.

– Ај анани… ана! Вие сите сте разбојници овдека, бре, од старец до дете… – и почна да мава со грбачот по стариот со сиот глас: чек бре ќерата! Но стариот легна во дворот и ги зачека клоците од забитот и војникот што зборуваше по каурски и почна да писка и лелека.

Од кошарката излезе стара жена и писна да тажи, гле-дајќи го налегнат дедото во дворот. Кршејќи ги прстите и приближувајќи се кон сцената во дворот, со тажен глас запраша:

– Што е, ефенди? Што сакате од стариот што сте го налегнале како вол за ковање?

Војникот веднаш се сврте кон бабата и божем сострадателно и одговори:

– Што сакаме? Ништо! Го прашаме каде е Бренското Чешмиче да ни го покаже, а тој запна, не знам па не знам. Ете затоа јаде ќотек.

И дури стариот да се заврти и да и даде ишарет да не кажува, оваа наеднаш се испушти и му рече на војникот:

– Mope, пусто да остане и чешмичето, ами ако е за него, елате по мене, јас ќе ви го кажам, не дека е далеку!!! – и тргна напред преку дворот.

Забитот ја разбра работата и го остави старецот во сред двор да се витка од болки и ќотекот, та тргна со сета дружина по бабата. И само што излегоа од селото, оваа им покажа со рака на север и им рече:

– Ене го, ен-е-е-е! Ене го пусто да биде. Над лозјата во присојот. Тоа го викаме Бренското Чешмиче.

При овие зборови војникот ја прегрна бабата, ја избаци силно и и рече:

– Оди си, оди си дома, излекувај го стариот, не ни требаш веќе – и како ветар се згрна напред преку долот прв да стигне до чешмичето. По него тргнаа забитот и другите војници и за пет-десет минути се најдоа сите под покажаниот брест во присојот.

Неопишана радост ги опфати забитот и Аџи Јанета кога го забележаа каналот како се вие низ лозјата, и ледината како зелена порачка. Веднаш испратија двајца војници в село да донесат копачи, и уште во истиот ден до ужина каналот беше откриен и водата секна во тврдината.

– Е, сега нека мрдаат како риби на песок – му се испушти на Аџијата од гради една длабока воздишка. – Од два-три дена, најмногу пет, повеќе без вода не можат да живеат, па камили да се сторат – и се вратија назад во Старавина да го чекаат дејството од денешното лукавство, оставајќи тројца од војниците да стражарат да не ја пушти некој водата по каналот.

Веднаш испратија извештај за успехот до пашата во Скопје и кадијата во Прилеп, и од обајцата добија заповед бунтовниците да се доведат живи во Прилеп доколку се предадат живи.

Непријатната новина – што ја донесе Анѓа денеска во бунтовничкиот „штаб” дека водата престанала да тече, удри како молња од ведро небо. На сите лица се покажа загриженост и очаеност. Ги удрија главите ничкум и се зажалаа од безизлезната положба.

– Ех, било таксират, ќе се умира, деца! – за првпат му се испушти од грлото на поп Јакова кој стана и почна нервозно да шета. – Ете четири месеци јуначки се боревме и уште три години ќе се боревме ако не ни напакостеа со водава.

– Ами чаре, дедо попе! – повикаа во еден глас сите присутни.

– Чаре, не чаре, тоа е! Еден господ златен ако ни прати некое изабавление. Инаку – готови сме. Без вода што ќе правиме. Ќе исцркаме како глувци.

Но изгледа дека и поп Јаковиот господ по тоа време беше некаде далеку, та ни капка дожд не капна цела недела.

Уште на вториот ден несреќата дојде! Вода за миење немаше од каде да дојде, та почнаа децата да лижат брашно и да зобаат неварена пченица. Но тоа предизвика жед и тие почнаа да пиштат за вода.

– Вода! Вода! Вода! – се заори хорска пискотница во тврдината од стотина-двесте деца, и старите почнаа да ги оближуваат сувите усни, да ги понаквасат со слинките од јазиците. Бедните мајки собираа плунки од јазиците и им ги плукаа на своите мили рожби во устите, колку-толку да им ја ублажат жедта, но и тие немаше од каде да најдат сокови во себе за да ги спасат своите деца.

На третиот, четвртиот, а особено петтиот ден очаеноста беше ужасна. Речиси сите деца се тркалаа во несвест и само едно се слушаше: вода, вода-а-а-а!!!

Ожеднети и очајни, луѓето ги напуштија метеризите од тврдината и се собраа околу водачите со разни предлози и протести. Сите да се предадат и барем вода напиени да умрат; други предлагаа да отворат, да се бијат и кој ќе успее да побегне, арно, кој ќе умре, нека умре јуначки.

За ова време Аџи Јане ликуваше со забитот и целиот екипаж. Тој веќе се виде во положбата бег на Мариово и господар над сета таа раја, та се породи во неговата глава една егоистичка мисла, но и благородна – спасителна барем за децата, жените и старците. Нему му удри в ум мислата да ги заштити овие невини суштества кои ќе му требаат за работа на неговите нови чифлизи, а да му ги испрати на кадијата и бегот само водачите на бунтот, што ги познаваше многу добро од средбата со нив во Старавина на Богородица. И почна во тој правец да дејствува кај буљукбашијата. My го образложи овој план, и овој се согласи, толку повеќе што и неговиот паша од Скопје му пиша бунтовниците живи да му се испратат, до колку ќе се предадат живи.

На истиот ден од прекинувањето на водата Аџи Јане сам отиде на портата од тврдината и почна да го вика и бара да дојде поп Јаков на преговори. Co циничен смев ги покани да се предадат и му вети дека жените, децата и старците се под лична негова заштита, а водачите ќе се испратат лично на султанот во Истанбул тој да им пресуди. My се заколнаа во стариот господ Ристоса, и во новиот Мухамеда, но поп Јаков му го повтори секогашниот одговор „Дури стои главата на рамењата, нема никакво предавање”. Ги собра сите мажи, Мато Никола, поп Пеја и другите главни луѓе, сред тврдината и им ја објасни веќе јасната положба:

– Како што гледате, браќа, ние сме в стапица; во бези-злезна положба. Ако не излеземе одовде, готови сме; ќе испоцркаме за вода сите. Јас се придружувам кон оние дру-гари што рекоа да ја отвориме портата и да се бориме. Наши¬те животи и така и се ветени на слободата. Кој ќе умре -ништо не губи, а ако некој остане жив – многу ќе спечали. Тие што се плашат да излезат и да се борат, нека останат внатре и нека ги дочекаат агите; сигурно сите нема да ги исколат. Кој е со мене нека дигне рака и нека стори гајрет за последен пат, нека го спреми оружјето; барем да ги про-дадеме кожите поскапо.

Повеќето од мажите се сложија со предлогот, та дури и две жени грабнаа пушки.

Аџи Јане не ја напушти портата. Тропаше и викаше, сега не на поп Јакова, ами општо на сите:

– Предадете се, бре будали, што го слушате тој изве-треан старец. Еве, јас ви се колнам во својата вера, во својата чест и закон дека влакно од главите нема да ви падне. Попот ќе плати за сево ова. Вие не сте криви; тој со тие неколку ебепцази ве подмами да се земете на душа и уште кај ве мами. He слушајте го него: отворете ја портата и излезете барем вода да се напиете…

Тука беше слабата страна – водата – и затоа по збор-два ја споменуваше водата.

Но никој друг и да сакаше да ја отвори портата не можеше, бидејќи клучевите беа кај поп Јакова и само тој требаше да ја отвори.

И најпосле и поп Јаков отиде до портата да ја отвори. Да ја отвори, но не да се предаде и напие вода, ами со пиш-толот во левата рака и јатаганот во десната. Околу него се наредија и другите раководни лица, а зад нив оние што сакаа докрај да му служат на делото на слободата. А речиси, пове-ќето се определија да се борат до последна капка крв.

А времето веќе поодмакна. Во полнење на пушките и пиштолите, во подготвување и договарање фатија стари вечери, та дури и полноќ не беше далеку.

Од вриежот што се слушаше во тврдината Аџи Јане и забитот насетија дека нешто се подготвува во неа, но не беа начисто дали бунтовниците се готват за борба или да се предадат. За секој случај, опсадата ја држеа здраво. Три обра¬ча аскер ја опашуваа целата тврдина, а пред самата порта имаше наредено десет редици една зад друга. Аџиите со забитот и неколку чауши и башчауши правеа прва редица пред портата. Аџи Јане не престануваше да вика и да ги наговорува да се предадат.

Најпосле во црната темница се слушна гласот од коџо-башијата Димитрија:

– Сега, агачко, сега. Нели велиш да се предадеме, еве, нека биде на вашето, само – бесата бес! – и почна да чкрапа клучот на портата.

Аџиите и забитот ги извадија пиштолите и ги навртоа во портата, но за секој случај, крајно претпазливи, се тргнаа еден лево, двајцата десно да ги избегнат првите куршуми во случај некој од бунтовниците да стрела. Така се заплатија за миг, оставајќи ги како прва редица пред портата своите чауши и башчауши, наредувајќи им да не пукаат дури не ги слушнат нивните кубури.

И, чекајќи да се отвори портата полека и да се појави напред со кренати раце некој од водачите, ако не поп Јаков, за миг и двете порти ширум се разгрнаа и се разнесе страшен вик придружен од грмеж на кубури. Бунтовниците со отво-рањето на портата го истурија првиот залп во првата редица и се џитнаа напред да си пробиваат пат со уште еден залп, a потоа со јатаганите и секирите.

Од првиот залп паднаа, смртно погодени или ранети чаушите и башчаушите и по некој војник од втората редица.

Но затоа, веднаш по пукањето и нурнувањето на бун-товниците низ портата, аџиите и забитот ги испразнија сво-ите кубури на тие што им дојдоа пред нив на два метра. Едниот смртно го погоди самиот коџобашија Димитрија, другиот познатиот водач Мате Никола, а третиот Ристета Сталев од Мелница.

По ова пукање се истури залп од пушки и пиштоли и од другите редици аскер во купот луѓе што навалија на портата. И од тоа пукање паднаа и пропиштеа неколкумина, но толпата однапред ги прегази во темницата и нурна напред, каде што веќе поп Јаков со Трајка Сирмев, сина му на овега Јована, зета му Стојана, ќерка му Анѓа, снаата му Сирма, Ристета Најдов од Градешница, Волче Паленза од Полчишта и други поглавни и похрабри борци веќе вртеа лево-десно со јатаганите да направат премин.

Но редиците пред нив се згустија и некои се фатија раце со раце да се борат. Се направи во темницата валкарница; пискотници и пцости го заглушуваа воздухот, а војниците од другите краишта на тврдината почнаа да се прибираат кон портата и да ги празнат и своите пушки и пиштоли, стрелајќи во неа т.е. во тие што излегуваат од неа.

Многумина од бунтовниците, гледајќи дека куршумите фрчат во портата, се стасаа назад во тврдината, оттаму ги испразнија своите пушки и очаени се разбегаа по кулите и зградите да се кријат. Поп Пејо и Петко Ѓорго не можеа да ја издржат очаеноста веднаш ги фрлија ортомите на брестот што беше сред дворот на тврдината и се обесија да не ја доживеат пропаста. Тие однапред беа се решиле живи в раце да не се дадат. И не се дадоа. Кога ги симнаа од бесилката, аџиите најдоа на нивните глави една мала штичка на која пишуваше: „Умираме за светата вера православна и златната слобода”.

Пред портата борбата не траеше малку. Аскерот се собра десет на еден бунтовник, та макар со скапи жртви, за неполни дваесет триесет минути веќе секој бунтовник имаше врз себе десет и петнаесет војници. Поп Јакова силно го удри еден со кундакот од пушката по тилот и тој се струполи; се онесвести и така го врзаа. Ги налегнаа и другите што останаа живи, а повеќето и загинаа. He ги колеа или убиваа налегнатите, зашто така беше наредбата со време издадена на војската: „колку што се може, повеќе живи да се налегнат, за да се исполни царската заповед”.

Кога веќе стивна борбата, забитот нареди да се запалат борини и веќе се шеташе со аџиите низ аскерот да видат што стана. Ги видоа сите налегнати борци и наредија да се исповрзат добро и да се затераат во тврдината; да се затворат во нејзиниот затвор и добро да се пазат. Се рашетаа по боиштето, ги изжалаа паднатите војници; ги исклоцаа и испцуја паднатите борци и се прибраа и тие во тврдината да ја чекаат зората, та на видело да решаваат што да прават со жените, децата и старците што се засолнија во зградите на тврдината.

Кога се осамна, излегоа пред портата и ја видоа страш-ната глетка од ноќешната борба. Ледината беше посипана со трупови и од едните и од другите. На се знаеше кој повеќе жртви даде. Наредија ранетите да се приберат и аскерот да ја запоседне тврдината. Самите тргнаа пред аскер и една по една ги претресоа сите простории пред зградите на тврдината и ги истераа во дворот сите луѓе, жени, деца и старци што ги најдоа во нив. Мажите ги исповрзаа и ги оставија да лежат наземи, а жените, децата и старците – да се тркалаат крај нив.

– Вода, вода, водааааа, ако знаете за бога! – пекаа во еден глас сите. Најпосле, околу пладнина, овие примија „за бога” и ги навртоа, како сурија говеда, на реката, каде што изналегнаа ничкум и си ги наквасија своите поцрнети и испукани усти.

Ги пуштија жените, децата и по некој старец што има-ше, а исто врзаните млади мажи ги вратија во тврдината да направат избор кого да му го испратат на кадијата во Прилеп за да се исполни царската заповед.

Први на листата беа тие што веќе беа во затворот на чело со поп Јакова. Одбраа и од другите што ги врзаа во тврдината: се на се тринаесет мажи и двете жени беа ноќеска во првите борбени редици. Другите убаво ги претепаа, ги одврзаа и ги натераа да ископаат јами, да ги закопаат истепаните. Потоа, околу ужина време, ги пуштија да си одат подома, но мирно да седат и да и се покоруваат на царската власт, за да не настрадаат како овие што ги изгубија главите пред тврдината.

Останаа поп Јаков со дружината во затворот од тврдината да чека со што казна ќе ги накажат аџиите и забитот, ако навистина не ги пратат кај султанот да им суди лично тој, како што им ветуваше аџи Јане кога ги наговоруваше да се предадат.

– Ако имаме касмет да стигнеме до него, колај ќе ја разбистриме сета работа – им велеше попот на другарите -ама не верувам. He не остава тој пес кадијата; ќе не расипе уште во Прилеп – со право се плашеше попот, знаејќи го свирепиот карактер на прилепскиот кадија. Но, сепак ги советуваше:

– Сигурно сите нема да не погуби. Ако случајно некого од нас испратат во Станбул и излезе пред царот или некого од неговите везири, машки да се држи. Да му објасни се потанко какви зулуми направи прилепскиот кадија над слободните царски луѓе. Држете се за за старите фермани. Ако ги немаме ние сега в раце, сигурно таму, ќе се најдат траги од нив и ќе се обелодени работата. Тогаш и кадијата ќе го добие заслуженото.

Така „правоверните” го задушија востанието во Мариово и му ги испратија водачите на бунтот на прилепскиот кадија и на скопскиот беглер-бег да се расправаат со нив понатаму, а Аџи Јане и Аџи Рампо почнаа да бегуваат над останатите живи мажи, жени, деца и старци под новите имиња: Јануз-бег и Рифат-бег од Мариово.

Калеш Анѓа (XVI дел)
ЕДНА НЕДЕЛА по Илинден, во еден од најжешките дни на месец август поминаа преку Прилеп тринаесет мажи и две жени исповрзани со дебели синџири за гуши,

за раце и за нозе, водени од по тројца сејмени и пазени од по десет наемни царски војници со исукани јатагани и остри маздраци, а напред јаваа двајца бегови и еден забит на три црни коњи.

Беговите гордо седеа во седлата на коњите и се ѕвереа лево-десно да видат дали ги гледаат луѓето од куќите и ду-ќаните каде што врвеа. Едниот го праша другиот:

– Велиш ќе си достои кадијата на зборот?

– Таман работа еден кадија да кршне – му одговори другиот.

-Тогаш не за бадијала ја јадевме горештината летоска. Навистина живот ќе проживееме во Мариово како старите некогаш.

– Ке си имаме уште многу расправии со тие горјани, туку нели ги налегнавме овие- и покажаа со главата назад кон врзаните – другите ќе го наведат грбот да ги јавнеме. A и кадијата нека е жив. Ако ни потреба неговата помош, верувам нема да ни ја откаже.

Така си разговараа бившите аџии Јане и Рампо, сега прекрстени во Јунус и Рифат, и, гледајќи се во беговски алиш-та облечени, беа убедени дека се вистински бегови на Мари-ово. Успехот со задушувањето на бунтот си го препишуваа исклучиво на себе и беа сигурни дека кадијата ќе ги напра-ви салам бегови над покорените Мариовци. Тие веќе си пра-веа во умиштата свои и беговски кули по сите мариовски села и поставуваа ќаи и субаши на секој чифлиг.

Погледнуваа гордо во отворените пенџериња на ку-ќите и уште погорделиво се петлеа на седлата, но и ги наве-днуваа главите и ги вртеа на спротивната страна кога забе-лежуваа некој познат лик што плукаше гнасно кога ги пре-познаваше. Таквите слики не им беа пријатни и тие се чув-ствуваа некако виновни пред своите совести што ја напуш-тија верата и својот род, станаа предавници, заради удобен живот.

Врзаните пак бунтовници, откако влегоа во градот, ги кренаа главите високо и на секој сострадателен поглед од луѓето што беа појавени по прозорците одговараа со горда насмевка. Co тоа сакаа да им кажат на христијаните:

„Не жалајте не нас, ами жалајте се сами себеси што скапувате под топуците на агите. Ние си ја исполнивме нашата света должност и одиме на крстот за правдата. Сло-бодата со ништо не се заменува”.

И така одеа низ градот кој од кој погорди. Победи-телите – аџиите – горди со својата физичка победа над бун-товниците, а овие уште погорди со својата морална победа.

Турците пак се собираа по аскерот и џумле ги рас-прашуваа последните војници што луѓе се овие толку испо-врзани. Кога разбраа во што е работата, a се присетија на нападот што го направија Мариовците пред неколку години на кадилакот, сите збеснаа. Кој каде се наоѓаше бараше камења да се нафрли на бунтовниците и со тоа да си го излее јадот над овие непокорни ѓаури. Некои од нив се послужија со разно ѓубре од буништата, та дури и со изметот на во-ловите и коњите што се наоѓаше по сокаците. Но војниците го задржаа бесниот налет на раздразнетата толпа, и ги од-ведоа врзаните бунтовници пред кадилакот.

Слегоа од коњите беговите и забитот и еден ист онаков гаваз како оној пред петнаесет години што го при-јави Суљо-ага, влезе кај стариот кадија и по истите прописи ги пријави дојдените.

– Двајца и еден буљукбашија дојдоа сега и сакаат кај тебе, кади баба – смерно израпортира гавазот, правејќи темане.

Кадијата ја исправи наведнатата глава и го праша гавазот:

– Од каде идат?

– Од Мариово, рекоа.

– Од Мариово? Аферим бре, Аџи Јане! – се изненади кадијата и му заповеда на гавазот:

– Пушти ги нека влезат.

Овој излезе назадечки и на уште отворената врата се појави бившиот Аџи Јане, сега Јунус-бег и направи едно длабоко темане.

– Добар ден, кади ефенди. Дојдовме.

– Е, кажувај, најмлад синко на пророкот. Што стана? – со треперлив глас го праша кадијата Јунуса не отпоздраву-вајќи го и не слушајќи ги поздравите од Рифата и забитот, што влегоа по него.

– Готови се кади ефенди, готови!

– Готови? – радосно викна кадијата и се стрча кон Јунуса, го прегрна, го избакна и почна да го тапка по плеќи:

– Бравос, бре синко Јунусе, бравос! Ете тоа се вика верен слуга на падишахот – па се поздрави со Рифата и буљукбашијата и почна да распрашува:

– Е, како, како? Каде се сега? Или ги суредивте таму? Камо барем главите да им ги видам. Ги познавам јас тројцата од нив. Беа кај мене пред десетина-петнаесет години, тој поп Јаков, поп Димитрија и некој си Димитрија Стале. Ќе ги познаам нивните лејќи ако ги донесовте.

– Сите живи ти ги доведовме, кади ефенди, сите. Само тој Димитрија Стале и Мато Никола не се дадоа живи, си го зедоа делот пред портата на тврдината; и еден друг поп Пејо и оној си Петко Горго беа се обесиле на брестот, но нивните глави не ги донесовме да смрдат на горештинава. А другите ене ги исповрзани како мечки каде дремат на сонцето во дворот.

– Аферим, аферим, бре синковци, ашколсум, по сто-пати аферим кога ја свршивте и таа работа – не можеше стариот кадија да ги нафали победниците и да се нарадува на нивниот успех.

– Да ги видам – веднаш изјави кадијата и прв излезе од својата одаја и отиде во дворот.

Co злоба и гордост која може да ја има само средно-вековен победник, со рацете одзади, придружен од Јунуса, Рифата и забитот, се приближи до редицата исповрзани луѓе и жени и доби по едно длабоко темане од пазачите. Само врзаните не ги наведоа главите. Поп Јаков и Стојан Трајко дури ги поисправија. Се приближи до десната страна на редицата и го позна поп Јакова и почна иронично да му се врголи:

– Е! Е! Е!, папас ефенди! Мрда, мрда, домрда а? Што мислеше ти? Ке правиш каурско-попско царство сред отоманската царштина, стара будала, истресена. Виде? Те спетлале како мечка во синџири, каде ќе одиш сега, а? Ќе ти ја јадат кучињата мршата по буништата.

Попот прочкрта со забите и ја заврте главата настрана да не го гледа не кадијата, ами новиот бег Јунуса, кого уште кога се предаде го позна дека е ланскиот калуѓер од света Богородица и толку го замрази, што не можеше да му го гледа суратот, па ништо не му одговори на кадијата.

– He зборуваш, а? – му се врекна кадијата. Може за-неме овие години. Колку што знам, пред десетина години убаво зборуваше со оној и друтиот твој колега. Ми велеше тогаш дека ќе правиш поплаки, ами отепа толку мои луѓе? Гледаш? За сите сега царот ќе бара сметка од тебе.

– Нека е жив царот – процеди преку заби поп Јаков. – Ке му дадам јас сметка за сите негови, ама ќе барам сметка за сите неправди што ги направи и што ги прави прилепскиот кадија на рајата.

– Ха-ха-ха! Ке бараш попче, ќе бараш, и ќе најдеш. Справедлив е нашиот калиф. Ке даде сметка на еден бун-товник, како не! Само ќе видиме дали ќе го видиш ти него. Ми се чини ретко кој смртен достигнува до него – иронично му одговори кадијата, однапред решен да го осуди него на смрт и продолжи да ги гледа со ред врзаните, та дојде и до другиот крај на редицата каде што стоеја двете врзани жени.

Се загледа во едната, се загледа во другата, се поистави еден чекор назад, ги протрлка очите, кои му се навирија со солзи од напрегнатото ѕурење, промижурка со клепките, ги скрсти рацете, на градите, и почна да се клешти од смеа:

– Ха-ха-ха-ха! Ха-ха-ха-ха! Хи-хи-хи-хи и и и! – се смее кадијата, се витка доземи и се држи за стомак, не може здив да повлече од смеење. Откако се изнасмеа убаво, убаво, и се приближи на едната од жените, ја фати за долгите црни зулуфци, и ја исправи, и така исправената горда глава, и се заѕури одблизу во очите и почна пак тивко и пакосно да и се смее в лице, па низ смеа и се обрна со збор:

– Анѓо мори! Ти си Анѓо што побегна од мене, што те грабнаа или ме лажат очите! Ти си, ти си! Познавам јас колку за толку – и пак избувна да се смее.

– Туку, ајде доста – се обрна кон забитот и беговите

– терајте ги во апсаната и само по еднаш леб и вода на ден

– и се врати назад во својата канцеларија со Јунуса, Рифата и буљукбашијата да ги распраша понатака како ги совлада, како толку бргу, кој им помогна и друго.

Овие му раскажаа се потенко, кадијата ги пофали и богато ги награди од своја страна, напиша уште истиот ден писмо за скопскиот беглер-бег и го испрати, па се прибра вечерта во конакот да им раскаже на Ајша и каданите за повторното Анѓино ропство, а сужните ги затвори во својот затвор и ги држеше ни помалку, ни повеќе – токму три ме-сеци.

Калеш Анѓа (XVII дел)
АТПАЗАР и овој петок вриеше од народ и стока. Покрај продавачите и купувачите пазариштето уште од рано утро се исполни со луѓе што немаа никаква врска ни со купување, ни со продавање.

За забележување беше дека сиот тој народ беше муслимански -Турци и Цигани. И што имаше по некој каурин, уште рано продаде што продаде, купи што купи и како без глава го напушти пазариштето да не го фати пладнина в град. Помина телалот рано-рано и објави дека денеска во шест часот по турски, на пладнина, ќе бидат погубени на Атпазар двајца бунтовници од Мариово. Еден поп и еден мирјанин. За да не бидат присутни на страшната глетка, христијаните бегаа рано, а Турците и Циганите се заврвеа исто така рано, носејќи секој по заграб дрва и ги трупаа токму на она место од каде што пред дваесет и седум години кадијата го грабна Ангелета Сирмев и го прати за јаничар во Истанбул. Како за инает кадијата беше ја поставил кладата за татко му Трајка на тоа проклето место; и двајцата, син и татко, да пропаднат во истата јама. И за неполн час се направи карма од петстотини товари дрва. Кој како идеше, ги фрлаше дрвата на кармата, се тргаше на страна и мирно застануваше, чекајќи го интересниот настан. Така објави телалот. Интересен ќе биде овој настан, зошто досега така се нема видено во градов. Луѓе живи ќе се печат.

„Реков дека ќе го погубам така и алах ми ја исполни желбата”, си велеше во себе кадијата кога ги судеше бунтовниците и одбираше кого да го осуди на смрт освен поп Јакова, кој беше однапред определен како водач на бунтот. Кога разбра дека Трајко Сирме и бил татко на Анѓа, не можеше да се воздржи, а да не воскликне пред неа:

– Ами кога ти велев дека ќе ги изгубиш родителите, ти што велеше, а? – и пак ја покани да се потурчи, не да ја прави сега анама, ами да му помине инаетот, да биде на неговото.

Ги стави ќерката и таткото за да се насладува на својот садизам. Тука го препозна Трајка дека тој го удри по глава кога му влегоа во конакот да ја спасуваат Анѓа и уште толку го зацврсти решението него да го осуди на смрт и со тоа да се одмазди за сето она што му го направија Мариовците за овие дваесет и седум години борба.

– Што велиш сега, Анѓо? Ќе се потурчиш да пуштам татка ти, или сега ќе речеш нејќум? Пред петнаесет години велеше „ако фатит кадијата татка ми и брата ми’\ Еве, фатив, најпосле… – и пристапи и почна цинички да и зборува, наднесувајќи и се над лицето.

Кога кадијата рече „и брат ми”, Анѓа претрпна, би-дејќи и брат и Јован беше во врзаните и дотерани бунтовници.

„Ами сега?” си рече и се стресе. „Ако разбере дека и тој е тука, сигурно и него ќе го погуби. Тогаш дури ќе се запусти татковата куќа”. Ожолте, омодре, капки жешка пот ја облеаја, но издржа да не ја покаже возбудата.

Но на кадијата ни на ум не му паѓаше да го бара и брата и во дотераните, ниту пак можеше да го открие и да сакаше. Татка и го препозна од нападот кога ја извадија неа од кај него, а и самиот Трајко не си го мени името како аџи Јане ги прочита сите имиња што ги запиша во својот тефтер на Богородица во Старавина. Тогаш и Трајко Сирмев го запиша поп Јаков во тој тефтер. И кога се предадоа во Пешта, аџијата се распраша за имињата и разбра дека Трајко Сирмев и е татко на Анѓа, а свекор на другата фатена жена – Сирма, што беше мажена за Јована Сирмев. Понатаму не ја изведе работата на чистина. Луѓето се кажаа на разни имиња, та и Стојана не го открија дека и е маж на Анѓа. Но, бидејќи по тефтерот од аџи-Јанета имаше шеснаесет водачи, тој врза тринаесет мажи и две жени и токму погоди: Анѓа со мажа и

Стојана и Сирма со мажа и Јована. И со тоа, речиси, Сир-мевата куќа навистина се запусте. Остана бабата Велика со двете внучиња Ангелевци. И Анѓа и Јован ги крстеа своите машки деца на името од пленетото братче Ангелета.

Кадијата и не го праша аџи Јанета кого дотера. Доста му беше што му го дотера поп Јакова, а другите водачи што се споменуваат во царскиот ферман загинале во борбите или се обесиле како што направија поп Пејо и Петко Горго. Добро сторил аџи Јане што дотерал други на нивните места да се пратат во Истанбул за веслање по бродовите. Затоа кадијата не сакаше да знае кои се другите дотерани, та не праша ни за брат и на Анѓа – Јована.

Анѓа и сега гордо ја исправи главата и внимателно го ислуша додека зборуваше тој. Кога го постави прашањето, таа ги сврте очите во татка си и тој го прочита нејзиното прашање:

„Што велиш, да се потурчам да не те погуби кадијата?”

Трајко го разбра макар Анѓа да не проговори ни збор. Тоа беше напишано со големи букви во нејзините очи и тоа јасно го прочита иако не беше писмен за обично писмо. Затоа веднаш ги свеси веѓите и ја замавна одречно главата, а во исто време извика силно, речиси ревна:

– He, Анѓе! Ти тргна по правиот пат уште пред пет-наесет години и оди по него додека ќе ти стои главата на рамењата. За мојот живот јас ќе си го берам гајлето.

Кадијата го слушна и го изнапцу:

– He прашам тебе, бре домус! – му се врекна и пак и повтори на Анѓа:

– Кажи де, кажи; што молчиш. Речи дека ќе се потур-чиш и ќе дојдеш на конакот мој, сега ќе пуштам него да одит дома.

– Тој кажа за мене – изусти Анѓа и го погледна татка си. – Ако не го примаш неговиот одговор, тогаш слушај аго – што не ти е драго: HE, HE и HE! Коли, беси, дери, печи, се што сакаш прави, ама тоа HE! Јас сум господар на својата душа. Снагата можеш и да ја испоганиш, ама душата не ти ја давам дури стои во мене – го повтори Анѓа одговорот и му плукна во лицето.

Кадијата почна да цука, и речиси, се замаја кога го слушна одговорот. Никако не му идеше в глава толкава упор-ност и пожртвуваност, тврдоглавост, како што си велеше самиот во себе. He можеше да си го објасни фанатизмот на овие луѓе што ги жртвуваа животите заради своите души; заради верата и слободата што ги бранеа по цената на живо-тите. И реши да го осуди Трајка на смрт за да си ја излее омразата и спрема Анѓа. И навистина ги осуди двајцата со поп Јакова.

Пресудите на кадиите беа извршни, па и за смрт да се однесуваа. Што пресудуваше кадијата, тоа имаше да се ис-полни. Никакви жалби не можеа да ги одменат па ни оваа со која ги осуди Трајка и поп Јакова.

Затоа тој нареди да објави телалот дека денеска во шест часот – на пладнина – ќе бидат јавно спалени на Атпазар двајца бунтовници од Мариово. Секој правоверен да излезе со еден заграб дрва и да присуствува на инте-ресното погубување на бунтовниците кога ќе бидат живи изгорени.

Телалот уште рано изутрината ги изреди сите сокаци по маалата, па дојде и во чаршијата која штотуку се отво-раше. Гласно „како телал” повика пред дуќаните, особено пред христијанските. Овие го слушнаа и веднаш почнаа да ги затвораат дуќаните, да ја избегаат глетката која ја при-готвуваше кадијата за сите „неверници”. А телалот отиде и на самиот Атпазар. Грмна тука од секаде посилно да го слуш-нат каурите – пазарџии – и повтори на сите четири краишта, а потоа отиде на средето каде што беа насобрани десетина-петнаесет сејмени со еден буљукбаша.

– Овдека, овдека ќе бидат изгорени, испечени, на ова местоооо! – се провикна и ги виде најревносните пророкови синови каде носат, не заграби или цепаници, ами товари суви буковици. Меѓу тие исполнители на наредбата од ка-дијата беа нашите познати бегови Јунус и Рифат во друштво со муфтијата, имамот и неколку оџалари и агалари, кои не сакаа да носат в раце дрва та затоа натоварија по еден коњ и ги растоварија на местото што им го покажаа сејмените. Ги вратија коњите по децата што дојдоа со нив, а тие ја формираа првата почесна редица од гледачи.

– Ке биде интересна денешната работа, зар не? -праша еден од агаларите и почна да ги тегне бројниците.

– Да гледаш живи луѓе да се печат, зар може да биде неинтересно? – му одговори аџи Рампо, сега Рифат-бег и тој вадејќи ги своите бројници што ги донесе од Ерусалим кога отиде да стане аџија.

– Жими вера, што ќедар му направија тие пезевенци на падишахот наш, и таа е мала џеза за нив. Јас да сум на местото од кадијата прво живи ќе ги одерам, после ќе ги печам, ја одобри Јунус-бег свирепата постапка, жалејќи се во себе што не се сети да му предложи на кадијата прво да ги одере, па после да ги пече, бидејќи тој му предложи да ги погуби на клада. И почна да им раскажува на новите колеги какви „злодела” му направија тие „проклети” Мариовци на султанот:

– Јас бев, ефендилер, очевидец кога стотици наши луѓе тие пезевенци испратија кај големиот пророк. Според мене, не двајца, ами сите што се дотерани, на огнот да се испечат…

Сакаше да каже сите Мариовци, до куче, да се испечат, но се сети дека тој е сега бег на Мариово, та ќе му требаат луѓе за работа. Затоа предлагаше барем фатените да се по-губат.

И кадијата беше на тоа мислење, но ферманот од сул-танот јасно зборуваше: „Штом ќе ја добиеш мојата заповед здраво да се зафатиш со нивното фаќање. И ЗА НИВНИТЕ БУНТОВНИЧКИ ДЕЈСТВА, НЕКОИ ОД НИВ ДА НАКАЖЕШ CO СМРТ. ДРУГИ ДА ИСПРАТИШ ВО ПРЕСТОЛНИНАТА ЗА ДА БИДАТ ИСПРАТЕНИ НА ВЕСЛАЊЕ ПО БРОДОВИТЕ”. И мораше да постапи по него. Реши да испрати повеќе во Истанбул. мислејќи со тоа повеќе да му користи на својот падишах, отколку да му соопшти дека толку и толку избесил, испекол, а помалку пратил таму за работа. Се разбира дека и тука беше сметкаџиството. Од обесените веќе никој немаше да има никаква корист, а од живите – царските галии најдуваа робови за веслање, што секако повеќе ќе му се направеше ќефот на султанот.

Затоа кадијата реши само двајца да погуби, башка од оние таму што загинаа во борбата со аскерот и самите што се избесија на брестот во тврдината. Да ги погуби најлутите свои непријатели поп Јакова и Трајка Сирмев; првиот како најопасен водач на бунтот, а вториот повеќе за инает на Анѓа. На нив да си ја излее сета омраза и со тоа да му олесни на душата.

Долго време се мислеше кадијата и се советуваше со своите мезличари со каква казна да ги накаже осудените бунтовници.

– Да им тргнам по еден пиштол в чело? – беше првата мисла, но му се виде блага казната според престапите на осудените. – Ке ги замижат очите, ќе го дочекаат куршумот и ќе умрат за пет декики. He, не! Нешто полошо, помачно, пострашно. Да им ги пресечам главите со јатаганот? – Исто! Да ги набијам живи на кол? – му светна во умот и ги развлече дебелите муцки, задоволен што намисли пострашна и „по-срамна” смрт, но пак се обрна кон собраните агалари и оџа-лари:

– Што мислите вие, ефендилер? Можеби некој од вас знае некоја друга казна, пострашна, понова, помодерна да ја наречеме?

Јунус не можеше да се воздржи:

– Јас знам, кади баба, јас една, ама којзнае дали не ќе ви изгледа каурска, зашто таа е сега најмодерна кај каурите. Тие нивните бунтовници живи ги печат на големи огнови насред пазариште. Ако мислите дека ќе излезе интересно, ајде и ние да погледаме малку сеир како се пече попчето живо на жарот.

– Да си жив,фре синко Јунусе – се провикна кадијата, задоволен од предлогот на новиот бег. – Навистина ти ќе одиш кај големиот пророк во рајот, што им правиш вакви услуги на неговите верни – а потоа се обрна кон другите агалари:

– Што велите вие, ефендилер? Убав предлог даде Јунус-бег, а? Мене ме бендисува. Толку повеќе што тој мари-фет го измислиле пак тие – каурите. Ете, со нивниот камен по нивните глави, а?

Сите го прифатија предлогот од аџи Јанета и затоа први донесоа по цел товар дрва на Атпазар за да се изврши свирепата казна над двајцата осудени бунтовници.

По нив се заредија сите правоверни од Прилеп – барем еден од куќа – со по неколку дрва в раце. Кој немаше дрва за горење, искорна по некое черчеве, праг или штица од трошните куќарки, само и само до припомогне во извршу-вањето на „свештеното” дело. Секое уништување на ино-верец, беше свештено дело за муслиманите. И сега таква беше пораката од кадијата: Секој да излезе на Атпазар со дрва за да се сврши оваа „свештена” работа.

И уште пред пладнина се насобрал народ колку што

не се очекуваше, a со тоа и купот дрва се направи пет метра

висок, а, можеби, десет широк. Сите се тискаа кој поблиску

до огнот да застане за да може подобро да гледа што ќе

прават осудените на жарот. Се направи обрач со луѓе што

го исполни целото пазариште, та дури и блиските сокачиња

од чаршијата. i

Околу десет часот обрачот го раскинаа десетина ссјј мени и му направија пат на самиот кадија, кој, како другите, донесе една мала цепаница и ја фрли на врвот на камарата.

– Нека е аирлија работата, ги поздрави присутните агалари, бегови и оџалари, кои му направија место во првата редица.

– За аир ќе биде, кади баба, ако сака алах. Ке требиме двајца душмани на светата вера пророкова, – му одговори самиот муфтија.

– Тогаш да почнеме – рече кадијата и погледна во еден од оџаците. – Еден од вас свештените лица да го запали огнот.

Веднаш се пријавија тројца, меѓу кои и самиот имам, на кого кадијата се задржа. Овој излезе напред со сето до-стоинство на антички жарец, пред олтарот на боговите и ја прифати веќе запалената борина од еден гаваз. Ја крена главата кон небото и почна нешто да мрмори. Сигурно му упатуваше благодарствени молитви на големиот пророк што го удостои и овој ред да биде негов слуга и да му принесе две ѓаурски жртви на неговиот олтар. Расфрлаа сејмените од дрвата настрана а имамот ја кладе борината сред нив.

He требаше многу време да се вивне огнот. Сувите дрва, штиците и черчевињата се запалија и веќе пламенот изби и до самиот врв; потоа се распламте „до небо”.

Масата свет почна да урлика само што го виде пла-менот. Почна да се стиска кон огнот, но кадијата го имаше предвидено тоа, та совреме нареди редица сејмени пред лу-ѓето, така што неколку метри од огнот беа слободни. Сејме-ните не се даваа да бидат турнати напред, зашто почна да им ги пече лицата, та стоеја како заковани правејќи тврд ѕид од луѓе.

Почна врева и ѓурултија во задните редици. Некои се раскараа, та дури и потепаа заради бутканицата, а, речиси, сите почнаа да викаат:

– Да ги видиме ѓаурите на огноот! Да ги видиме душманите, нечистите, арамиите да се испечааат!

Кадијата и сам возбуден, не можеше да ја дочека пладнината. Нареди да ги доведат попот и Трајка.

По сокачето откај затворот се зададоа група сејмени со врзаните осуденици. Толпата почна да ги пцуе, да ги плука и да намавнува, но сејмените не допуштаа никому да им се приближи.

Попот и Трајко беа оковани со пранги од по дваесет оки и врзани со синџири за гуши, со белегзии на рацете, потоа двајцата еден за друг и така ѕевгарички идеа водени напред од четворица сејмени, а назад следени од осум. Од страните правеа ѕид други десет сејмени, така што осу-дениците не можеа да ја видат толпата разбеснети муслимани што пцуеше и плукаше? но по вревата што се креваше знаеја веќе каде ги водат и што ќе биде со нив. Претполагаа дека ќе ги стрелаат, можеби ќе им ги пресечат главите со јата-ганите и после ќе ги закачат на колје за да се плашат ѓаурите од власта. Имаа слушано дека и живи на кол навирале агите, ама сепак се тешеа белким дотаму нема да ги мачи кадијата. Белким и во него има нешто „душа” и „исав”. Барем смртта да не им биде толку свирепа. Најпосле, смрт е смрт, било по кој пат да иде таа.

Но кога го видоа чадот, а потоа и пламенот „до небо”, и двајцата вомјазено се погледнаа:

– Решиле живи да не печат, а? – праша Трајко и како некакви нови сили и кураж да доби во себе, па продолжи: -Ако, оче,ако! Поголеми ќе бидеме во редот на божјите угод-ници. Како ни велеше ти? „Колку човек повеќе и поголеми страдања ќе претрпи за светата вера Ристосова, толку поголем божји угодник ќе стане”. Еве нас двајцата – живи в оган. Што може поголемо страдање да има од ова, жив да се печеш?

– Така е, Трајко! He клони духом. Господ наш Исус Христос се гледа и секому ќе му даде според неговите заслуги. Нам ни ја подава оваа чаша полна со горчина за да ни ја проба верата во него. Ја испиеме ли без муртење и роптање, верата од неговото вечно царство ни е отворена уште навечер.

Така одеа во пресрет на смртта верски фанатизира-ните луѓе во епохата на средновековното мракобесие, па и нашите бунтовници поп Јаков и Трајко Сирмев на кладата. Затоа тие, не само што не покажаа страв пред ужасната смрт, ами напротив, ги кренаа главите високо и гордо ја стрелаа со очите насобраната маса „нечисти”. Верскиот ан-тагонизам беше на својот највисок врв, до безмилосно истре-бување.

Кога излегоа пред првите редици и го видоа кадијата со агаларите, застанаа. Поп Јаков не можеше да се воздржи кога ги виде потурчените аџии Јанета и Рампа, па со гнасење им подвикнаа:

– Ја добивте играта на овој свет, но ќе се прашаме таму горе- и погледна во небото.

Сите агалари се насмевнаа и погледнаа во новите свои колеги Јунуса и Рифата, а кадијата му одговори место аџиите:

– Плати го ти, папаз, борчот овдека, ние ќе плаќаме таму. Еве да видиш дека царската рака е долга и никој од неа не може да куртули. Дојде црниот петок и за вас бунтов-ниците. Нека ја земе сега алах мојата душа.

– He дека има душа во вас та да ја земе Алах и господ! Ако имавте вие души, немаше да го правите сето ова. Туку… гледа господ и секому ќе му даде според неговите дела.

– He пцалај, прчу не пцалај… има душа, нема душа во нас. Ние знаеме поарно од тебе – му одговори аџи Јане окуражен со одговорот од кадијата. А кадијата им нареди на сејмените:

– Алиштата долу и… – покажа на врвот од огнот -горе на грб… да чуеме оттаму што ќе пропцала попецот.

За миг на осудениците им ги распараа алиштата со јатаганите, ги соблекоа и ги грабнаа по двајца јаки сејмени и дренкокош – едниот за глава другиот за нозе ги качија и ги бапнаа врз разгорениот оган. Ги испржалија и сејмените мустаќите, веѓите, клепките; ги запалија и алиштата, но свршија работа. Врзаните останаа врз огнот, не можејќи, ни пак сакајќи да останат. Обајцата ги втренчија погледите во небото, без да пуштат глас од себе, и дури имаше живот во нив устите им мрдаа. Поп Јаков упатуваше молитви кон небото, што ги знаеше од црковните книги, а особено една „В руцје твои предају дух мој, господи”, а Трајко мрмореше: „За твојата света вера и златната слобода, прибери ја, господи, душата моја”. И огнот го направи своето.

Арно ама, секогаш случајноста го поткрепуваше суеверјето, па и тука тоа го направи. Големиот оган направи голем куп жар, и, штотуку падна дебелиот мрак и убаво се затемни, дувна еден силен ветар, та почна да го разнесува наоколу. А наоколу беа дуќаните од чаршијата – турски, каурски, измешани. Напаѓа жарје и пуза по покривачите што беа повеќе од трска и штици, и, дури да се забележи пожарот, чаршијата вивна во пламен.

My кажаа на кадијата за случајов; тој нареди да се гаси пожарот, а само длабоко се замисли:

„Ама пис милет, анани… ана! И умрен од пакост не се откажува; запусти чаршијата”, си брбореше во себе и пак умот му отиде во Анѓа: „Сигурно таа е маѓепсница, па види сега што направи. Требаше и неа да ја испечам, да не го правеше овој пакост”. Но веднаш се тргна исплашен: „По-арно што не ја фрлив и неа; можеше и мене да ме привлече да изгорам и јас во огнот”.

Co тие и уште многу црни мисли кадијата ја преседе таа ноќ и реши уште утре да ги испрати сужните за Истанбул, да му се симне еднаш тој товар од грбот и да се ослободи од стравот што го чувствуваше од Анѓиното присуство, убеден дека таа е вештерка, маѓепсницата.

Калеш Анѓа (XVIII дел)
УШТЕ ИСТАТА НОЌ по спалувањето на поп Јакова и Трајка кадијата нареди да се спреми потребен број сејмени што ќе ги затера бунтовниците во Цариград.

Самиот седна и напиша кратко писмо лично до султанот, без да знае дека Сулејман уште пред три месеци умре пред Сигет во Хрватска и на негово место дојде син му Селим II. Тој побрза да се стави на чело на својата голема ордија, која се готвеше да ја нападне австриската престолнина Виена. Лошата зима и мекиот карактер на Селима го одвратија од оваа намера и тој се врати во Стамбол, откажувајќи се од лудите амбиции на татка си да го покори и поислами целиот свет.

Таа ноќ во прилепскиот затвор вриеше. Во кулушот каде што беа затворени бунтовниците дојдоа десетина-петнаесет сејмени и доведоа двајца ковачи. Овие почнаа со работа. Прво им наметнаа по една алка околу гушите и ги заковаа. За алките заковаа синџир од два метри должина, па тој синџир го врзаа за алката на наредниот и така со дваесет и шест метри синџир и тринаесет алки ги оковаа сите бунтовници на по два метра растојание еден од друг, да можат да одат на двојни редови. Првата двојка – челото го правеа поп Димитрија и Јован Сирмев, а последната – Анѓа и Сирма. Како тек, најодзади беше врзан Стојан за Анѓа. потоа ги врзаа двојките една за друга со друг синџир на по метар растојание, така што врзаните можеа да одат два ме-тра еден по друг во должина и еден метар во ширина.

Откако ја свршија оваа работа, им ги стегнаа рацете наопаку со белегзиите што ги имаа и во затворот, но затоа пак им ги ослободија нозете од тешките пранги за да можат да одат.

– Имаме господ, деца, имаме – ги тешеше поп Дими-трија кога почнаа да им ги симињаат прангите. – Ќе не тераат некаде подалеку, штом ни ги ослободуваат нозете. – И правилно предвиде старецот. На поп Јакова и Трајка не им ги ослободија нозете ни при самото спалување. Затоа ова беше знак дека не ги водат на губилиште, туку во Прилеп.

Така исповрзани ја дочекаа зората, кога дојдоа педе-сетина сејмени и ги повикаа да излезат од кулушот. Луѓето ги размрдаа нозете, ги оптегнаа глезните и видоа дека ќе можат да се движат во колона по двајца.

Излегоа сите во дворот каде што веќе беше дошол кадијата со своите мезличари. Ги изгледа крвнички сите и кусо им соопшти за каде ги подготвува. Им одржа кратка придака на своите сејмени и им даде упатства каде да ги одведат. На буљукбашијата му го даде писмото лично за султанот и колоната тргна водена од шест души сејмени, заградени од по десет од страните и шест одзади. Другите осумнаесет со буљукбашијата имаше да се грижат за пљач-ките и продуктите што беа натоварени на шест поштенски коли.

Врзаните сакаа да се прекрстат, но бидејќи рацете им беа врзани одзади, само гласно сите рекоа: „Ајде боже по-можи”.

Колку и да настојуваа сејмените да се брза, колоната, како што беше исповрзана, не можеше да развие брзина каква што сакаа тие. Ако застануваше некој од врзаните по некоја физиолошка потреба, мораше целата колона да за-стане и да го чека. На дваесеттиот километар мораа да напра-ват кратка починка, бидејќи луѓето беа прегладнети уште во затворот, та требаше да им се даде барем по парче леб колку-толку да се закрепат за да можат да го издржат дол-гиот пат. Кадијата така им нареди – да им даваат патем трипати на ден по малку леб и вода за да можат да ги одведат до Истанбул.

– Ако некој се заинаети и нејќи да оди, ќе му го тргате јатаганот и главата ќе му ја однесете на падишахот – им рече на сејмените во дворот на затворот, пред осудените гласно, така што тие добро го слушнаа. Затоа и никој до првиот конак и не помислуваше да се влече или пак да легне на сред пат – да не оди. Толку повеќе што и самите осудени одвај чекаа да отидат до султанот и да ја разбистрат целата работа.

По ручекот и одморот од еден час време сејмените пак им ги навреа белегзиите на рацете и ги потераа. Но -колку да ми даваа зорт да стигнат до Битола, бавното одење и кусиот декемвриски ден тоа не го дозволија. Ги фати мракот уште пред анот кај Вашарејца и тие беа принудени тука да преноќат.

Анџиите – Турци не се радуваа на вакви гости – муш-терии, бидејќи тие не правеа богзнае каков алашвериш. Освен по некој шербет што се напиваа сејмените и сено што земаа за коњите, други трошоци не правеа. Јадење си носеа, пијалак не пиеја, а на сужните не им дозволуваа ни шербет да се напијат, та остави тие што немаа ни аспра кај нив.

И оваа вечер така поминаа сите -и гостите, и анџиите.

Сужните ги втераа во еден од авурите и ги затворија заедно со дванаесетте коњи; им дадоа пак по парче леб и по некоја голтка вода и им ги заклучија рацете, врзувајќи ги крајните синџири за по еден од диреците на јаслите. Им турија сено и слама на коњите, го затворија авурот, ја заклу-чија вратата и отидоа во анот да ги сушат мокрите алишта на огништето. Дожд со лапавица ги фати дента и тие накис-наа до кожа.

Врзаните, откако ги затворија, се спикаа некои под јасли во сламата, други во самите јасли и цела ноќ се тресеа од студ, но некако со сламата го ублажија студот и ја дочекаа зората.

– Кураж, деца, кураж. Чинете гајрет да отидеме живо до Стамбол, белким таму ќе се разбистри работата, – не престануваше да ги тешц стариот поп Димитрија.

Ho далеку беше Стамбол. Ќе издржат ли толкав долг пат? – Пешки? Без доволно храна, накиснати до кожа, без оган и алишта? Врзани еден за друг?

Што ќе прават. Мораат да издржат, инаку… слушнаа кадијата што рече: „Кој ќе застане на патот, сејмените да му ја однесат главата на падишахот”.

Предремаа пред зората сите – и сужните и сејмените, и буљукбашијата си го јавна коњот и нареди да се тргне. Си го зеде секој своето место и уште за ручек стигнаа во Битола.

Иако имаше време да продолжат барем до кај Соро-виќ, тие останаа на втор конак во Битола. Буљукбашијата Сефедин многу добро го знаеше патот, бидејќи лани беше да го однесе писмото од кадијата, та не се брзаше многу-многу. Нему му беше наредено да ги доведе бунтовниците, но не му беше даден срок кога да ги одведе.

Ги затворија врзаните во Катил-хане, а сејмените ја поминаа таа ноќ во празните кулуши. Се нагреаја на огнот, вечераа на видело и утредента продолжија за Воден.

Минувајќи низ градот и овде се повтори она што се случи во Прилеп кога ги дотераа по Илинден од Мариово.. Турците ги пцуеја, фрлаа камење по нив, а христијаните се затскриваа зад ќепенците да не ги гледаат така исповрзани и гревовни. Ретко кој покуражен се осмели да им подаде по некој сомун леб, но место нив, сомуните ги земаа сејмените, бидејќи тие беа врзани, та не можеа да посегнат по лебот. И тоа беше доста. Таинот им се зголемуваше и со тоа добиваа повеќе сили да издржат докрај.

– Уште има луѓе за бога – велеше Јован Сирмев кога во Воден им дадоа по два сомуна и по парче сирење. Тоа ги тешеше и им ја зголемуваше силата да издржат. Им даваше морална поткрепа, гледајќи дека не се оставени од сите. Овие луѓе што им го даваа лебот им сочувствуваа, беа на нивна страна, на страната на правдата. Крај нив и тие не се чувствуваа сами. Најлошото е да се чувствува човек осамен, без никаде никого. Тогаш е блиску до очаеноста, а ова го води во погибел, до самоубиство. Затоа овие сомуни леб и сирењето ги хранеа нашите сужни и физички и духовно.

Бидејќи наредбата беше да се одведат сужните живи во Истанбул, буљукбашијата не се брзаше. Толку повеќе што триесет и двајца од сејмените мораа да одат пешки со врзаните. И не само пазачите мораа да одат пешки, ами и другите осумнаесет не можеа да јаваат на шесте коли, бидејќи колите беа натоварени со пљачки од пешаците, a речиси, сите беа пешаци, освен буљукбашијата.

По патот постанаа три-четири стари доодени коњи и мораа да ги сменуваат по аништата. За тоа им требаше вре-ме, во кое пешаците се одморија.

На едно преноќиште насред џаде меѓу Драма и Кавала им се случи и една непријатна случка:

Една разбојничка банда од типот на подоцнежните крџалии го нападнаа анот под претпоставка дека шест пош-тенски коли, чувани од толку сејмени, носат некакво царско азно (арач) собрано од битолскиот, јанинскиот и солунскиот вилает.

Бандата направи препад токму на полноќ, кога измо-рените сејмени, ги налегна дремка, та разбојниците иако беа бројно многу помалку од сејмените, успеаја да ги опљач-каат колите и да ги одведат сите дванаесет коњи. Ги најдоа врзаните во авурот кај коњите и се обидоа да им ги симнат синџирите од гушата, но немајќи алати за таква работа, а и сејмените се прибраа и почнаа да ги притискаат, се откажаа и ги оставија во јаслите да се тресат од студ и страв.

Во таа борба неколку сејмени беа лесно ранети, та мораа да се задржат, колку-толку да се повлекуваат; барем пристојно да бидат преврзани за да можат да го продолжат патот. А најголема тешкотија им беше да најдат други коњи. По оваа причина мораа да се задржат три-четири дена на тој конак. Co тоа сужните добро се одморија, макар и погладни.

Разбојниците им нанесоа голема штета. Коњите не-како ги наместија – кадијата му даде на Сефедина неколку илјади аспри за патен трошок – храна за луѓето и коњите, но мораше сите пари да ги потроши за да купи коњи. Хра-ната што ја подготви во Солун им ја зедоа разбојниците, та останаа сосема без храна. Затоа последните дни, речиси, гладни одеа сите. Земаа на вересија од аништата по неколку сомуни леб, но прво си го делеа сејмените меѓу себе, та што им престануваше им даваа по некој залак на сужните.

По таа причина овие изгладнеа и почнаа одвај да се влечат по калливото џаде. А и времето ги отепа. Лапавицата речиси на целиот пат им беше другар, та им ги стопи и по-следните сили.

Премале Ристе Стале, и сејмените му се притокмија да му ја пресечат главата, за да ги набројат пред султанот сите бунтовници. Но тука беа Стојан и Јован и тие се пону-дија на раце да го носат, иако, и самите одвај ги креваа нозете. Така не го дадоа Ристета.

Преку Ксанти, Гумурџина, Суфли, Димотика, Узун, Кипри, Сарај, Луле Бургас и Чатала по дваесет и четири-дневен напорен пат, се најдоа на брегот на Босфорот. Тука Сефедин се пријави на пристанишната управа и објасни каде оди и со колку луѓе. Побара да го пренесат на азискиот брег на Цариград за да му ги предаде бунтовниците лично на султанот. Го покажа и писмото од кадијата и овие го пренесоа.

За првпат нашите бунтовници видоа море и за првпат седнаа во галија да бидат превозени на другата страна. Ср-цата им се стегнаа кога ги видоа изврзаните голи робови на галиите како ги тепаат морнарите посилно да веслаат.

– За овде не испрати кадијата – му се испушти на Сто-јана, покажувајќи на робовите.

– Ке ја видиме таа работа, само нека не изведат пред султанот – пак поп Димитрија ги тешеше.

Како беше да беше, ги пренесоа преку море и тие се најдоа на азискиот брег на Босфорот.

– Е, сега сме веќе навистина во вит-виделија, преку сино море – и почнаа жените да се жалат.

– Враќање оттука – здравје да имаме! – изусти Сирма и умот отиде во петгодишното синче Ангелета што и го остави на бабата Велика.

Сирмината мисла се пренесе и на Анѓа, та без да си проговорат се разбраа дека на истата мисла се и двете. Мај-чината љубов е разгоре и тие почнаа да ронат соли. Сакаа да се прегрнат и прегрнати да се наплачат, но рацете им беа врзани одзади, та само главите ги доближија една до друга и продолжија да плачат.

Сирма почна да ја теши Анѓа:

– Ти не си толку за жалење, Анѓе! Остави три по тебе; како да е, некое ќе остане да го носи името на Стојана. Него-вото огниште нема да се угасне, ами јас, јас, сирота! Една искра е; се угаси ли таа, се угаси за навек Сирмевото огниште.

И така беше. Од Сирмевци останаа само малиот Ангеле од Јована и Сирма. Едно роди Сирма и уште едно не кукна. Го крстија на стрико му Ангеле – пленетиот.

Дедото Богдан умре во Чаништа под ударите на сејмените кога ја плени кадијата Анѓа. Трајка го спали кади-јата во Прилеп. Јована, еве го, го дотера со нив преку море. Од целото семејство Сирмеви остана бабата Велика со внучето од сина и Јована. И тоа ако го погубат душманите, навистина ќе се угаси Сирмевото огниште.

Кај Анѓа беше поинаку. Таа со Стојана џрипечали два сина и една ќерка. И тие првото машко го крстија на пленетото братче – Ангеле. Второто – на деда му Ристета, а девојчето на мајка и на Анѓа – Велика. Секако, сите три нема да ги погубат Турците. Ристевското огниште нема да се угасне.

Се исплакаа на брегот на морето и се пренесоа со ми-слите во далечното свое Мариово.

– Што ли прават сега тие? – праша Сирма и ја виде свекрва си Велика како го стисна в раце малото Ангелче, a двајца сејмени со исукани јатагани стојат пред неа и и го бараат детето. Тие викаат:

– Дај го ваму тој бунтовнички домазлак. Од оваа куќа не треба да остане никаков подмладок; да не се свампират дедо му и татко му па да се дигнат на нова буна. Бабата пишти и го стиска внучето, но едниот ја удри со тилјето од јатаганот по раце и таа го испушти детето. Тоа паѓа на земи, а другиот го прободува во срцето. Малото писнува, сака да се преврти, но јатаганот го пробил и го закачил в земји.

Co тие црни мисли како секоја мајка што мисли кога е оддалечено од чедото. Сирма писна и се струполи наземи; онесвестена почна да блада, пиштејќи:

– Детето, луѓе, детето го убоде оној пес. На мајка Геле, што кабает направи ти на пет години, што те изедоа пците крастави…

Ни Анѓа не мислеше друго. Но таа го виде само едното дете прободено, додека другите две свекрва и успеала да ги скрие во кочината, та не ги нашле, и тие останаа живи. Нејзината надеж не беше изгасната. Ако доживее да се врати, ќе има кој да ја пречека и да и рече „мамо”. Додека Сирма, и да се врати, ќе биде црна кукавица до животи. Затоа Анѓа се додржа; не падна во несвест.

Луѓето нададоа викотници кон буљукбашијата, а овој нареди, та донесоа вода и ја потурија Сирма. Оваа се освести некое време и сите тргнаа кон затворот. Ги предаде Сефедин на мудурот, ги смести сејмените во еден на и утредента отиде да му го предаде писмото лично на султанот, а потоа и самите бунтовници.

Што ли правеше бабата Велика Сирмева во Старавина за ова време? Дали навистина сејмените и ги прободија внучињата? Можеби и нејзе и ја пресекоа главата како на жена и мајка на двајца султанови непријатели?

He. Кадијата се задоволи со смртта на поп Јакова и Трајка и не сакаше да знае што станува понатаму со зло-гласното Мариово. Ја симна таа тежина од својот грб и дла-боко задоволно се издиши кога го испрати Сефедина со врза-ните бунтовници. Неговата работа дотука беше и тој ја свр-ши според заповедта од султанот. Затоа Мариово им го пре¬пушти на новите бегови Јунуса и Рифата тие да се расправа-ат со Мариовците како знаат и како сакаат. Тој го чекаше од нив ветеното – десетте ќесиња пари. Дали ќе колат по Мариово, ќе бесат, тепаат, пљачкаат или ќе ги галат Мариов-ците, тоа беше нивна работат.

А нив веќе ги видовме што прават: јадат, пијат, беснеат и пари собираат за да го исполнат ветувањето спрема кади-јата. И ним им помина лутината. Целта си ја постигнаа -станаа бегови на Мариово, та на некаква одмазда и не помислуваа. Та тие и не беа со нешто навредени па да се одмаздуваат?

За буната платија водачите, на чело со поп Јакова. Уште требаше и да им бидат благодарни што ја поведоа таа буна, да станат тие бегови. Ако беа се согласиле да му се покорат на кадијата, тие немаше да бидат бегови, бидејќи кадијата и без нив ќе си ја свршеше работата. 4

Од друга страна се држеа за својата мисла дека децата ќе им требаат за работа и по чифлизите кога ќе пораснат. А старците и бабите и инаку бргу ќе изумрат; зошто само гревот да им го земаат на своите души. Од таа причина не извршија никакви колења и убивања по селата.

И бабата Велика со малото Геле се прибра дома, но куќата и стана црна и темна, та по една недела се пресели кај свата си Ристета, за да и бидат пред очи и Анѓините деца. Co свекрва и на Анѓа – сваќата Митра Ристевица ~ се загрижија околу внучињата, но тагата по своите деца не ги напушташе. И тие како Анѓа и Сирма често се прашаа:

– Каде ли се сега? Дали се живи? Дали ќе се вратат некогаш да ги видиме? Тие беа секојдневните прашања што им се наметнуваа на овие мајки, како на секоја мајка кога и е чедото во опасност. И тие ги гледаа во мислите своите деца претепани, измачени, гладни, голи и боси како газат во студената кал, како се тресат ноќе затворени во сту-дените аништа, и… најпосле како сите ги обесил султанот во Стамбол.

Разбраа дека поп Јакова и Трајка живи ги спалил кадијата на Атпазар во Прилеп. Пропиштеа, проплакаа и се зачипчија за децата. Барем нив некако да ги спасат да не се затре лозата.

Стариот Ристе се растрча да бара леб барем за децата, но во општата бедотија со триста моленици и плачки одвај за неколку дена донесе. Го чуваа само за децата, а тие трој-цата ги тутнеа дните со неколку желади дневно, колку да не бидат без ништо во утробите.

А зимата стегна како менгеме. Снегот ги покри патиш-тата, реките замрзнаа уште од Свети Никола, та од дома глава не се појавуваше, не пак да се отиде некаде, во некое друго подалечно село, да се бара некој шиник жито, та за друго јадење никој и не помислуваше.

Но гладот го надвлада студот и многумина се решија да тргнат и по такво време – та се вратиле, та не се вратиле. Ако седат дома, сигурно им беше најстрашната смрт – од глад. А вака, можеа да замрзнат некаде по патиштата и барем за миг да умрат, да не се мрцварат со недели и месеци.

И тргнаа луѓето по селата преку реката – Мало Мари-ово. Тие села ги подвија вратовите и без никаква борба му се покорија на кадијата; ја признаа царската власт и се согла-сија да плаќаат вкупно – сите – сто илјади аспри годишно и да живеат, како што живееја дотогаш. Другите години носеа на рати, но плаќаа редовно до крајот на годината, та затоа останаа здрави. Кадијата на нив не испрати никаква воору-жена сила да ги опљачка.

Таму сега одеа Старомариовците и бараа по некој шиник жито. Кој што зачува по некое алиште, покровче или нешто од бакар старна (котел, тепсија, тава, ѓум), носеше и го сменуваше со жито.

И дедото Ристе Ристевски еден ден ги нарами перал-никот, месарникот две тепсии и два ѓума и премина преку Црна во Дуње. Ги смени овие бакарни садови со сто оки ‘рж и на петпати по дваесет оки ја донесе до Скаклевите воденици; ја сомле и го однесе брашното дома. Co тоа го осигури лебот за децата до пролет.

А кога пукна златната пролет, на сите им се отворија очите. Копривите напнаа по присојниците уште во март и луѓето се растрчаа да ги собираат. Ги вареа со по малку брашненце и фаќаа нова крв. Се разбира, тие што не умреа преку зимата. А дека половината изумреа, тоа беше вистина кога имаше и такви кои, ниту можеа по лошото време да излезат од дома и да бараат чаре, ниту пак имаа што да сменуваат. А веќе за со готови пари да купат ни збор не стануваше, бидејќи новите бегови им го затреа „семето” на парите во Мариово. Стегата за пари беше таква, што не остана ни аспра во сите дванаесет села.

Дедото Ристе ги „извади” четирите деца на Гурѓовден, макар само со кожинчињата и коските. Главно душичките колкаа во нив и се гледаше дека се живи.

А на три дена по Гурѓовден ги зеде за рака децата, ги поведе двете баби по него и со тоа пљачката што остана, на грб, ја премина еднаш засекогаш Црна на Чебренскиот Мост и се исели од Старавина, заселувајќи се во новата населба Пештани во Мало Мариово. Таму беговите Јунус и Рифат не повелаа, та старецот можеше барем слободно да дише, ако немаше што да јаде. Раскопани со копачката некој и друг дољум земја и прсна пролетинка – јачмен, овес и просо. Зеде на заем од добри луѓе од Дуње некое кило ‘рж и зачека што ќе стане понатаму со неговите одведени деца во Стамбол.

Калеш Анѓа (XIX дел)
HA СЕФЕДИНА му беше вторпат да доаѓа кај султанот, та не му беше тешко да го најде неговиот палат. Го најде и се пријави, но му кажаа дека стариот султан умре уште пред два месеца, а новиот отиде на боиштето.

Затоа тој му го остави писмото на еден од везирите што ги бркаше царските работи и му кажаа дека луѓето што се споменуваат во писмото му се предадени на мудурот во затворот; кога ќе се врати султанот таму да ги бараат. Co тоа тој си ја исполни својата задача и по два дена си ги собра сејмените и се врати во Прилеп.

Бидејќи пак бунтовниците беа испратени лично до султанот по неговиот ферман од 26 сефер 973 година, тие мораа да ја прележат целата зима во цариградскиот затвор и дури по враќањето на новиот султан требаше да излезат пред него. Везирот што го прими писмото дури и не го отвори, зашто беше адресирано лично до самиот султан.

Затвор како секој затвор, таков беше и цариградскиот. Само овде не беше прилепскиот кадија што ги мразеше мариовските бунтовници и им даваше само парче леб и вода. Во овој затвор имаше затвореници од разни чешити. Имаше и поопасни, полоши бунтовници од Мариовците, но режимот беше за сите еднаков. Мудурот не правеше разлика меѓу нив, кој зошто е затворен. Требаше толку таини колку што имаше затвореници и правилно им го делеше. Од таа причина нашите бунтовници не поминаа лошо во цари-градскиот затвор. Се разбира дека не поминаа ни арно, но има од лошо полошо, та затоа велиме дека не поминаа лошо. Најмногу им тежеше неизвесноста до кога ќе ги држат во затворот. Co нетрпение чекаа да ги изведат пред султанот, со надеж дека ќе ја разбистрат работата и ќе бидат ослобо-дени. Разбраа дека стариот султан умрел и не знаеја што ги чека од новиот. Во моменти се тешеа, белким тој нема да ја земе толку сериозно нивната буна, како татко му. А можеби ќе утврди до кого беше вината за тој неред и ќе ги ослободи.

– Можеби – нема ни да се интересира – претполагаше поп Димитрија. – Просто како нов султан ќе им даде на сите затвореници една царска милост и со еден берат ќе ги поми-лува.

А можеби и друго да се случи: воопшто да не се распра-шува кој зошто допаднал во затворот, ами просто напросто да нареди сите да се фрлат во морето. Тие две мисли ги мачеа цела зима.

– Било што било, нели сме до него испратени, ќе го чекаме да се врати – беше заклучокот од овие размислувања. Инаку и не можеше да биде.

Султанот Селим II се откажа од понатамошната војна во Европа и се врати во пролетта на 1566 година. Се врати со целата своја свита меѓу која беше и неговиот Велик везир Србинот Мехмед-паша Соколовиќ. Но Селим не беше од типот на татка му што сакаше се да држи во свои раце, па дури и вакви „ситни” работи како што беше мариовската буна. Тој си дојде во Стамбол и почна да си го реди личниот живот – пиењето и харемот. Државните работи му ги натовари на Великиот везир. По таа причина се што тре-баше да излезе пред султанот, го решаваше Великиот везир. Така дојде и писмото од прилепскиот кадија до рацете на Соколовиќ.

Чуден беше патот на овој голем војник и државник во своето време. Тој почнуваше од малото селце Соколово на Дрина кај Вишеград во кое околу 1505 или 1506 година се роди обично машко дете во едно сиромашно селско семеј-ство. Личното име му било Баица, но фамилијарното не е познато. Познато е само тоа дека во пролетта на 1516 година дошол во Вишеград јаничарскиот ага од Цариград со педе¬сетина јаничари и ги распратил по блиските села да го со-берат познатиот данок во крв, т.е. да одберат здрави хри-стијански деца, да ги земат и да ги одведат во Стамбол за јаничари.

Отишле јаничарите во сите блиски села, па и во Соко-лово. И… меѓу другите деца го зеле и… Баица.

Во два коша натоварени на еден коњ ја премина Баица Дрина на брдото кај Вишеград и не се врати веќе.

Но тој беше на дванаесет години кога го одведоа и потурчија. Убаво го запомни селото и родителите. Запомни од кој народ произлегува и јазикот негов.

Што направи, како направи, ама Мехмед-паша Соколи стана страв и трепет за сите султанови непријатели по разните боишта што ги водеше Сулејман на сите четири страни на светот. Се почувствуваше ли на некое боиште слабост, Сулејман наредуваше Мехмед-паша Соколи да замине на тоа боиште. Овој заминуваше со своите јаничари и успехот беше сигурен. Co самото негово појавување на боиштето, положбата се изменуваше во корист на султанот. Победите се редеа една по друга и со тоа отоманската империја се ширеше на сите четири страни на светот. Роден во Мека и Медина, исламот се прошири до Вавилонија на исток, до Алжир и Тунис на запад, па дури и до Виена на север. Султаните се стремеа секој по малку да го прошири со завладување на нови земји, а султанот Сулејман реши целиот тогаш познат свет да го завладее и да им ја натури Мухамедовата вера на покорените народи.

Јаничарите му беа најсилната војска на султанот, a јаничарскиот ага – негова десна рака.

Како чауш и башчауш во јаничарските редови Мехмед во неколку крвави борби во Персија и Анадолија се одли-кува со вонредна храброст и јунаштина, а особено со вој-нички способности и многу придонесе за успешниот исход на борбите. Потоа почна да му предлага на султанот такви војнички планови, што ни самиот султан не можеше поарно да ги предвиди. По таа причина Мехмед стана близок до Сулејмана и овој неколкупати му возложи токму нему да ги оствари тие негови планови. Мехмед со успех ги изведе сите тие борби, та Сулејман го прогласи за јаничарски ага, а тоа ќе рече заповедник на целиот јаничарски род војска. И како таков застана од десната страна на Сулејмана, т.е. стана негов доглавник. Немаше потфат што сакаше Сулејман да го преземе, а да не му го изложи на Мехмед и да се советува со него. Главен беше Мехмед со јаничарите. Го одобруваше ли тој потфатот, значи беше сигурен успехот, зашто тој имаше да го изврши со своите јаничари. И, речиси сите големи победи на Сулејмана се должеа на неустрашивиот јаничарски ага Мехмеда Соколи.

За сите пак тие победи Мехмед беше наградуван богато од Сулејмана, дури најпосле не го провозгласи за паша и му ја даде цела Румелија на уживање.

Тогаш Мехмед-паша уште повеќе се врза за Сулеј-мана, а и Сулејман немаше друг поблизок од него.

– Јас, па ти! Што ќе направиме – направиме за исламот,

– му зборуваше султанот на Мехмеда.

И така беше. Мехмед, не само што ги извршуваше султановите планови, ами и сам кроеше такви, како да ја прошири отоманската држава, a со тоа и Мухамедовата вера

– исламот.

Роден на Балканот – повеќе го влечеше срце натаму да се шири. Негов беше планот да се шири државата на север. Затоа долго време се задржа на стариот Сингидум -Белград и оттаму напредуваше далеку на север во Хрватска. Тој ја прегази, речиси, целата Хрватска, го опсади и презеде Сигет од Зрински и допре до престолнината на Австрија. И да не умреше Сулејман под Сигет, ништо чудно не ќе беше ако и Виена паднеше во неговите раце.

Но Мехмед не заборави на својот род и јазик. Ако ја мени верата, во него остана длабоко чувство за родот и јазикот. Затоа тој со особени симпатии гледаше на Србите, а особено на српскиот јазик. Секогаш и секаде каде што му се укажуваше можност, тој зборуваше српски. Дури и официјалната преписка со унгарските кралеви и великаши ја водеше на српски јазик. На дворот, т.е. околу султанот и околу него насобра едночудо јаничари Срби, меѓу кои се наоѓаше и Мариовецот Ангеле – Арслан Сирме. Тука се зборуваше повеќе српски отколку турски. Мехмед се занесуваше со мисла да создаде српско муслиманско царство во Европа и таа мисла го гонеше да им го наметнува исламот на сите Срби што ги покоруваше, но знаејќи го верскиот фанатизам во негово време, работеше претпазливо да не ги оттуѓи со тоа оние што не би го примиле исламот. Од друга страна, пак, знаејќи ја улогата на верата во организацијата и општеството, Мехмед ја обнови Пеќската патријаршија и за патријарх го постави својот брат Макарија. Co тоа си го осигури своето влијание кај српската раја.

Сеќавајќи се на своето родно место, тој го подигна мостот на Дрина кај Вишеград на она место каде што во 1516 година ја прегази со коњот, натоварен со едната страна во еден кош.

Тој голем Србин и во исто време голем Мухамеданец не можеше да не предизвика кај другите султанови доглавници омраза спрема него. Тие ја намирисаа неговата намера за српското мухамеданско царство, та му припишаа и намера дека тој сака да стане цар на тоа царство, па организираа заговор против него и на 11-X-1579 година тој беше убиен на ѕверски начин. Еден дервиш, предавајќи му некаква молба, го уби во неговиот кабинет.

Ете, до рацете на овој паша дојде писмото од прилепскиот кадија. Тој го отвори, го прочита и виде во што е работата:

– Каде се овие луѓе што се споменуваат во писмото? -го праша Мехмед везирот што му го даде писмото.

– Во затворот – кусо му одговори овој.

– Нареди да дојдат пред мене – беше уште покуса наредбата.

И навистина по два дена мудурот од затворот испрати единаесет души во царскиот сарај.

Оковани во прангите, со белегзиите на рацете и синџирите на гушите, ги помина неколку јаничари низ Стамбол но тука не предизвикаа некое големо љубопитство кај луѓето низ чаршијата, бидејќи вакви појави во Стамбол не беа реткост како во малите гратчиња во провинциите.

Окованите патем се плашеа и се радуваа. Одеа колку што им дозволуваа тешките пранги и си мрмореа тивко меѓу себе:

– Сега ќе биде што ќе биде – и велеше Јован на Сирма. – Ако те ослободи тебе султанот како жена, за мене да не жалиш. Гледај го Гелета; расти го да порасне, јунак да се стори; земја и вера да брани, за дедо и татко да си одмазди…

На тие зборови Сирма плачеше потајно во душата, секогаш склона да мисли на најлошото и му одговараше:

– Ако го најдам живо!

И Стојан со Анѓа сличен разговор водеше. Само што Анѓа не беше толку очајна како Сирма, зашто имаше три деца, та се надеваше белким некое од нив ќе најде живо ако се врати.

Сите одеа замислени, но со исправени глави и некаква потајна надеж во себе. Правдата беше на нивна страна, само требаше да ја најдат. А ако и овде не ја најдат, тогаш значи, и не постоеше никаде!

Така замислени дојдоа до царскиот сарај во кој работеше Великиот везир. Ги втераа во една од големите чекалници и по кусо време влегоа кај везирот.

Мислејќи дека е тој султанот, уште од вратата попаѓаа ничкум и ги удрија челата од подот.

– Правда и милост, честити царе! – проговори мирно поп Димитрија по турски и ја исправи главата, та се загледа во везирот. По него ги покренаа главите и другите.

Везирот стана од својот стол и им се приближи:

– Станете, бре ѓаури, станете да ми раскажете од каде идете и зошто? – им се обрна вкупно на сите чист „каурски” српски јазик.

Луѓето ги овргалија очите кога го слушнаа да зборуваат по „каурски”.

„Откаде-накаде султанот да им зборува по „каурски”? Сите се зачудија, но се исправија на коленици и послободно му се заѕурија во очите.

Тој ги изреди со поглед сите и се задржа на една од жените. И како што беше спокоен, достоинствен, наеднаш се возбуди и вџаши.

– Од кое место сте вие? – пак праша иисе приближи на Анѓа. Оваа ја наведе главата, а поп Димитрија му одговори и тој сега по каурски”.

– Од Прилеп, честити царе!

– He сум јас царот, старче, не! Јас сум неговиот велик везир. Но… знам од Прилеп идете, но од каде сте родум; сигурно од Прилеп не сте.

– Е, не сме од Прилеп, не! Ние сме од Мариово, прилепската кааза.

– А, ха! Од Мариово! Бунтовниците од Мариово што не можеше прилепскиот кадија со години да ве фати и смири. Тие сте вие, а? – се сети Мехмед за преписката што ја водеше Сулејман со прилепскиот кадија за буната во Мариово, бидејќи беше запознат со сите султанови работи, па и со оваа.

– He сме ние бунтовници, везир ефенди, не! Кадијата не кодоши што си бараме и браниме своите права од султановите прадедовци – за сите одговори поп Димитрија. Така се договорија: попот да зборува за сите, а тие да потврдуваат или да откажуваат кога ќе ги праша нешто султанот.

– Добро, добро – рече везирот – ќе ја расправиме таа работа нели дојдовте овдека, но… како се викаш ти, мори ѓаурко? – и се обрна Мехмед на Анѓа и и се наднесе над главата. – Стани, исправи се да те видам асолно.

Анѓа се стресе. „Види пак беља од Турчин”, си рече во себе иисе вратија во сеќавањето сите страшни слики од харемот на прилепскиот кадија.

„Ама ако му текне пак на овој да ме задржи во неговиот? Дури тогаш нема видување бел ден”, си помисли и тажна тага ја надлегна на срцето. Но тивко му одговори:

– Анѓа, ефенди!

Мехмед потклекна на левата нога. Тој го знаеше хри-стијанското име на Арслана – Ангеле. Го запемети и неговото неколкупатешно раскажување за неговите домашни. Знаеше дека е тој од Мариово – прилепска кааза. Знаеше дека има постар брат и сестра – близначе со него. Сето ова, а особено ликот на Анѓа, го замаја. И просто извика:

– Анѓа, а? Анѓа се викаш ти? – рече и ја фати за црните цулувци и ја исправи простум:

– Застани мирно, прибери се и гледај во мене, – просто и нареди.

Анѓа се здрви и му се заѕури во очите. Мехмед почна да цука и бабака:

– Бак, бак, бак! Цк, цк, цк! Каква сличност! Да не е таа? – се праша во себе и плусна со дланките.

На вратата се појави јаничар и тој на српски го изрече веќе познатиот глас на покорен слуга:

– Изволите, везир ефенди!

– Викни го, Феруз, Арслан-ага нека дојде – нареди Мехмед и почна одново да ја разгледува Анѓа, да се чуди и да ја врти главата;

Гавазот излезе и по минута време влезе кај силниот везир јаничар на триесет до триесет и пет години. По облеката, лицето, брадата и косата, по накитите на рацете, ќостезите и турбанот на главата се гледаше дека е тој висок службеник во палата на султанот. Веднаш по влегувањето и тој проговори по каурски:

– Изволите, Везир ефенди.

Везирот го викна кај него, му рече да го симне турбанот и со голема возбуда му рече да застане до Анѓа. Откако ги изгледа двата лика наизменично, му рече на Арслан на каурски:

– Погледај го ова лице, Арслан! – и му ја покажа Анѓа. Арслан се загледа внимателно во Анѓа, која ја држеше

понаведнато главата, но очите го стрелаа. Тој не можеше да се воздржи од возбуда и просто зарева:

– Анѓо?! Ти си, Анѓо, или твојот дух?! – и застана како закопан на местото ѕурејќи се во жената.

Анѓа се осмели да го погледне овој силен Турчин и просто си го виде својот сопствен сурат во неговиот и веднаш се вџаши, па почна да мрда со устата, ширејќи ги рацете за прегратка и вртејќи се кон него.

– Ан… Ан… Ан… нгеле, брате! Тука ли те донесоа? -му падна пред нозете, не сакајќи да прегрне Турчин, макар што го позна брата си Ангелета.

Арслан клекна крај неа, и ја исправи главата и почна да и се ѕури во лицето. Се наведе да ја бакне, но таа му ја отстрани главата со рацете, милувајќи го по образите и косата и зборувајќи му нежно:

– Ти си Ангеле, братчето мое? Од каде ти овде? Здрав си? Жив си? Или се лажам, се препознавам? – и се тргна како да се изглагала и со извесна недовера пак го праша, гледајќи го некако несигурна:

– Од каде си ти, ефенди, што толку личиш на мене, и што ми го знаеш името? Да не си навистина моето братче Ангеле што го пленија пред дваесет и пет години во Прилеп? – и веќе и се навирија очите со солзи.

– Јас сум, сестро, јас сум Ангеле, братчето твое од Старавина, туку… како ти овдека допадна?… Сестро! Сестро! Дојде редот пак да се видиме – заврши Арслан и две негови солзи и капнаа на Анѓа по косата. Ја фати пак за раце и ја исправи, та почнаа да се гледаат еден со друг и да се милуваат со очите, додека везирот, што ја гледаше глетката не заповеда:

– Доста, Арслан-ага. Толку сакав да знам. Дојди, седни на столчево до мене, да видиме зошто се дотерани овие сужни овде од Прилеп.

Разговорот воден на каурски јазик и средбата на Анѓа со Ангелета ги окуражија другите сужни и сите му забла-годарија на господа што ќе им помогне на овој начин; дури и „оче наш” го прочитаа во себе тие што го знаеја. Добија сила и кураж за одбрана.

Везирот седна на својот стол и го повика поп Димитрија, најстариот меѓу сужните – Васила, Петка и Анѓа пред него да му ја кажат историјата за нивното праќање дури во Истанбул. Попот и Васил му раскажаа од почеток до крај, Анѓа ги дополни за зулумите од прилепскиот кадија со своето ропство кај него. Се избистри работата дека таа област – Мариово е личен султанов хас и дека прилепскиот кадија навистина им правел зулуми на тие луѓе. Сето тоа му го исприкажаа на нивни каурски јазик, а везирот го разбра без никаков преведувач, та дури и самиот зборуваше по каурски, Арслан ги потврдуваше зборовите за негово пленување и ја гледаше сестра си Анѓа, која ги милуваше со своите црни очи.

Откако ги ислуша и се увери во нивните искрени прикажувања, везирот се обрна кон Арслана:

– Ќе наредиш да се напише ферман. Мариово останува и понатаму султанов хас што ќе дава сто илјади аспри годишно, кои пари лично на султанот ќе му ги носи секоја година мариовскиот земски кмет што ќе си го избира народот. А ти, заедно со овие твои Мариовци, ќе отидеш до Прилеп, ќе му го прочиташ ферманот на новиот кадија, што ќе го назначиш, а стариот Арслана ќе ми го доведеш лично мене овде.

– А вие – им се обрати на сужните – ќе бидете ослободени од прангите и затворот и ќе си одите во вашето Мариово заедно со овој ваш син и брат Ангелета, како што сте го викале порано, но ќе гледате да не се посрамотите со нашиот падишах. Парите секоја година до Митровден да бидат донесени – а кон Арслана – Нареди, Арслане да им се симнат прангите. Ајде на работа, и со здравје да си одите.

При овие зборови сите паднаа ничкум пред везирот, во знак на благодарност; направија по неколку метании, викајќи да е жив царот, и благословувајќи ја мајка му што го родила везирот, уверени дека сигурно е од каурски род; излегоа со навирени очи солзи од радост.

Арслан со големо задоволство постапи по наредбите на везирот. Го приготви ферманот за мариовскиот хас,

писмото за кадијата и по пет дена тргнаа, та ги одведе своите Мариовци по оној ист пат по кој лани беа отерани.

Само втората заповед не можеше Арслан да ја изврши. Кладе нов кадија на прилепскиот кадилак, но стариот не можеше да му го доведе на везирот, бидејќи и овој, како и силниот Сулејман, беше се преселил кај големиот пророк уште зимата, кога затворениците лежеа во Цариградскиот затвор. Но затоа пак Арслан ги собра со себе новите бегови на Мариово Јунуса и Рифата, им ги искина повелбите што им ги даде скопскиот беглер-бег и патем за Цариград ги суреди во воденските клисури, и си отиде во Истанбул да си го заземе своето високо место покрај силниот Велики везир – Србинот Мехмед Соколовиќ.

СВРТУВАЊЕ КОН ИСТОРИЈАТА, CO ГОРДОСТ
Кога се свртуваме кон едно од делата на македонскиот писател Стале Попов (1900-1965), секако, треба да го имаме предвид времето во кое тој го зазема своето место во македонската литература.

Стале Попов и припаѓа на првата повоена генерација македонски писатели, а тоа што е прозен писател е податок кој, исто така, треба да се земе предвид при описот на неговата творечка постапка. Зошто го потенцираме сево ова? Затоа што секој познавач на нашата литература знае дека македонската литература има богато фолклорно наследство кое, како и во сите светски литератури, е силен поттикнувачки извор за оригинално, авторско творештво. Фолклорот секогаш е своевиден првичен импулс во периодите кога, во определена национална литература, авторската литература се издвојува, се разлачува од анонимноста на (божемното) колективно авторство. Во народната литература, секако, не можеме да направиме паралела со сите жанрови кои постојат во авторските опуси на една развиена национална литература.

Ги повикавме на помош овие аргументи поради тоа што Стале Попов со своите прозни дела (најголем број од нив се романи), во педесеттите години, во повоениот период, во македонската литература нема претходници, нема постари колеги во рамките на својата национална литература на чиешто творештво, во македонскиот јазик, жанровски би се надоврзал. Исто така, ни македонската народна литература не му дава такви можности, со оглед на жанрот кој во неа отсуствува (романот не постоел во народната литература).

Значи, кога зборуваме за творештвото на Стале Попов, поаѓајќи од овие предзнаења, ќе откриеме дека тој, со своите литературни афинитети бил свртен кон друго јазичните литератури и кон делата кои, достапни за него, можеле да му помогнат во изразувањето на неговите раскажувачки афинитети. Истовремено, во неговиот јазичен израз (што не е неважно за една жива проза), ќе ги пронајдеме благородните влијанија на народното богатство вцицано и со мајчиниот јазик, и со слушањето на богатото наследство на традицијата.

Местото на Стале Попов во историјата на македонската литература е веќе дефинирано. Тој, со својата реалистичка раскажувачка постапка го поттикна Димитар Митрев да го именува како „наш завојуван и освоен деветнаесетти век”. Оваа дефиниција на Димитар Митрев треба да ни помогне да го сфатиме своевидниот процеп во нашата литература, да ни помогне да разбереме дека во повоениот период македонската литература содржи двојство: во неа паралелно се случуваат т.н. традиционални и модерни текови кои во другите литератури, поради поспокојниот живот, воопшто, се случувале последователно, континуирано. Кога ќе ја сфатиме оваа истовременост на различните литературни текови во нашата литература, ќе сфатиме дека таа различност, всушност, дозволува споредби на вредностите. Фактот дека нешто припаѓа на т.н. модерна постапка не го прави подобро од дело кое е напишано на т.н. класичен, традиционален (или традиционалистички) начин. Ако правиме таква „дискриминација” во нашата литература, дали би требало истото да го сториме и со реалистичките дела во рамките на светската литература, воопшто?

Бидејќи го предвидуваме одговорот на ова прашање, сметаме дека местото на Стале Попов во македонската литература е несомнено и дека неговото дело треба да се набљудува самостојно, автентично и во врска со она што претходно во македонската литература (не) постои, со она што тој лично го стори во македонската литература за првпат.

Овојпат зборуваме за Стале Попов по конкретен повод, по повод лектирното издание на неговиот роман Калеш Анѓа. (Ова дело, коко што ќе се види и подолу, многумина критичари го нарекуваат повест подразбирајќи под овој термин прозен текст кој според „големината”, според квантитетот, се наоѓа меѓу романот и расказот. Но, со оглед на тоа дека во теоријата денес квантитаивниот принцип ја дели прозата на куса и долга, внатрешните, структурните белези на делото Калеш Анѓа го определуваат ова дело како роман).

За овој текст на Стале Попов, Миодраг Друговац го напишал следново: „Има дела што не претендираат на високо место во книжевната историја. Па, сепак, тие долго или трајно остануваат во неа: како меѓници, некогаш и како потсетници. Едно од таквите дела е, несомнено, и повеста Калеш Анѓа (1958). Ст. Попов нурнува длабоко во историјата, и како во тоа да постои извесен систем: да се разгрне минатото, да ни се покажат корените”.

Во овој исказ на Друговац, за нас, особено е важно тоа што тој посочува на намерата да се покажат корените. Во литературните дела кои тоа го прават, природно се случува во нив да ја забележиме идеализацијата, па (под)разбирлива е топлината со која се опишува минатото од кое (на)родот, низ различни премрежија, втасал до сопствената сегашност. Тоа што ние го нарекуваме идеализација наминатото во Калеш Анѓа, Миодраг Друговац го дефинирал вака: „Има и романтика, но функционална. Кај другите писатели таа би се сметала за престап. Кај Ст. Попов, и кога е анахронизам, се сфаќа како мост во раскинатите континуитети на македонската литература”.

Разликата помеѓу историскиот и литературниот текст се состои во тоа што историскиот текст (со сите субјективни слабости кои се должат на податокот дека и историчарите се луѓе) опишува настани кои се случиле, додека литературниот текст измислува настани кои се возможни, веројатни, кои би можеле да се случат. Овој однос на историјата и на литературата станува особено ва,ен при описот на литературни дела кои во својата фабула посочуваат на историски настани. Во случајот на романот Калеш Анѓа постои намера да се претстави турското ропство во Македонија (конкретно во родниот крај на писателот -Мариово), но, при тоа треба да се постави прашањето: како се користи историскиот податок во ова дело?

Стале Попов одбрал дозирани историски факти со кои ја обезбедува минималната (и доволната) историска рамка на настаните кои во својата фабула, неговиот раскажувач ги раскажува како животни случки на измислените (фикционални) ликови. Ликот на Анѓа, секој Македонец ќе го поврзе со Анѓа од народната песна во која таа одбива да се потурчи. Овој дијалог од народната песна овозможува убава парафраза во поширок прозен текст: одбивањето на Македонката да се потурчи што во песната може да предизвика и воопштен заклучок дека тоа било правило, во делото на Попов е посочено како доблесен исклучок. Анѓа е лик кој ги содржи,и исклучителните атрибути на реално постоечките живи личности со кои може да се гордее, всушност, секоја национална историја/литература. Херојскиот гест на Анѓа не го ставаме под прашање, но тоа што Стале Попов во својот текст поместил и ликови кои во слична позиција ја немале доблеста на Анѓа, ни кажува дека овој наш автор, и покрај сета идеализација на едниот аспект на своето дело, не ја одбегнал и другата страна на историјата, во која се одбележани и бројни потурчувања, оправдани со различни причини. (Стале Попов во Калеш Анѓа посочува на социјалната состојба како поттик за прифаќање на потурчувањето, на пример.)

Во секој случај, при читањето на овој текст, секој читател би требало да ги вклучи своите предзнаења за историскиот контекст во кој се поставени настаните кои ги опишува раскажувачот во Калеш Анѓа. И секогаш во свеста треба да се потенцира разликата меѓу литературното и историското, за да се осознае дека основната намера на еден литературен текст е да ја покаже можната, а не вистински случената случка. (Тоа го прават текстови кои и припаѓаат на историјата.) Можеби најцврстиот историски податок во Калеш Анѓа е Мариовската буна, но и таа литературно се надградува со ликовите од кои е исткаено ткивото на текстот на романот како уметност/измислица.

Топлината на раскажувањето на Стале Попов, онаа топлина со која тој ги пленува и возрасните и децата-читатели се согледува во монтажата со која неговите ликови кои фокусираат определен проблем (на пример – Анѓа и Анѓеле кои потурчувањето го претставуваат низ два аспекти еднакво важни при одродувањето, заборавањето на родот), ја претставуваат победата на доброто, на доблеста. Затоа, додека го читаме текстот, ние мошне убаво ги „фаќаме” оние места во кои авторот селектирал, типизирал, во кои контаминирал повеќе животни ситуации подредувајќи ги токму во оваа приказна за слободољубивите Мариовци.

Приказната на Калеш Анѓа е испреплетена од повеќе мотиви. Оној за близнаците (разделени и пронајдени) е испреплетен со бунтот на самосвесната македонска мома против потурчувањето (при што асоцијацијата на Цвета на Чернодрински се подразбира); мотивот на среќната брачна љубов е препознатлив за творештвото на Стале Попов, воопшто; мотивот на предавството е благородно искористен во приказната за задушената Мариовска буна и овој мотив Стале Попов успешно го контра-пунктира со оној за „добрите противници”. Така, и покрај видливата идеализација со која изобилува текстот, оваа црта во третманот на ликовите го прави раскажувањето, всушност, објективно со тоа што ја истакнува идејата дека секоја од „страните” има свои добри и лоши претставници кои со таквите особини не му чинат на ниту еден бог.

Својата приказна во Калеш Анѓа Стале Попов можеби ја оптоварил со ликот кој ја претставува вистински постоечката историска личност на Мехмед-паша Соколовиќ. Но, истовремено, можеме да се согласиме дека тој прави интересна двој-ка со ликот на потурчениот Ангеле. Овој аспект на текстот можеме да го читаме на два начина: ликот на Мехмед-паша Соколовиќ, со речиси видливата граница по која следува раскажување што за миг заличува на историски текст, може да укаже и на свеста на авторот (Стале Попов) дека во својата литература свесно повторува мотиви кои во литературата веќе се обработувани (кај Иво Андриќ, на пример) – со што не му се одзема неговото право да го прави тоа на свој начин; но ликот на Мехмед-паша Соколовиќ е потребен и во структурата на романот како лик кој со сличната судбина ќе умее со добро срце да ја пресече правдата за другите. Стале Попов не го искриво-колчува со „идеализацијата” овој лик. Тој доследно остава Мех-мед-паша Соколовиќ да биде застапник на исламот, а можноста да го направи својот текст сентиментален и сладникав правилно ја одбегнал: „чудното” пронаоѓање на близнаците (среде Истанбул) навистина заличува на сказнолика епизода, но таквите случки се можни, тие се случуваат, иако поретко, и во животот. Важно е дека Стале Попов, еднаш разделените близнаци, не ги спојува во натамошниот, иден живот. Секој од нив останува во оној свет во кој живеел и претходно, и двајцата еднаш разделени продолжуваат да живеат еден без друг. Но, трогателна е средбата на сестрата и братот бидејќи без оглед на тоа што кај Анѓа никако не може да надвледее сестринската љубов над свеста дека при избликот на емоциите би требало да гушне Турчин, љубовта, сепак е безгранична и таа му го посакува доброто на саканиот, го посакува токму она што за саканиот е најдобро во рамките на новиот свет во кој живее.

Калеш Анѓа и возрасниот читател ја чита со детска раз-неженост поради вербата дека некаква правда, онаква каква најчесто се случува во сказните, сепак – постои.

Но, кога читаме еден од текстовите на Стале Попов, без оглед на раскажаната приказна, неминовно мораме да ги следиме внимателно – зборовите. Нивната живост е видлива во деловите на нараторот, но раскажувачкиот талент на Стале Попов е нај-видлив во дијалошките делови кои сочно го доловуваат животот.

Токму поради тоа скапоцено јазично богатство, секое читање на Стале Попов е долг кој со задоволство може да биде исполнет од секој Македонец.

Јадранка ВЛАДОВА